सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
राजकन्येला वर मिळेना
अतिरूप हा सत्यवाकचा मुलगा. सत्यवाक म्हणजे दक्षिणेतल्या सेतुपतींच्या देशातला थोर ज्योतिषी. आपण अठराव्या वर्षी मरणार, हे अतिरूपाला स्वतःच्याच ज्योतिषावरून कळले होते. म्हाताऱ्या आईवडिलांना आपले मरण डोळ्यांनी पाहावे लागू नये, म्हणून एका रात्री तो गुपचूप घरातून निघून गेला. बनारसला जावे आणि शेवट येण्याआधी तिथे त्यांच्यासाठी पवित्र विधी करावेत, असा त्याचा बेत होता. जवळजवळ दोन महिने चालल्यावर तो थकलेला, भुकेला असा चंद्रगिरी शहरात पोहोचला. तिथे एका मोठ्या लग्नाची तयारी चालू होती. लग्नाच्या मांडवाशेजारी एक मोठा वाडा होता. त्याच्या ओसरीवर तो झोपी गेला. चंद्रगिरीच्या राजाला एक मुलगी होती. ती फार सुंदर होती आणि शिकलेलीही होती. तिच्यासाठी योग्य नवरा राजा कितीतरी दिवस शोधत होता. शेवटी त्याने आपल्या विश्वासातल्या मंत्र्याला बोलावले. “मंत्रीजी, राजकन्या दिवसेंदिवस मोठी होते आहे. तरी अजून तुम्हाला तिच्यासाठी वर सापडला नाही. आम्ही आणखी किती दिवस ही काळजी करायची?” “महाराज,” मंत्री म्हणाला, “मला एक महिन्याची रजा द्यावी. मी दक्षिणेकडच्या देशांत जातो. तिथल्या सगळ्या राजपुत्रांची चित्रे घेऊन येतो. त्यांतला सगळ्यात देखणा चेहरा महाराजांनी निवडावा.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
मंत्र्याची चित्रे
राजाने होकार दिला. पण मंत्री मोठा दगाबाज होता. तो दक्षिणेकडे गेलाच नाही. महिनाभर तो राज्याच्या एका दूरच्या कोपऱ्यात गुपचूप राहिला. तिथे बसून त्याने मनानेच अर्धा डझन बेढब चेहरे काढले. मग ती चित्रे घेऊन तो राजाकडे आला. “महाराज, मी हरणासारखा भराभर सगळा दक्षिण देश फिरून आलो,” तो म्हणाला. “हा पांड्य राजपुत्र. दक्षिणेत याच्याइतका देखणा पुरुष कधी झाला नाही. हा चेरांचा युवराज, आणि हा चोळ राजपुत्र.” पांड्य, चेर आणि चोळ ही दक्षिणेतली तीन जुनी राज्ये. “फेकून द्या ती सगळी,” राजा म्हणाला. “एकही चेहरा मला आवडत नाही.” आवडणार कसा? मंत्र्याने ते मुद्दामच कुरूप काढले होते. पुढे तो याच कामासाठी उत्तरेकडे गेला आणि तिथेही त्याने हीच युक्ती केली. असे पुन्हा पुन्हा झाले. शेवटी म्हाताऱ्या राजाने सगळी आशा सोडली. मंत्र्याच्या प्रत्येक शब्दावर त्याचा विश्वास होता. मंत्र्याच्या मनात एक डाव होता. राजकन्या राजाची एकुलती एक मुलगी. म्हणजे जो तिच्याशी लग्न करील, तोच पुढे चंद्रगिरीचा राजा होणार. मंत्र्याला एक देखणा मुलगा होता. पण त्या मुलाला काहीच शिक्षण नव्हते. त्याचेच लग्न राजकन्येशी लावायचे आणि त्याला गादीवर बसवायचे, असा मंत्र्याचा बेत होता. एका संध्याकाळी राजा विचारात गढून बसला होता. तेवढ्यात मंत्री हसऱ्या चेहऱ्याने आत आला. त्याच्या हातात आणखी एक चित्र होते. “काय! शेवटी वर सापडला की काय?” राजाने विचारले. “तसे वाटते खरे, महाराज. पण तसे तर मी दर वेळी म्हणतो,” मंत्री नम्रपणे म्हणाला. “महाराजांचे मत कळल्याशिवाय मला खात्री वाटत नाही.” राजाने ते चित्र हिसकावून घेतले. आणि पहिल्यांदाच तो हसला. “हे कोणाचे चित्र?” “सांगतो, महाराज. पण आपल्याला ते आवडले का?” “आवडले तर! कोणाचे आहे ते सांगा.” “माझ्या मुलाचे, महाराज.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
