सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
अंमलदार झालेला पुरोहित
राजाचे वरदान
फार पूर्वी कानडी मुलखात चामुंड नावाचा एक प्रसिद्ध राजा राज्य करत होता. गुंडप्पा नावाचा एक ब्राह्मण त्याचा राजपुरोहित होता. राजाचे सगळे धार्मिक विधी तोच करायचा. त्यातला प्रत्येक विधी त्याला तोंडपाठ होता. एके दिवशी राजा विडा खात बसला होता. समोर गुंडप्पा बसला होता. “पुरोहितबुवा,” राजा म्हणाला, “तुम्ही आपली धार्मिक कामे इतक्या निष्ठेने करता, की मी फार खूश आहे. हवे ते मागा. मी ते देईन.” गुंडप्पाला अगदी आनंदाचे भरते आले. “एखाद्या जिल्ह्याचा अंमलदार व्हावे, अशी माझी फार दिवसांची इच्छा आहे,” तो म्हणाला. “पुष्कळ लोकांवर आपली सत्ता असावी. महाराजांनी एवढे दिले, तर मला आयुष्यात आणखी काही नको.” अंमलदार म्हणजे जिल्ह्याचा अधिकारी. राजाच्या वतीने तो जिल्ह्याचा कारभार पाहायचा. “ठीक आहे,” राजा म्हणाला. नेमकी त्याच वेळी नंजनगोडची अंमलदारी रिकामी होती. राजाने लगेच ती आपल्या पुरोहिताला दिली. राजाला वाटले, गुंडप्पा आपल्या कामात हुशार आहे. मग नव्या कामातही चांगलाच चमकेल. पण त्याला पाठवण्याआधी राजाने त्याला तीन उपदेश केले.
अंमलदार झालेला पुरोहित
तीन कानडी म्हणी
राजाने तिन्ही उपदेश तीन कानडी म्हणींत केले. प्रत्येक म्हणीचा अर्थ साधा होता. पण तिचे शब्द मात्र भलतेच सांगत. पहिली म्हण होती, “मुख कप्पगे इरबेकु.” शब्दशः तिचा अर्थ, “तोंड काळे असावे.” पण खरा अर्थ, “चेहरा कडक ठेवावा. कपाळावर आठी असावी.” दुसरी म्हण होती, “एल्लरु केवियन्न कच्चि मातन अडु.” शब्दशः अर्थ, “कान चावत बोलावे.” पण खरा अर्थ, “राज्याच्या गोष्टी गुपचूप, कानाशी लागून बोलाव्यात.” तिसरी म्हण होती, “एल्लर जुट्टु कय्यल्लि इरबेकु.” शब्दशः अर्थ, “सगळ्यांच्या शेंड्या आपल्या हातात असाव्यात.” पण खरा अर्थ, “सगळ्यांना आपल्या ताब्यात ठेवावे.” गुंडप्पाने हे सगळे असे ऐकून घेतले, की राजाला वाटले, उपदेश त्याच्या मनावर चांगले ठसले. राजाने हसत हसत त्याच्या हाती नेमणुकीचे पत्र दिले. गुंडप्पा आनंदाने घरी गेला. बायकोला त्याने आपले भाग्य सांगितले. आणि लगेच निघायची घाई करू लागला. राजाने आणि त्याच्या अधिकाऱ्यांनी आधीच नंजनगोडला दूत पाठवले. तिथल्या अधिकाऱ्यांना कळवले, तुमचे नवे अंमलदार येत आहेत. म्हणून ते सगळे त्याचे स्वागत करायला आणि त्याला मानाने गावात आणायला वेशीवर वाट पाहत थांबले.
अंमलदार झालेला पुरोहित
वेशीवरचा पुरोहित
दुसऱ्याच दिवशी सकाळी गुंडप्पा निघाला. डोक्यावर धुतलेल्या कपड्यांचे गाठोडे होते. पूजाविधीत पुरोहित दर्भ वापरतात. गुंडप्पाला दर्भ फार प्रिय होता. वाटेत कुठे ताजा दर्भ उगवलेला दिसला, की तो थोडा उपटल्याशिवाय त्याला पुढे जाववेना. खरे तर आता अंमलदार म्हणून त्याला दर्भाचा काही उपयोग नव्हता. तरी तो उपटत राहिला. असा डोक्यावर गाठोडे आणि हातात लाडका दर्भ घेऊन तो दुपारी नंजनगोडजवळ पोहोचला. तसा फार उशीर झाला होता. पण एकही अधिकारी जेवायला घरी गेला नव्हता. सगळे अजून वेशीवरच थांबले होते. गुंडप्पा जवळ आला, तेव्हा त्यांना वाटले, हा कोणीतरी साधा भटजी असेल. त्याचे गाठोडे आणि हातातला दर्भ हेच स्पष्ट सांगत होते. तरी तो अंमलदार ज्या वाटेने येणार, त्याच वाटेने येत होता. त्याला काही बातमी असेल. म्हणून अंमलदाराचा नायब, म्हणजे अंमलदाराच्या खालोखालचा अधिकारी, पुढे झाला. त्याने विचारले, “वाटेत नवे अंमलदार कुठे दिसले का?” गुंडप्पाने डोक्यावरचे गाठोडे खाली ठेवले. धुतलेल्या कपड्यांना उघड्या हाताचा स्पर्श होऊ नये, असे त्याला वाटत होते. म्हणून त्याने मूठभर दर्भाने आतले पत्र काढले. आणि नायबाला सांगितले, “नवा अंमलदार मीच!”
