सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
भिक्षा मागणारा ज्योतिषी
दक्षिणेत सेतुपती राजांचा देश होता. सेतुपती म्हणजे रामनाडचे राजे. तिथे सत्यवाक नावाचा एक नामवंत ज्योतिषी राहत होता. तो देशभर प्रसिद्ध होता. आज त्याच्याइतका मोठा ज्योतिषी कोणी नाही, असे सगळे मानत. त्याने सांगितलेले कधीच खोटे ठरले नाही, असे लोक म्हणत. पृथ्वीच्या दूरदूरच्या टोकांहून लोक त्याचा सल्ला घ्यायला येत. तो सगळ्यांना फुकट सल्ला देई. कोणाकडून फुटकी कवडीसुद्धा घेत नसे. सत्यवाक श्रीमंतही नव्हता. त्याच्या काळात ज्योतिषात त्याच्याइतका जाणकार कोणी नव्हता. तरी तो जवळजवळ कफल्लक होता. भिक्षा मागून तो जगे. रोज ठरलेल्या वेळी तो एक वाडगा घेऊन घरोघर तांदूळ मागत फिरे. दोन माणसांचे दिवसभराचे जेवण होईल इतका तांदूळ मिळाला, की तो लगेच घरी जाऊन बायकोच्या हाती देई. जगात तिच्याशिवाय त्याचे आता कोणी उरले नव्हते. ती शांत, समाधानी आणि शिकलेली होती. तो जे आणी, ते ती हसतमुखाने घेई. गरिबी असूनही दोघे सुखाने राहत होते. मग एके दिवशी बायकोच्या मनात आले, “माझ्या पतींकडे अशी विद्या आहे, जिच्यासाठी लहानथोर सगळे उत्सुक असतात. आपले राजे सेतुपतींपासून देशातल्या अगदी गरिबातल्या गरिबापर्यंत सगळे त्यांचा सल्ला घेतात. सकाळभर ते सल्ला देतात, संध्याकाळीही देतात. मधल्या वेळात भिक्षा मागायला जातात आणि आम्हा दोघांपुरतेच आणतात. एवढ्या कष्टाने मिळवलेली विद्या ते फुकट का देतात? त्यांना सहज चांगली कमाई करता येईल. खूप श्रीमंतही होता येईल. यामागे काहीतरी कारण असणार. आजवर मी धीराने सहन केले. आज रात्री त्यांना विचारतेच.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
रात्रीचा प्रश्न
त्या रात्री दिवसभराची कामे आटोपून दोघे झोपायला गेले. बायकोच्या चेहऱ्यावर नेहमीचा प्रसन्नपणा नाही, हे सत्यवाकच्या लक्षात आले. दोघांचे एकमेकांवर फार प्रेम होते. तिला दुखावेल असे आपण काही केले नाही, हे त्याला ठाऊक होते. म्हणून ती का उदास आहे, ते त्याला कळेना. “काय झाले ग आज?” त्याने विचारले. “आपले आयुष्य इतके पवित्र आणि निर्मळ आहे, की देवांनीसुद्धा आपला धाक बाळगावा. तुला दुखावण्याची हिंमत कोणी केली? मला सांग. तो कोणीही असो, तो मेलाच म्हणून समज!” आपल्या दुबळेपणाचा त्याला त्रास झाला, याची तिला लाज वाटली. ती म्हणाली, “मी तुझी बायको आहे तोवर पृथ्वीवर किंवा स्वर्गात कोणाचीही मला दुखावण्याची हिंमत होणार नाही. तुझे पुण्य एखाद्या रक्षक देवतेसारखे माझे रक्षण करते. आगसुद्धा मला शिवायला घाबरेल. पण आज मला जरा वाईट वाटले. तू स्वतःहून इतका गरीब का राहतोस, असा विचार मनात आला. तू राजासारखा राहू शकतोस, तरी रोज भिक्षा मागायला जातोस. एवढेच. माझ्या मनातली ही शंका दूर कर.” सत्यवाक हसला. “शेवटी तूही बाईच निघालीस! तू असल्या गोष्टींच्या पलीकडे आहेस, असे मला वाटत होते. मी सगळे आयुष्य ज्योतिषात घालवले. आपल्या दोघांच्या पत्रिका मांडून मी आपले भविष्य पाहिले नसेल, असे तुला वाटते? पैशाने आपण सुखी होणार असतो, तर तो नाकारणारा मी मूर्खांचा शिरोमणीच ठरलो असतो.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