मंत्र्याचे गुपित
“म्हणजे आपली गत त्या गोष्टीतल्या म्हातारीसारखी झाली,” राजा म्हणाला. “घरात भरपूर लोणी असताना ती तूप शोधायला बाहेर गेली!” लोणी कढवले की तूप होते. म्हणजे तिला हवे ते तिच्या घरातच होते. “तुम्हाला असा देखणा मुलगा आहे, हे तुम्ही मला आधी का नाही सांगितले? मी केव्हाच आनंदाने माझी मुलगी त्याला दिली असती. तुमचे ते सगळे प्रवासही वाचले असते.” आपल्याला स्वार्थी व्हायचे नव्हते, असे मंत्री म्हणाला. सगळे शोध फसले, तेव्हाच त्याने स्वतःच्या मुलाचे चित्र दाखवायचे ठरवले होते. मुलगा देखणा होता हे खरे. पण चित्रात तो त्याहूनही देखणा दिसत होता. राजाने आणखी वेळ घालवला नाही. येत्या पंधरवड्याच्या पंधराव्या दिवशी त्याने लग्न ठरवले. अतिरूप चंद्रगिरीत आला, तेव्हा याच लग्नाची मोठी तयारी चालू होती. आणि तो ज्या वाड्याच्या ओसरीवर झोपला होता, तो वाडा मंत्र्याचाच होता. चंद्रगिरीत सगळे आनंदात होते. फक्त मंत्री सोडून. एवढे डाव खेळून त्याला हवे ते मिळाले होते. मोठा दिवस जवळ आला होता. आता दोन रात्री आणि एक दिवसच उरला होता. तिसऱ्या दिवशी सकाळी लग्न सुरू व्हायचे होते. तरी मंत्री उदास होता. कारण लग्नाच्या दिवशी नेमके त्याच्या मुलाला झटके येणार होते. त्या मुलाला फेफऱ्याचा आजार होता. या आजारात माणसाला अचानक झटके येतात. त्याचे झटके फार जोराचे असत. ते एक दिवसाआड येत, अगदी पहाटेपासून दुपार उलटून जाईपर्यंत. म्हणूनच त्याला शिकवायची कोणी तसदी घेतली नव्हती. घरच्या माणसांशिवाय गावात कोणालाही हा आजार कळू नये, याची मंत्र्याने पुरी काळजी घेतली होती. त्याने घरच्यांना कडक शिक्षेच्या अशा धमक्या दिल्या होत्या, की त्याबद्दल बोलायची कोणाचीच हिंमत होत नसे.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
ओसरीवर झोपलेला
“एकदा लग्नाचे विधी नीट पार पडले,” मंत्र्याने विचार केला, “की मग राजाला कळले तरी फारसे बिघडणार नाही.” पण त्या एका दिवसाचे संकट कसे टाळावे, ते त्याला सुचेना. दुसरा दिवस मागितला, तर कोणाला तरी संशय येईल. मग त्याचा मोठा बेत धुळीला मिळेल. काही दिवस विचार करून त्याने ठरलेला दिवसच ठेवायचे ठरवले. “त्या दिवशी मुलाला झटका आला, म्हणून काय झाले?” तो मनात म्हणाला. “मी त्याला लग्नाला बसवणारच नाही. त्याच्या जागी दुसऱ्या कोणालातरी त्याचा वेष देऊन बसवीन. तो माझ्या मुलासाठी पहिल्या दिवसाचे विधी करील. त्या विधींबरोबरच लग्न लागेल. दुसऱ्या दिवशी मी त्याला पाठवून देईन, आणि माझा मुलगा त्याची जागा घेईल. पुरोहितांना भरपूर दक्षिणा देईन, म्हणजे ते तोंड बंद ठेवतील. त्यांच्यातल्याही