वेदांतील कथा
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
वडिलांच्या घरी म्हातारपण
अश्विनीकुमार हे जुळे देव. त्यांचा रथ साऱ्या जगाभोवती फिरतो. ते वैद्य आहेत, आजाऱ्यांना बरे करतात. घोषा ही कक्षीवानांची मुलगी. कक्षीवानांनी अश्विनीकुमारांची स्तुती केली होती. एका वाईट रोगाने घोषेचे रूप बिघडले होते. तिला नवरा मिळाला नव्हता. ती तब्बल साठ वर्षे वडिलांच्याच घरी राहिली. शेवटी ती फार दुःखी झाली. “मला मुलगा नाही, नवरा नाही,” तिच्या मनात आले. “मी उगाच म्हातारी झाले. आता मी अश्विनीकुमारांनाच शरण जाईन.”
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
वडिलांचे देव
अश्विनीकुमारांनी तिच्या वडिलांसाठी काय केले होते, ते घोषेला ठाऊक होते. कक्षीवानांनी त्यांची स्तुती केली होती. त्या बदल्यात त्यांनी कक्षीवानांना पुन्हा तरुण केले होते. शिवाय दीर्घ आयुष्य, आरोग्य आणि सामर्थ्यही दिले होते. “मी कक्षीवानांचीच मुलगी आहे,” घोषेने विचार केला. “अश्विनीकुमारांची स्तुती करणारे शब्द मला स्फुरले, तर मलाही रूप आणि भाग्य लाभेल.” ती असा विचार करत होती. तेवढ्यात, ऋषींना सूक्ते दिसत तशी, तिलाही दोन सूक्ते स्फुरली. घोषेने ती दोन्ही सूक्ते अश्विनीकुमारांसाठी गायली. पहिल्या सूक्तात तिने त्या जुळ्या देवांना हाक दिली, की रथात बसून माझ्याकडे या.
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
तिची स्वतःची कहाणी
पहिल्या सूक्तातली एक ओळ घोषेची स्वतःची कहाणी सांगते: अमाजुरश्चिद्भवथो युवं भगोऽनाशोश्चिदवितारापमस्य चित् । “घरीच म्हातारी होणाऱ्या स्त्रीलाही तुम्ही दोघे भाग्य देता,” तिने गायले. “मागे पडलेल्याला आणि अगदी हीनदीनालाही तुम्ही मदत करता.” ती पुढे गायली, की हे जुळे देव आंधळ्यांचे आणि खंगलेल्यांचे वैद्य आहेत, असे लोक म्हणतात. मग त्यांनी मदतीला धावून यावे, म्हणून तिने त्यांचे जुने पराक्रम सांगितले. “तुमचे जुने पराक्रम मी लोकांना सांगेन,” तिने गायले. “आनंद देणारे वैद्य तुम्हीच.”
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
म्हाताऱ्याला तारुण्य
घोषेने गायलेले पराक्रम असे होते. वृद्ध च्यवन ऋषींना अश्विनीकुमारांनी पुन्हा तरुण केले होते. त्यामुळे ते पुन्हा हिंडूफिरू लागले. तुग्राचा मुलगा भुज्यू याला त्यांनी समुद्राच्या पाण्यातून वर उचलून आणले होते. एका ऋषींच्या वधूला त्यांनी आपल्या रथात बसवून त्या ऋषींकडे पोहोचवले होते. एक स्त्री लढाईत लढत होती. तिथे तिचा पाय कापला गेला. अश्विनीकुमारांनी लगेच तिला लोखंडाचा पाय दिला. त्यामुळे ती चालू शकली.
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
“अश्विनीकुमारहो, ऐका”
त्याच सूक्तात घोषेने स्वतःविषयीही गायले. “अश्विनीकुमारहो, मी तुम्हाला हाक मारली आहे,” तिने गायले. “माझी हाक ऐका. आईवडील मुलाला मदत करतात, तशी मला मदत करा. मला नातेवाईक नाही, मित्र नाही, रक्ताचे कोणी नाही. ती निंदा माझ्या वाट्याला येण्याआधी मला वाचवा.” दुसऱ्या सूक्तात तिने विचारले, की हे जुळे देव गेले कुठे. “अश्विनीकुमारहो, संध्याकाळी तुम्ही कुठे असता, आणि सकाळी कुठे? कोणाच्या घरी जाता?” “मी घोषा तुमची चौकशी करत फिरते आहे,” तिने गायले. “दिवसा माझ्याजवळ राहा. रात्रीही माझ्याजवळ राहा.”
घोषा आणि अश्विनीकुमारांचे चमत्कार
नवरा आणि मुलगा
अश्विनीकुमारांनी घोषेची स्तुती ऐकली आणि ते प्रसन्न झाले. त्यांनी तिला निरोगी केले. आता ती कधी म्हातारी होणार नव्हती. तिला सुंदर आणि भाग्यवान केले. तिच्या दुसऱ्या सूक्तात हा बदल गायला आहे. “एक तरुणी जन्माला आली आहे,” तिने गायले. “एक तरुण प्रियकर उडत तिच्याकडे येतो आहे. अश्विनीकुमारहो, तुमची कृपा आमच्यापर्यंत पोहोचली आहे.” नवऱ्याच्या घरी जाताना वाटेत पाणी प्यायला चांगली जागा द्या, असे तिने त्यांना मागितले. वाटेतला खुंटही काढून टाका, असे ती म्हणाली. अश्विनीकुमारांनी घोषेला नवरा दिला. तिला मुलगाही दिला, तो म्हणजे सुहस्त्य ऋषी. मुलाविना, नवऱ्याविना म्हातारी झालेल्या घोषेला आता दोन्ही लाभले. ही गोष्ट ऋग्वेदातील सूक्ते १०.३९ आणि १०.४० वरून सांगितली आहे. परंपरा ही सूक्ते स्वतः घोषेची मानते. वेदांतील स्त्री ऋषींपैकी ती एक. तिची गोष्ट बृहद्देवतेतून (७.४२-४८) घेतली आहे. बृहद्देवता हा सूक्तांचा आणि त्यांच्या कथांचा एक जुना ग्रंथ. भुज्यूचे नाव, लोखंडाचा पाय आणि नवऱ्याच्या घराकडची वाट, हे मध्ययुगातील थोर भाष्यकार सायणाचार्य यांच्याकडून घेतले आहे. च्यवनांची गोष्ट ‘पुराणे आणि महाकाव्यांतील कथा’ या पुस्तकात ‘च्यवन आणि सुकन्या’ या नावाने आहे.