म्हातारपणीचा आधार नाही
“आणि पैसा म्हणजे तरी काय?” तो पुढे म्हणाला. “एक पोकळ खेळणे. ते कधी एका जागी टिकत नाही. थोडा पैसा मिळाला, की माणसाला आणखी हवासा वाटतो. त्याच्या मागे धावता धावता त्याचे आयुष्य संपते आणि बाकीची सगळी कर्तव्ये तो विसरतो. पैशाच्या मागे लागून माणसे अशी पापे करतात, जी पवित्र गंगा किंवा समुद्रसुद्धा धुऊ शकत नाही. त्या पापांपासून आपण दूर राहावे, म्हणून मी हे साधे आयुष्य जगतो. “आता तुला एक गोष्ट सांगायलाच हवी. म्हातारपणी आपल्या उपयोगी पडेल, असे मूल आपल्याला होणार नाही. आपल्या पत्रिका तसे सांगतात. मग कसला पैसा तुला सुखी करणार? मी हे पाहिले आहे. या जन्मी आपले नशीब आधीच वाईट आहे. पैशाच्या पापांनी पुढचा जन्म आणखी वाईट व्हावा, असे मला वाटत नाही. म्हणून मी असा राहतो. आपल्या चांगल्या नावाशिवाय या जगात आणखी कशाची पर्वा करायची? “माझे बोलणे ऐकून तुझा चेहरा पांढराफटक पडला. एवढे दुःख करू नकोस. मी काय म्हणालो ते नीट लक्षात घे. ‘म्हातारपणी आपल्या उपयोगी पडेल’ असे मूल होणार नाही. साठाव्या वर्षी आपल्याला एक मुलगा होईल. पण त्याचा आपल्याला फारसा उपयोग होणार नाही. आणि आता मला आणखी काही विचारायचे नाही!” आपण उतावळेपणा केला, म्हणून बायकोने स्वतःलाच दोष दिला. ती चांगली आणि शिकलेली होती. नवऱ्याने आपल्या राहणीची दिलेली सगळी कारणे तिला पटली. होणाऱ्या मुलाबद्दल आणखी जाणून घ्यायची तिला फार इच्छा होती. पण नवऱ्याने मनाई केली होती, म्हणून ती एक शब्दही बोलली नाही. तिने हसतमुखाने त्याची क्षमा मागितली, आणि लगेच दोघांत पूर्वीसारखी गोडी झाली. त्या रात्रीपासून ती त्याची अगदी एकनिष्ठ, प्रेमळ बायको झाली.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
पुढचे पाहणारा मुलगा
सत्यवाकने सांगितले होते, तसाच त्याच्या साठाव्या वर्षी त्याला मुलगा झाला. मूल फार सुंदर होते. आईवडिलांनी त्याचे नाव अतिरूप ठेवले. मुलगा पाच वर्षांचा झाला, तेव्हा सत्यवाकने त्याला शिकवायचे कठीण काम सुरू केले. काही वर्षे सर्वसाधारण शिक्षण दिल्यावर त्याने त्याला आपली ज्योतिषविद्या शिकवली. अतिरूपाने ती लवकरच आत्मसात केली. इतकी, की सोळा वर्षांचा होण्याआधीच तो वडिलांच्याही पुढे गेला. आता लोक वडिलांपेक्षा मुलाचाच सल्ला घ्यायला पसंत करू लागले. सत्यवाकला त्याचा कधी हेवा वाटला नाही. तो फार म्हातारा