थोड्यांनीच माझ्या मुलाला पाहिले आहे.” क्षणभर त्याच्या चेहऱ्यावरची काळजी गेली. मग ती परत आली. “पण असा माणूस मिळणार कुठे? तो तरुण आणि देखणा हवा. इथे त्याला कोणी ओळखत नसावे. आणि तो पूर्णपणे आमच्या मुठीत असावा.” पण कसा, आणि कुठे? वेळ तर संपत आला होता. अतिरूप ओसरीवर झोपला, त्या रात्री मंत्र्याच्या मनाची अशी अवस्था होती. मंत्री इतका तापट होता, की तो विचारात असताना त्याच्याजवळ जायची कोणाची हिंमत होत नसे. अशा वेळी नोकरही दूरच राहत. म्हणून त्या रात्री उशिरा तो घरासमोर एकटाच उभा होता. मांडवामागच्या पंगतीकडे चारी बाजूंनी लोक घाईघाईने जात होते. दुसऱ्याच्या खर्चाने जेवायला. हळूहळू गर्दी बसली आणि जेवणे सुरू झाली. तरी मंत्र्याला मार्ग सुचत नव्हता. त्याचे डोळे भरून यायचे बाकी होते. तेवढ्यात लांबलचक ओसरीच्या एका कोपऱ्यातून कोणाचे तरी घोरणे त्याला ऐकू आले. “एवढा गाढ झोपलेला हा कोण?” त्याने विचार केला. “झोपायला नेमके हेच घर निवडणारा एवढा मूर्ख कोण? जेवणासाठी थांबलेला एखादा गरीब ब्राह्मण असेल. त्याला झोप लागली असेल. त्याला उठवतो आणि पंगतीकडे पाठवतो.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
चित्रातला चेहरा
तो हळूच त्या जागी गेला. ओसरीवर दिवा होता, पण झोपलेल्याचा चेहरा कापडाने झाकलेला होता. “अस्सं!” त्याने विचार केला. “माझाच कोणीतरी नोकर. घराची राखण करायची सोडून झोपला आहे. आता सापडला बेटा. त्याला कामावरून काढूनच टाकतो.” त्याने झोपलेल्याच्या चेहऱ्यावरचे कापड ओढले. अतिरूप इतका थकला होता, की तो हललासुद्धा नाही. आणि मंत्र्याला काय दिसले? एक देखणा चेहरा. त्याच्या स्वतःच्या मुलापेक्षाही गोरा. राजाला दाखवलेल्या चित्रातला जवळजवळ तोच चेहरा. शिवाय हा मुलगा त्याच्या मुलाच्याच वयाचा होता. मंत्र्याला तो आपल्या मुलाची हुबेहूब प्रतिमाच वाटला. तो खूश झाला. सगळ्यात चांगले म्हणजे, हा मुलगा चंद्रगिरीला अनोळखी दिसत होता. “आज रात्री नशिबानेच मला या मुलाकडे आणले की काय?” असा विचार करून मंत्र्याने त्याला लगेच उठवले. “तुम्ही कोण?” त्याने विचारले. मुलाने उत्तर दिले नाही. “तेलुगू येते?” मुलाने नकारार्थी मान हलवली. “संस्कृत?” “हो,” मुलगा म्हणाला. हा मुलगा इथे पूर्ण अनोळखी आहे, हे पाहून मंत्र्याला फार आनंद झाला. क्षणाचाही वेळ न घालवता तो त्याला गुपचूप घरात घेऊन गेला. मी सांगतो तसे वागलास, तर तुला सगळी मदत करीन, असे त्याने वचन दिले. अतिरूपाला एवढेच हवे होते: बनारसला जाऊन ठरवलेले विधी करता येतील इतके पैसे. मंत्र्याने ते द्यायचे कबूल केले. मग अतिरूपाला चांगले जेवू घातले आणि रात्रभर विश्रांती घेऊ दिली.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
अतिरूपाचा होकार
