वेदांतील कथा
यम आणि यमी
बहिणीची मागणी
यम आणि यमी जुळी भावंडे होती. एकाच वेळी जन्मलेले भाऊ आणि बहीण. ऋग्वेदातले एक सूक्त त्यांची गोष्ट त्यांच्याच शब्दांत सांगते. त्यात यमी बोलते आणि यम तिला उत्तर देतो. एकदा यमी आपल्या भावाकडे एका निर्जन ठिकाणी आली. ते ठिकाण विशाल समुद्राच्या पलीकडे दूर होते. ती यमाला पती म्हणून मागायला आली होती. “सख्या, तू मला मिळावास, असे मला वाटते,” ती म्हणाली. “प्रजापतीने, सर्व प्राण्यांच्या स्वामीने, मला तुझ्यापासून एक मुलगा द्यावा.” यमाला हे मान्य नव्हते. “तुझ्या सख्याला हे नको आहे,” तो म्हणाला. “तू आणि मी एकाच उदरातून जन्मलो. तू माझी बहीण आहेस.” यमी पुन्हा बोलली. “अमर देवांनासुद्धा हे हवे आहे,” ती म्हणाली. “तुझे मन माझ्या मनाशी जुळू दे. पती पत्नीकडे जसा येतो, तसा तू माझ्याकडे ये.”
यम आणि यमी
एकाच आईवडिलांची मुले
“आजवर जे आपण कधी केले नाही, ते आता करायचे?” यमाने विचारले. “आपण नेहमी योग्य तेच बोलत आलो. आता खोटे बोलायचे? पाण्यात राहणारा गंधर्व आणि पाण्यातली स्त्री यांच्यापासून आपण दोघे जन्मलो. तेच आपले आईवडील. म्हणून आपले नाते सर्वांत जवळचे आहे.” यमीकडे याचे उत्तर होते. “आपण गर्भातसुद्धा एकत्र होतो,” ती म्हणाली. “प्रत्येक प्राण्याला रूप देणाऱ्या त्वष्टा देवाने तिथेच आपल्याला पती-पत्नी केले. त्याचे नियम कोणी मोडत नाही. पृथ्वी आणि आकाश आपल्याबद्दल हे जाणतात.” मग ती गुपिताबद्दल बोलली. “हे कोणाला कधी कळणार आहे?” तिने विचारले. “कोण पाहणार आहे? सांगायला इथे आहे तरी कोण?”
यम आणि यमी
देवांचे पहारेकरी
मग यमीने आपल्याला काय हवे ते स्पष्ट सांगितले. “मला यमाची ओढ लागली आहे,” ती म्हणाली. “त्याच्याबरोबर एकाच शय्येवर मला झोपायचे आहे. पत्नी जशी पतीला स्वतःला देते, तसे मी स्वतःला त्याला देईन. रथाच्या दोन चाकांसारखे आपण बरोबर धावू.” यमाने तिला नकार दिला. सूक्तात त्याच्या उत्तराची सुरुवात या ओळीने होते: न तिष्ठन्ति न नि मिषन्त्येते देवानां स्पश इह ये चरन्ति । “देवांचे जे पहारेकरी इथे फिरतात, ते कधी थांबत नाहीत, कधी डोळे मिटत नाहीत,” तो म्हणाला. “माझ्याबरोबर नव्हे, दुसऱ्या पुरुषाबरोबर जा, आणि लवकर जा. रथाच्या दोन चाकांसारखी त्याच्याबरोबर धाव.”
यम आणि यमी
याला पाप म्हणतात
यमी पुन्हा एकदा बोलली. “बहीण निराधार राहणार असेल, तर भाऊ असून काय उपयोग?” तिने विचारले. “भावाचे अहित होणार असेल, तर बहीण असून काय उपयोग? प्रेमापोटीच मी हे सगळे बोलते आहे. तुझा देह माझ्या देहाशी जोड.” यमाने पुन्हा नकार दिला. “माझा देह मी तुझ्या देहाशी जोडणार नाही,” तो म्हणाला. “जो स्वतःच्या बहिणीकडे जातो, त्याला सज्जन पापी म्हणतात. दुसऱ्या पुरुषाबरोबर सुख शोध. तुझ्या भावाला हे नको आहे.”
यम आणि यमी
झाडाला बिलगलेली वेल
“अरेरे यमा, तू दुबळा आहेस,” यमी म्हणाली. “तुझ्या मनात काय आहे, हृदयात काय आहे, ते मला कळत नाही. दुसरी कोणी स्त्री तुला कवटाळेल. जुंपलेल्या घोड्याला पट्टा जसा आवळून धरतो, झाडाला वेल जशी बिलगते, तशी.” यमाने तिच्याच शब्दांत तिला उत्तर दिले. “यमी, झाडाला वेल जशी बिलगते, तसा दुसरा कोणी पुरुष तुला कवटाळू दे,” तो म्हणाला. “तू त्याचे मन जिंक, आणि त्याला तुझे मन जिंकू दे. मग त्याच्याशी सुखाचे नाते जोड.” शेवटपर्यंत यमाने आपल्या बहिणीला नकारच दिला.
यम आणि यमी
पहिली रात्र
मैत्रायणी संहिता हा आणखी एक जुना ग्रंथ. त्यात यमी आणि तिच्या भावाची आणखी एक छोटी गोष्ट आहे. त्या गोष्टीत यम मरण पावला. यमीने यमाचा विचार सोडावा, म्हणून देव तिच्याशी बोलले. पण देवांनी कधीही विचारले, तरी ती एवढेच म्हणे, “तो आज गेला.” “अशाने ही त्याला कधीच विसरणार नाही,” देव म्हणाले. “चला, आपण रात्र निर्माण करू.” कारण त्या काळी फक्त दिवसच असे. रात्र नव्हतीच. म्हणून देवांनी रात्र निर्माण केली. रात्रीनंतर उद्याचा दिवस आला, आणि मग यमी यमाला विसरली. म्हणूनच लोक म्हणतात, दिवस आणि रात्र आपल्याला दुःख विसरायला लावतात. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्त १०.१० वरून सांगितली आहे. ते सूक्त म्हणजे यम आणि यमी यांचा संवाद. सूक्त जिथे अवघड आहे, तिथे ही गोष्ट सायणाचार्यांचा अर्थ घेते. सायणाचार्य हे मध्ययुगातले ऋग्वेदाचे थोर भाष्यकार. समुद्रापलीकडचे निर्जन ठिकाण, प्रजापती, गंधर्व आणि पाण्यातली स्त्री हे आईवडील, “हे कोणाला कधी कळणार आहे?” हा प्रश्न, भावाचे अहित, आणि याला पाप म्हणणारे “सज्जन”, हे सगळे त्यांचे अर्थ आहेत. शेवटचे पान मैत्रायणी संहितेतून (१.५.१२) घेतले आहे. तिथे ही गोष्ट अग्निहोत्राच्या विधीबद्दलच्या भागात येते; अग्निहोत्र म्हणजे पवित्र अग्नीत दिलेली आहुती. अथर्ववेदात (१८.१) हा संवाद थोड्याफार फरकाने पुन्हा येतो.