होत चालला होता. काम सुटले, म्हणून त्याला बरेच वाटले. घरचे सगळे पूर्वीसारखेच चालू होते. म्हातारा सत्यवाक रोज भिक्षेला जाई आणि तिघांपुरता तांदूळ घेऊन येई. एके दिवशी वडील नेहमीप्रमाणे बाहेर गेले होते. म्हातारी आई सकाळच्या स्वयंपाकात गुंतली होती. अतिरूप घराबाहेर बसून ज्योतिषाच्या एका ग्रंथाचा एक अध्याय वाचत होता. अचानक राजा, खुद्द सेतुपती, त्याच्यासमोर येऊन उभा राहिला. “तुझे वडील घरी आहेत का?” राजाने विचारले. “नाही महाराज, ते आत्ताच बाहेर गेले,” मुलगा म्हणाला. “पण आपल्या चेहऱ्यावरून मला दिसते, की आपल्या देशावर शत्रूने स्वारी केली आहे. त्याच्यावर चालून जावे का, आणि आपण जिंकू का, हे विचारायला आपण माझ्या वडिलांकडे आला आहात. माझे उत्तर आहे, नाही. आपल्या पत्रिकेत आता शनी आठव्या घरात आलेला असणार. त्यामुळे आपण जे हाती घ्याल, ते फसेल. आपण गुपचूप कुटुंबासह एखाद्या रानात जावे, हे बरे. तीन वर्षांनी लढाई न करताच आपले राज्य आपल्याला परत मिळेल. आता वेळ दवडू नका. शत्रू थोड्याच वेळापूर्वी पूर्व दरवाजाने आत शिरला आहे. पळा!”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
वडिलांचे अश्रू
राजा तोंड उघडणार, तेवढ्यात एक दूत धापा टाकत धावत आला. “शत्रू पूर्व दरवाजाने आत शिरला आहे! आपण सगळे बुडालो! अचानक हल्ला झाला. कोणाला कल्पनाच नव्हती!” राजा कुटुंबाची व्यवस्था पाहायला घाईने निघून गेला. नेमका तेव्हाच सत्यवाक घरी आला. मुलाने त्याला सगळे सांगितले. हे ऐकून सत्यवाकसारख्या शांत, समाधानी माणसाचाही धीर सुटला. त्याने आपला वाडगा ओसरीवर ठेवला आणि तो रडू लागला. आयुष्यात त्याने कधी एक अश्रू ढाळला नव्हता. पण आता त्याच्या डोळ्यांतून धारा लागल्या. “बाबा, तुम्ही का रडता?” मुलगा ओरडला. आई घरातून धावत बाहेर आली. नवऱ्याला रडताना पाहून, काय झाले ते न कळताच तीही त्याच्याबरोबर रडू लागली. मुलाचेही डोळे भरून आले. असे तिघेही रडत होते, पण नेमके का, ते कोणालाच नीट ठाऊक नव्हते. शेवटी आई हुंदके देत म्हणाली, “माझे स्वामी सगळ्या जगाचे भले करतात. आज त्यांचा चेहरा अश्रूंनी का भिजला आहे?” “आजवर मी माझे दुःख शांतपणे सोसले आणि तुम्हा दोघांपासून लपवून ठेवले,” सत्यवाक म्हणाला. “पण आज ते मला सहन झाले नाही. फार पूर्वी मी तुला सांगितले होते, की आपला मुलगा म्हातारपणी आपल्या उपयोगी पडणार नाही. त्याचे आयुष्य थोडे आहे, हेच मी हळुवारपणे सांगितले होते. एवढे भयंकर सत्य सांगून आईचे काळीज फोडणे मला जमले नाही. आपल्या अतिरूपाच्या पत्रिकेत फक्त अठरा वर्षे आहेत. आणि त्याचे सोळावे वर्ष आता संपत आले आहे. दोन वर्षांत आपण त्याला गमावणार. सोळाव्या वर्षी राजाचे भविष्य इतके स्पष्ट सांगणारा ज्योतिष्याचा मुलगा कधी कोणी पाहिला होता? त्याचे आयुष्य इतके थोडे, म्हणूनच देवाने त्याला अशी बुद्धी दिली का? देवांनो, तुम्ही आपल्याच लेकरांशी किती क्रूरपणे वागता!”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