दुसऱ्या दिवशी सकाळी मंत्र्याने त्याला आपला बेत सांगितला. लग्नाच्या पहिल्या दिवशी अतिरूपाने मंत्र्याच्या मुलाची जागा घ्यायची. याच दिवशी लग्न लागते. हे गुपित त्याने कोणालाही सांगायचे नाही. लग्न झाल्याबरोबर त्याने बनारसला निघून जायचे. प्रवासाची सगळी सोय मंत्री करील आणि भरपूर पैसा देईल. पण आयुष्यात पुन्हा कधीही त्याने या वाटेने यायचे नाही. तुझे आईवडील कोण, असे मंत्र्याने पुन्हा पुन्हा विचारले. पण अतिरूप गप्पच राहिला. मी एक गरीब ब्राह्मण आहे, एवढेच तो म्हणाला. म्हणजे एका खोट्या लग्नासाठी अतिरूपाची यात्रा एकदोन दिवस अडकली. त्याने नकार दिला असता, तर त्याचे डोके उडाले असते. आपण मंत्र्याच्या हातात आहोत, हे त्याला स्पष्ट दिसत होते. आणि त्याच्या मनात आले, “चालून आलेले भाग्य कशाला नाकारायचे? परक्या देशात मी एक कफल्लक भिकारी आहे. हा माणूस माझ्या प्रवासाचा खर्च देणार आहे. शिवाय बनारस, गया आणि इतर तीर्थांवरचे काही विधी अविवाहित माणसाला करता येत नाहीत. यानंतर माझे लग्न झालेले असेल. मग मला ते सगळे विधी करता येतील. म्हणजे माझे काहीच नुकसान नाही.” त्याने सगळे कबूल केले, आणि शेवटी लग्नाचा दिवस आला. मंत्र्याच्या वाड्यापासून थेट राजवाड्यापर्यंत एक मोठा मांडव घातला होता. नवरदेवाला त्या मांडवातून त्याच्या घरापासून वधूच्या घरी न्यायचे होते. विधी वधूच्या घरी होत. तो सगळा दिवस नवरदेवाला वधूचे घर सोडता येत नसे. अतिरूपाला मंत्र्याच्या मुलाचा वेष इतक्या हुशारीने चढवला होता, की कोणालाच फरक ओळखता आला नाही. डोक्यापासून पायापर्यंत त्याच्या अंगावर इतके दागिने घातले होते, की त्याचा चेहरा थोडासाच दिसत होता. असे त्याला राजवाड्यातल्या लग्नमंडपात नेले.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
लग्न
राजकन्या सुंदर होती, तशीच हुशारही होती. नवरदेवाकडे एकदा चोरून पाहावे, असे तिला फार वाटत होते. तो देखणा आहे आणि बुद्धिमानही दिसतो, हे पाहून तिचे मन आनंदले. विधी फार लांबलचक आणि दमवणारे होते. होमात कितीतरी आहुती द्यायच्या होत्या. अतिरूपाने त्या सगळ्या दिल्या. तिथल्या सगळ्यांना तो मंत्र्याचाच मुलगा वाटला. ज्या एकदोघांना गुपित ठाऊक होते, त्यांनी तोंड उघडले नाही. त्यांना भरपूर पैसा मिळाला होता. आणि बोललात तर डोके उडवू, अशी धमकीही मिळाली होती. दिवस मावळत आला, तेव्हा ढोल-ताशांच्या आणि वाजंत्रीच्या गजरात अतिरूपाने राजकन्येच्या गळ्यात मंगळसूत्र बांधले. मंगळसूत्र बांधले, की लग्न पूर्ण होते. शेवटचे विधी घाईघाईने उरकले. मग नवरा-नवरीने सजवलेल्या शयनगृहात जायचा शुभ मुहूर्त आला. रीतीप्रमाणे हे सगळे घरातल्या वडीलधाऱ्या बायकांच्या हाती असते. पहिल्या रात्री त्या जोडप्याला आत नेतात. मग वधूची आई दाराला कुलूप लावते आणि किल्ली घेऊन जाते. यात पुरोहितांचे आणि पुरुषांचे काही चालत नाही. बायका आल्या, की त्यांनी लगेच निघून जायचे असते. म्हणून मंत्र्याला किंवा पुरोहिताला कळायच्या आतच बायका आत आल्या. गोड गाणी म्हणत, आशीर्वाद देत, त्या नवरा-नवरीला खोलीकडे घेऊन गेल्या. राणीने त्यांच्यामागे दाराला कुलूप लावले आणि किल्ली घेऊन गेली.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