अंमलदार झालेला पुरोहित
मेजवानी आणि दक्षिणा
एवढ्या फाटक्या भटजीला एवढी मोठी जागा मिळाली, याचे सगळ्यांना आश्चर्य वाटले. पण गुंडप्पाच नवा अंमलदार आहे, हे कळल्यावर रिवाजाप्रमाणे वाजंत्री वाजू लागली. त्याच्या हुद्द्याला शोभेल अशा मानाने त्याला गावात नेले. सकाळपासून त्याच्या पोटात काही गेले नव्हते. म्हणून नायब त्याला आपल्या घरी घेऊन गेला. तिथे मोठी मेजवानी तयार होती. “संध्याकाळच्या सुमारास मी कचेरीत येईन,” गुंडप्पाने अधिकाऱ्यांना सांगितले. त्याने ज्या ढंगात हुकूम सोडला, तो पाहून सगळ्यांना वाटले, हा खरोखर मोठा कर्तबगार माणूस असला पाहिजे. आपल्या जिल्ह्याची खरी स्थिती कळावी, म्हणून तर साध्या भटजीच्या वेशात आला असेल! म्हणून प्रत्येक अधिकारी घाईघाईने घरी गेला. अंघोळ केली, कसेबसे चार घास पोटात ढकलले आणि कचेरीत हजर झाला. गुंडप्पा पुरोहित होता, म्हणून खाण्यात मोठा पटाईत होता. आयुष्यात त्याने एकदाही स्वतःच्या खिशातून पैसे देऊन जेवण केले नव्हते. दुसऱ्यांच्या जिवावर तो चांगला गलेलठ्ठ झाला होता. आताही पानातल्या प्रत्येक पदार्थाला त्याने पुरेपूर न्याय दिला. नायब मनातल्या मनात हसत होता. मग गुंडप्पाने हात धुतले. यजमानाने विडा पुढे करण्याआधीच त्याने स्वतःच विडा मागितला. असे करणे फार असभ्य समजतात. नायबाला तो हुकूमच वाटला. त्याने पानाचे तबक आणले. पुरोहिताला सहसा दक्षिणा देतात. ती फार तर एकदोन रुपये असते. “दक्षिणा कुठे आहे?” अंमलदाराने विचारले. हा खरेच मागतो आहे की थट्टा करतो आहे, हे नायबाला कळेना. “दक्षिणा कुठे आहे?” अंमलदाराने पुन्हा विचारले. नायबाने ठरवले, नवा साहेब लाच मागतो आहे. त्याने झटकन सोन्याच्या पाचशे मोहरांची थैली आणली आणि तबकात ठेवली.
अंमलदार झालेला पुरोहित
काळे तोंड
आयुष्यात एवढी भारी दक्षिणा गुंडप्पाने कधी पाहिली नव्हती. त्याने लगेच थैली उघडली. एकेक मोहर मोजली आणि सगळ्या मोहरा नीट आपल्या गाठोड्यात बांधल्या. मग तो विडा खाऊ लागला. आणि तबकातले सगळे जायफळ आणि जायपत्री त्याने एका घासात गिळून टाकली! आता नायबाला शंका येऊ लागली, आपले हे अंमलदार आहेत तरी कसे. पण राजाचा हुकूम होता. तो पाळायलाच हवा होता. “तुम्ही पुढे कचेरीत जा. मी थोड्या वेळाने येतो,” गुंडप्पाने नायबाला सांगितले. नायबाने त्याच्या दिमतीला एक नोकर ठेवला. आणि सगळे काम नीट चालले आहे ना, हे पाहायला तो घाईने निघून गेला. आता गुंडप्पाला राजाचा पहिला उपदेश आठवला. अधिकारावर असताना तोंड नेहमी काळे ठेवायचे. म्हणून तो स्वयंपाकघरात गेला आणि कोळसा उगाळून त्याचा लेप करून मागितला. लेप तयार झाल्यावर त्याने तो सगळ्या तोंडाला फासला. असे तोंड दाखवायची त्यालाच लाज वाटली. म्हणून त्याने ते उपरण्याने झाकले. आणि तसाच कचेरीत गेला. नवा अंमलदार आपल्या आसनावर बसला. तोंड काळे, अर्धे झाकलेले. अधूनमधून तो डोळ्यांवरचे उपरणे उचले आणि अधिकारी कसे काम करत आहेत ते पाही. साहेबाचे हे विचित्र चाळे पाहून सगळे कारकून आणि बाकीचे लोक गालातल्या गालात हसत होते.