मायेचे खोटे
म्हाताऱ्याला पुढे बोलवेना. दुःखाने त्याचा गळा दाटून आला. त्याची बायको मुळापासून तोडलेल्या झाडासारखी जमिनीवर कोसळली. आईवडिलांच्या या सगळ्या दुःखाला आपणच कारण आहोत, हे मुलाने पाहिले. हळूहळू त्याने त्यांची समजूत घातली. मग त्याने वडिलांकडून आपली पत्रिका मागून घेतली. काळजीत पडलेल्या आईवडिलांच्या समोरच तो ती बारकाईने तपासू लागला. शेवटी त्याने सांगितले, की पत्रिकाच चुकीची मांडली आहे. त्याचे मुद्दे इतके भक्कम होते, की सत्यवाकलाच आपल्या गणिताबद्दल शंका येऊ लागली. अतिरूपाने ही संधी साधली. नीट मांडली, तर पत्रिकेत पुरी शंभर वर्षे आहेत, आणि हा सगळा घोळ एका चुकीमुळे झाला, हे त्याने वडिलांना दाखवून दिले. त्याने चूक दुरुस्त केली आणि पत्रिका पुन्हा लिहून काढली. प्रत्येक बदलाला सबळ कारण दिले. शेवटी आपला मुलगा शंभर वर्षे जगणार, अशी वडिलांची पक्की खात्री झाली. आईलाही जवळजवळ पटले. असे खूप प्रयत्न करून अतिरूपाने आईवडिलांच्या मनाला पुन्हा शांती दिली, आणि सगळे पूर्वीसारखे चालू झाले. पण ही सगळी एक युक्ती होती. आईवडिलांना धीर द्यायला अतिरूप खोटे बोलला होता. पत्रिका पाहताक्षणीच, आपण अठराव्या वर्षी मरणार, हे त्याला पक्के कळले होते. त्याचा अभ्यास ताजा होता, ज्ञान सखोल होते. त्याच्या जोरावर त्याने ते भविष्य खोडून काढले, आणि प्रेमळ वडिलांनी त्याच्यावर विश्वास ठेवला. तरी अतिरूपाचे स्वतःचे मन मात्र अस्वस्थ होते. त्याला वडिलांबद्दल अतिशय आदर होता. त्यांच्या भविष्यावर पूर्ण विश्वास होता. ज्या नियमांनी सत्यवाकला सांगितले, की मुलगा अठराव्या वर्षापलीकडे जगणार नाही, त्याच नियमांनी मुलालाही तेच सांगितले होते. म्हणजे आता त्याच्याकडे फक्त दोन वर्षे उरली होती. बनारसला यात्रेला जावे आणि तिथे आईवडिलांसाठी पवित्र विधी करावेत, अशी त्याला फार इच्छा होती. पण वडील कधीच जाऊ देणार नाहीत, हे त्याला माहीत होते. घाई केली तर संशय येईल, म्हणून तो आणखी सहा महिने थांबला. ते सहा महिने त्याने आपल्या म्हाताऱ्या, प्रेमळ आईवडिलांबरोबर मोठ्या आनंदात घालवले.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
घरातली शेवटची रात्र