रात्रीचा श्लोक
आता अतिरूप एका मोठ्या, सजवलेल्या दालनात राजकन्येबरोबर एकटा होता. त्याने अंगावरचे जड दागिने काढून जमिनीवर टाकले आणि तो गप्प बसून राहिला. नवरा असा उदास पाहून राजकन्येला काळजी वाटली. खोलीत ठेवलेली सगळी फळे, मिठाई आणि इतर पदार्थ तिने त्याच्यापुढे ठेवले. पहिल्या रात्री वडीलधाऱ्या बायका शयनगृहात असे पदार्थ ठेवतातच. अतिरूपाने थोडेसे चाखले, पण त्याने त्याची भूक भागली नाही. मग त्याने एक संस्कृत श्लोक म्हटला. राजकन्या फार विद्वान होती, पण तिला त्याचा अर्थ कळला नाही. त्याचा गोड आवाज आणि श्लोक म्हणण्याची त्याची डौलदार ढब तिला फार आवडली. आपला नवरा कोणी साधा माणूस नाही, तो रूपाने तसाच बुद्धीनेही थोर आहे, या विचारानेही ती सुखावली. तिने अर्थ लावायचा खूप प्रयत्न केला, पण तो लागेना. शेवटी ती त्याच्या पाया पडली आणि तिने आदराने अर्थ सांगायची विनंती केली. स्पष्ट, खणखणीत आवाजात अतिरूपाने दोन तास त्या श्लोकाचा अर्थ सांगितला. शेवटी त्याने तो सोप्या शब्दांत सांगितला: “भुकेल्या पोटाला मिठाई आणि फळे म्हणजे शील नसलेल्या स्त्रीचे रूप. आता माझी भूक फक्त भातानेच भागेल. तसेच स्त्रीचे खरे सौंदर्य फक्त तिच्या शीलातच असते.” राजकन्या एक शब्दही न बोलता उठली. खोलीत चांदीच्या तीन वाट्या होत्या. त्यांत चंदनाचा लेप, गुलाबपाणी असल्या वस्तू होत्या. तिने त्या वाट्या जमिनीवर पालथ्या घातल्या आणि त्यांची एक छोटीशी चूल केली. खोलीच्या एका बाजूला अक्षतांनी भरलेले एक ताट होते. तिने त्यातल्या थोड्या अक्षता खोलीत ठेवलेल्या दुधात धुतल्या. मग त्या दुधासह चांदीच्या एका दुधाच्या भांड्यात घातल्या आणि ते भांडे वाट्यांवर ठेवले. वाट्यांखाली तिने खोलीतल्याच उदबत्त्या आणि चंदनाचे तुकडे ठेवले, आणि क्षणात जाळ पेटवला. अर्ध्या तासाच्या आत दुधात भात शिजला. तिने तो चांदीच्या एका ताटात काढला आणि नवऱ्यापुढे ठेवला.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
भिंतीवरचा श्लोक
तिची ही चलाखी पाहून अतिरूप थक्क झाला. थोडे दिवस का होईना, इतकी हुशार स्त्री आपली बायको आहे, याचा त्याला मनोमन आनंद झाला. मंत्री सकाळी आपल्याला शहराबाहेर पाठवणार, याची त्याला खात्री होती. त्याने ताट जवळ ओढले आणि आनंदाने तिच्याकडे पाहिले. तीही भुकेली असणार, म्हणून त्याने तिला शेजारी बसून जेवायला अगत्याने बोलावले. हिंदू लग्नात विधींना इतका वेळ लागतो, की नवरा-नवरीला नीट जेवायलाही मिळत नाही. एवढा देखणा, हुशार नवरा मिळाला, याचा अभिमान वाटत राजकन्या त्याच्याशेजारी बसली. पण ती थोडेसेच जेवली. तो श्लोक तिला इतका आवडला होता, की तिने तो पुन्हा म्हणायला सांगितला आणि खोलीच्या भिंतीवर काळजीपूर्वक लिहून घेतला. मग दोघांना ज्या ज्या विद्या येत होत्या, त्यांच्याबद्दल ते खूप वेळ बोलत बसले. मग विश्रांतीसाठी आडवे झाले. दोघेही अतिशय आनंदात होते. देवाने आपल्याला