अंमलदार झालेला पुरोहित
चावलेला कान आणि शेंड्यांचे गाठोडे
संध्याकाळ संपत आली होती. काही हुकमांवर सह्या व्हायच्या होत्या. नायब ते कागद घेऊन अंमलदाराकडे गेला. आणि आदराने थोडा लांब उभा राहिला. पण गुंडप्पाने त्याला जवळ बोलावले. नायब जवळ आला. “आणखी जवळ,” गुंडप्पा म्हणाला. नायब आणखी जवळ आला. आता राजाचा दुसरा उपदेश गुंडप्पाच्या मनात धावत आला. राज्याच्या गोष्टी विचारताना कान चावायचा. म्हणून त्याने तोंड उघडले आणि नायबाचा कान चावला. मग कान तोंडात धरूनच, घुसमटलेल्या आवाजात विचारले, “सगळी प्रजा सुखात आहे ना?” नायबाला जिवाची भीती वाटली. “सगळी प्रजा अगदी सुखात आहे!” तो ओरडला. पण वीसपेक्षा जास्त वेळा बिचाऱ्याने हे उत्तर ओरडून सांगितले, तेव्हाच गुंडप्पाने कान सोडला. थोड्याच वेळात कान भलामोठा सुजला. नायब वैतागून कचेरीतून निघून गेला. आणि नव्या अंमलदाराचे हे वेडे चाळे राजाला सांगायला निघाला. दोन उपदेश पाळून झाले होते. तिसरा अजून बाकी होता. सगळ्यांच्या शेंड्या आपल्या हातात असायला हव्या होत्या. हाही उपदेश लवकर पार पाडायचा, असे गुंडप्पाने ठरवले. रात्र पडली होती. अंमलदार जोपर्यंत आसनावर बसून आहे, तोपर्यंत सगळ्या अधिकाऱ्यांना आपापल्या जागी बसून राहावे लागे. अंधार पडून चार तास झाले, तरी तो उठेना. काळे तोंड उपरण्यात गुंडाळून तो बसून राहिला. मधूनच डोकावून पाहत होता, सगळे झोपले का. खरे तर सगळ्यांच्या शेंड्या हातात घेण्याची संधी तो पाहत होता. ते झोपले, की त्यांच्या शेंड्या कापायच्या, असा त्याचा बेत होता. आणि शेंडी कापली जाणे म्हणजे मोठा अपमान. अंमलदाराच्या मनात काय आहे, याची कोणाला स्वप्नातही कल्पना नव्हती. मध्यरात्रीच्या सुमारास सगळे झोपी गेले. गुंडप्पा उठला. कात्री घेऊन त्याने सगळ्या अधिकाऱ्यांच्या शेंड्या कापल्या. त्या एका गाठोड्यात बांधल्या. आणि रात्री उशिरा नायबाच्या घरी परत गेला. तिथे नोकरांनी त्याला काहीतरी खायला दिले. मग मोहरांची थैली आणि शेंड्यांचे गाठोडे घेऊन तो राजाकडे निघाला. आपण राजाचे हुकूम किती चोख पाळले, हे त्याला राजाला सांगायचे होते.
अंमलदार झालेला पुरोहित
राजापुढे
भल्या पहाटे तो राजापुढे हजर झाला. नायब तिथे पोहोचून क्षणभरच झाला होता. अंमलदाराला पाहताच नायब इतका घाबरला, की त्याला तक्रारच करवेना. पण त्याचा सुजलेला कान दरबारातल्या सगळ्यांच्या नजरेत भरला. गुंडप्पा राजापुढे उभा राहिला. तोंडाला कोळसा अजून तसाच होता. “महाराज,” तो म्हणाला, “नव्या कामात तोंड काळे ठेवायला आपण सांगितले होते. पाहा, मी ते अजून धुतलेसुद्धा नाही! मग आपण सांगितले होते, कान चावूनच बोलायचे. हा माझ्या नायबाचा कान, आपल्यासमोरच आहे. पाहा आणि सांगा, मी आपला हुकूम पाळला की नाही! आणि अधिकाऱ्यांच्या शेंड्या हातात ठेवायच्या, त्या तर या गाठोड्यातच आहेत!” एवढा मूर्खपणा राजाने आयुष्यात पाहिला नव्हता. गुंडप्पाने कितीतरी प्रतिष्ठित माणसांच्या शेंड्या कापल्या होत्या. एका सज्जन माणसाचा कान खरोखर चावला होता. राजाला फार लाज वाटली. त्याने त्या बिचाऱ्या नायबाची क्षमा मागितली. आणि त्या दिवसापासून अधिकारी निवडताना राजा फार काळजी घेऊ लागला. बिचाऱ्या गुंडप्पाला कामावरून काढून टाकले. राजपुरोहित म्हणूनसुद्धा त्याला ठेवले नाही. आणि त्याचे पोट खपाटीला गेले. कारण आता दुसऱ्यांच्या जिवावर पंचपक्वान्ने खायला मिळत नव्हती. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या विसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. ही एक कानडी लोककथा आहे.