एके दिवशी ओसरीवर बसलेला असताना अतिरूपाच्या मनात आले, “मी शंभर वर्षे जगणार, असे बाबांना वाटते. पण ज्योतिष खरे असेल, तर दीड वर्षात मी मरणार, मग मी कुठेही असो. मी इथे घरीच मेलो, तर आईबाबा हृदय फुटून मरतील. मी पळून गेलो, तर ते माझी वाट पाहत राहतील. मी खूप जगणार, अशी त्यांची खात्री असेलच. मग ते आपल्या वेळेला, साध्या मरणाने जातील. त्यांच्या डोळ्यांदेखत मरून त्यांना दुःखाने मारण्यापेक्षा, आत्ता त्यांना थोडी काळजी लावलेली बरी. आणि मी उगाच जाणार नाही. मी बनारसला जाईन. माझा शेवट येण्याआधी आईवडिलांच्या आणि माझ्या मुक्तीसाठी सगळे विधी करीन.” दुसऱ्या दिवशी पहाट होण्याआधी निघायचे, असे त्याने ठरवले. आईवडिलांच्या छपराखालचा हा शेवटचा दिवस. म्हणून तो नेहमीपेक्षा जास्त आनंदात होता. त्या रात्री त्याने वडिलांना उशिरापर्यंत गप्पांत गुंतवून ठेवले. शेवटी म्हातारा-म्हातारी झोपायला गेले. अतिरूपही झोपायला गेला. ताटातुटीच्या विचाराने त्याच्या डोळ्यांत पाणी होते. पण त्याला झोप आली नाही. तो घरभर फेऱ्या मारत राहिला. ज्योतिषाची एकेक ताडपत्री पोथी त्याने हातात घेतली, तिच्यावर अश्रू ढाळले आणि ती जागच्या जागी ठेवली. वडील त्याला शिकवायला जिथे बसत, त्या जागी तो जाऊन उभा राहिला आणि रडला. असा त्याने आपल्या साध्या घराच्या प्रत्येक कोपऱ्याचा निरोप घेतला. रात्र संपत आली, तसा तो विचार करू लागला, “जावे की न जावे?” कधी वाटे, जावे. कधी वाटे, राहावे आणि नशिबात असेल ते होऊ द्यावे. शेवटी त्याचा पहिला निश्चयच जिंकला. त्याने कपड्यांचे एक लहानसे गाठोडे बांधले. हातात आणखी काहीही न घेता तो घरातून बाहेर पडला. म्हणतात, कुठलीही गोष्ट सुरू करणे नेहमी अवघड असते. एकदा सुरू झाली, की पुढचे सगळे सुरळीत होते. अतिरूपाचेही तसेच झाले. घर सोडणे फार कठीण गेले होते. पण थोड्याच वेळात त्याचे मन शांत झाले. एका विचाराने त्याला धीर आला. दीड वर्षात तो मरणार होता, पण आईवडील तरीही त्याची वाट पाहत असतील. म्हणजे तो त्यांच्या डोळ्यांदेखत मेला असता, त्यापेक्षा त्यांचे दुःख कमी होईल.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
चंद्रगिरीत एकटा
तो शक्य तितक्या भराभर चालत राहिला. दिवसभर चाले, रात्री झोपे. वाटेत एखाद्या साध्या भिकाऱ्यासारखी भिक्षा मागून जेवे. आपल्याला ज्योतिष येते, हे त्याने कधी कळू दिले नाही. आपण कुठे गेलो, याचा कोणताही माग मागे राहू नये, म्हणून. जवळजवळ दोन महिन्यांनी तो चंद्रगिरी शहरात पोहोचला. अतिरूप दक्षिणेकडून आला होता. तिथल्या लोकांना त्याची भाषा कळत नव्हती. त्याने कितीतरी ठिकाणी भिक्षा मागितली, पण कोणी त्याला जेवू घातले नाही. सगळ्या प्रवासात पहिल्यांदाच त्याला जगणे कठीण झाले. “माझे खरे हाल आता सुरू झाले,” तो मनात म्हणाला. “ते कुठे संपतील, ते देवालाच ठाऊक.” दिवस मावळत आला होता. त्याला ना खायला मिळाले होते, ना विश्रांती. संध्याकाळी रस्त्यांतून भटकताना त्याला लग्नाचा एक भव्य मांडव दिसला. तिथे गेलो तर इतरांबरोबर आपल्यालाही जेवण मिळेल, असे त्याला वाटले. आणि तसेच झाले. ते मंत्र्याचे घर होते. मंत्र्याच्या मुलाचे लग्न चंद्रगिरीच्या सुंदर