नवरा-बायको म्हणून एकत्र आणले, म्हणून दोघांनी देवाचे आभार मानले. जगात इतके सुखी जोडपे कधी झाले नसेल. इकडे मंत्र्याचा डाव फसला होता. त्याने आपल्या मुलाला त्या गरीब ब्राह्मण मुलाच्या जागी बसवायच्या आतच राजवाड्यातल्या बायकांनी आणि खुद्द राणीने जोडप्याला खोलीत बंद केले होते. आपली चूक कोणाला दिसू नये, असे त्याला वाटत होते. म्हणून तो जरा उदास होऊन घरी गेला. पण लग्न नीट पार पडले, याचा त्याला आनंदही होता. तिथे सगळ्यांना नवरदेव त्याचाच मुलगा वाटला होता. कोणालाही जरासुद्धा संशय आला नव्हता. “सकाळी लवकर त्या मुलाला शयनगृहातून आणतो आणि पाठवून देतो,” त्याने विचार केला. “हे गुपित माझ्यात आणि त्या मूर्ख ब्राह्मणात राहील. उद्यापासून माझा मुलगा राजकन्येचा नवरा आणि चंद्रगिरीच्या गादीचा वारस.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
पहाटेची पालखी
अशी स्वतःची समजूत घालून, सूर्य उगवायच्या आधीच त्याने नवरदेवाला घरी आणायला आपली पालखी राजवाड्यात पाठवली. रीतीप्रमाणे ती राजकन्येच्या शयनगृहाजवळ थांबली. राणीने दार उघडले. जावई पालखीत बसलेला तिने पाहिला. मग ती मुलीला आपल्या दालनात घेऊन गेली. त्या दोघांनी रात्रभर डोळ्याला डोळा लावला नव्हता. एका बोलण्यातून दुसरे निघे. एकमेकांचा सहवास दोघांना इतका गोड वाटला, की वेळ कसा गेला ते कळलेच नाही. पालखी आल्याची वर्दी आली, तेव्हाच ते भानावर आले. आपण मंत्र्याचा मुलगा नाही, हे अतिरूपाने राजकन्येला कधीच सांगितले नाही. आपल्या घराबद्दलही काही सांगितले नाही. पण बोलण्याच्या ओघात, आपल्याला बनारसच्या यात्रेला जायचेच आहे, एवढे त्याच्या तोंडून निसटले होते. आणि आपला नवरा मंत्र्याचाच मुलगा आहे, याबद्दल राजकन्येला कधी शंकाच आली नाही. असा दोघांचा एकमेकांवर विश्वास होता. पुढच्या भेटीत मन आणखी मोकळे करू, या आशेने सकाळी दोघे नाखुशीने एकमेकांपासून दूर झाले. दुसऱ्या दिवसाचे विधी लवकरच सुरू होणार होते. राजकन्या तयारी करायला घाईने निघून गेली. पाहुण्यांमध्ये नवरा दिसेल, बोलता आले नाही तरी चालेल, अशी तिला आशा होती. पालखी अतिरूपाला मंत्र्याच्या वाड्यात घेऊन आली. मंत्र्याने त्याला एका खोलीत नेले, आणि मागे दारे बंद झाली. क्षणभर अतिरूपाला वाटले, आपण अठरावे वर्षसुद्धा पाहणार नाही. कोणी मारेकरी इथेच, आत्ताच आपला जीव घेणार. पण तसे झाले नाही. ज्या नशिबाने त्याला राजकन्या दिली होती, तेच नशीब त्याला जीवदानही देणार होते.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
मोहरा आणि धमकी
मंत्रीच आधी बोलला. “बिचाऱ्या! मला तुझा फक्त माझ्या कामापुरता उपयोग करायचा होता. पण गोष्टी मी ठरवल्या होत्या त्यापेक्षा पुढे गेल्या. त्यात तुझा दोष नाही. त्याच पालखीत बस. त्यात मी सहा थैल्या ठेवल्या आहेत. प्रत्येकीत सोन्याच्या पाचशे मोहरा आहेत. वाटेत ठिकठिकाणी मी भोई ठेवले आहेत. ते तुला दोन दिवस आणि दोन रात्री वाहून आमच्या साम्राज्याच्या सीमेवर नेतील. मोहरा घे आणि हव्या त्या देशात जा. पुन्हा कधी आमच्या राज्यात पाय ठेवलास, तर तुझे डोके उडवतील. तसा हुकूमच मी दिला आहे. खरे तर आत्ताच ते करावे, असे मला वाटते. पण निदान एक दिवस तरी मी तुला माझ्या मुलाच्या जागी बसवले होते. त्या विचाराने माझे मन जरा द्रवते. जा!” अतिरूपाला उत्तर द्यायला एक मिनिटसुद्धा मिळाले नाही. त्यानेही तक्रार केली नाही. आता आपण अविवाहित नाही, याचा त्याला आनंद होता. शास्त्रांनी आईवडिलांसाठी सांगितलेले सगळे विधी करायचा पुरा हक्क आता त्याला होता. कबूल केलेले पैसे मिळाले होते. आणखी काय हवे? आणि नशिबात जगणे लिहिले असेल, तर ज्या स्त्रीबरोबर आपण रात्र घालवली, ती आपल्याला नवरा म्हणून नक्की स्वीकारील, अशी त्याला खात्री होती. असे विचार मनात घोळत असतानाच मंत्र्याने त्याला एकदम पालखीत बसवले आणि हुकूम दिला. भोई निघाले. अतिरूप जराही न हलता बसून राहिला. पण अधूनमधून त्याचे मन राजकन्येकडे आणि तिच्या सगळ्या गुणांकडे धाव घेई.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग २)
दुसराच नवरदेव
इकडे शेवटी आपला मुलगा राजकन्येच्या शेजारी बसलेला दिसणार, म्हणून मंत्री मनातून खूश होता. तो आनंदाने मुलाला पवित्र जागी घेऊन गेला. पुरोहित आधीच जमले होते. त्यांनी सुरुवातीचे विधी सुरू केले होते. राजकन्या मैत्रिणींबरोबर मंडपाच्या एका कोपऱ्यात बसली होती. होमात आहुती द्यायला नवऱ्याबरोबर बसायची ती वाट पाहत होती. त्याचे रूप, त्याची विद्या आणि त्याचे थोर वागणे, यांनीच तिचे मन भरून गेले होते. आदल्या रात्रीचे सगळे बोलणे ती मनात पुन्हा पुन्हा आठवत होती. सूर्य उगवून दोन तास झाले, तेव्हा नवरदेव मंडपात येत असल्याची वर्दी आली. सगळ्यांचे डोळे त्याच्याकडे वळले. तोच पोशाख, तेच दागिने, तीच उंची, तोच रंग. हा दुसराच माणूस आहे, हे मंडपात फक्त एकीलाच कळले. आता आपल्या आयुष्यात काही आशा उरली नाही, हेही तिलाच कळले. सगळ्यांपेक्षा जास्त उत्सुकतेने तिने त्याच्याकडे पाहिले. पण कठीण संस्कृत श्लोकाचा आदल्या रात्री इतका सुंदर अर्थ सांगणारा तो बुद्धिमान चेहरा तिच्या डोळ्यांना कुठेच दिसला नाही. ती पार गोंधळली, हादरली. पण आपला दुबळेपणा दिसला, तर सगळ्या घराण्याला कलंक लागेल. कदाचित खऱ्या नवऱ्याचा जीवही धोक्यात येईल. म्हणून तिने मन घट्ट केले. ती मंत्र्याच्या मुलाजवळ गेली. आदल्या दिवशी अतिरूपाशेजारी बसली होती, तशीच त्याच्याशेजारी बसली. आणि न कचरता विधींत भाग घेतला. आपले सगळे डाव यशस्वी झाले, म्हणून मंत्र्याला अतिशय आनंद झाला. त्याला सून म्हणून राजकन्या मिळाली होती, आणि मुलाला साम्राज्य. राजकन्येने पुढे काय केले, ते भाग ३ मध्ये. पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी दक्षिण भारतातल्या लोककथा मुंबईच्या एका इंग्रजी मासिकात मालिकेने प्रसिद्ध केल्या. सप्टेंबर १८९१ च्या अंकातल्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.