राजकन्येशी दोन दिवसांनी व्हायचे होते. त्यासाठी कित्येक आठवडे मोठी तयारी चालू होती. गरीब ब्राह्मणांना जेवू घालणे आधीच सुरू झाले होते. मोठ्या मुश्किलीने अतिरूपाने आपले म्हणणे त्यांना समजावले. रात्री उशिरा पंगत बसणार आहे, असे त्याला कळले. तोपर्यंत त्याने हवे तिथे विश्रांती घ्यावी, असेही त्याला सांगितले. सतत चालून तो अगदी थकून गेला होता. जेवण चुकले तरी चालेल, पण विश्रांतीची संधी चुकवायची नव्हती. मांडवाजवळच एक मोठा वाडा होता. तो कोण्या श्रीमंताचा आहे, हे स्पष्ट दिसत होते. बाहेर कोणी नव्हते. वाड्याला रुंद ओसरी होती. अतिरूप ओसरीवर चढला, एका कोपऱ्यात आडवा झाला, अंगावर आपले उपरणे ओढले आणि झोपी गेला.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग १)
आईवडील वाट पाहतात
इकडे घरी आईवडील नेहमीप्रमाणे उठले, तर मुलगा घरात नाही. आधी त्यांना वाटले, तो पहाटेच नदीवर स्नानाला गेला असेल. सकाळ सरत आली तरी तो आला नाही. मग वाटले, शेजारच्या गावात एखाद्या मित्राकडे गेला असेल. पण तिसरा दिवस उजाडला, तरी तो आला नाही. दिवसांमागून दिवस गेले. अतिरूप घरी परतला नाही. आईवडिलांची काळजी वाढतच गेली. त्यांच्याकडून होईल तितका त्यांनी सगळा देश पालथा घातला. इकडून तिकडून त्यांना काही खबरा मिळाल्या. मुलगा पवित्र गंगेच्या यात्रेला गेला आहे, तीनचार वर्षांनी परत येईल, असे कोणी कोणी सांगितले. हुशार अतिरूपानेच वाटेत मुद्दाम असे धागेदोरे सोडले होते. ते असे होते, की आशाही वाटावी आणि खात्रीही वाटू नये. शेवटी म्हाताऱ्या जोडप्याने शोध थांबवला. कधी त्यांना वाटे, तो उत्तरेकडे यात्रेला गेला असेल. कधी वाटे, कुठल्यातरी अनोळखी ठिकाणी गेला असेल. “बघ,” सत्यवाक बायकोला म्हणाला. “मी तुला सांगितले होते ना, आपले नशीबच असे खोटे आहे, की आपला मुलगा आपल्या उपयोगी पडणार नाही. आधी मला वाटले, माझ्या हिशेबाप्रमाणे तो अठराव्या वर्षी मरणार, असा त्याचा अर्थ आहे. अतिरूपाने हुशारीने ते चुकीचे ठरवले. पण त्याने काय झाले? तो शंभर वर्षे जगेल, पण आपल्याला सोडून गेला! तो जिथे असेल तिथे सुखी असो, त्याचे भले होवो. आपण मरण्याआधी त्याने परत येऊन आपल्याला धीर दिला, तरी पुरे. पण असे सुख आपल्या वाट्याला येईल, असे मला वाटत नाही.” असा सत्यवाकने आपल्या बिचाऱ्या बायकोला धीर दिला. हळूहळू दोघांनी हरवलेल्या मुलासाठी शोक करणे थांबवले. तिकडे दूर चंद्रगिरीत अतिरूप अजून त्या श्रीमंताच्या ओसरीवर झोपलेला होता. त्याची पुढची गोष्ट भाग २ मध्ये. पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी दक्षिण भारतातल्या लोककथा मुंबईच्या एका इंग्रजी मासिकात मालिकेने प्रसिद्ध केल्या. सप्टेंबर १८९१ च्या अंकातल्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.