सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
शयनगृहात तलवार
अतिरूप हा सेतुपतींच्या देशातला तरुण ज्योतिषी. आपण अठराव्या वर्षी मरणार, हे त्याला ग्रहांवरून कळले होते. तो घर सोडण्याआधी एका शत्रूने त्याच्या राजाचे, सेतुपतीचे, शहर घेतले होते. अतिरूपाने राजाला रानात लपून राहायला सांगितले होते. काही काळाने लढाई न करताच राज्य परत मिळेल, असेही सांगितले होते. चंद्रगिरीत कारस्थानी मंत्र्याने अतिरूपाला आपल्या मुलाच्या जागी बसवले. त्या मुलाला झटके येत. मुलाच्या आणि राजकन्येच्या लग्नाच्या पहिल्या दिवशी अतिरूप नवरदेव झाला. त्या रात्री त्याने राजकन्येला एक संस्कृत श्लोक म्हणून दाखवला. तिने तो भिंतीवर लिहून घेतला. तिने चांदीच्या तीन पालथ्या वाट्यांवर त्याच्यासाठी भात शिजवला. आपण बनारसला जाणार आहोत, हे त्याच्या तोंडून निसटले. सकाळी मंत्र्याने त्याला सोने देऊन पाठवून दिले, आणि परत आलास तर मरशील, अशी धमकी दिली. दुसऱ्या दिवशी मंत्र्याचा मुलगा त्याच्या जागी बसला. हे फक्त राजकन्येलाच कळले. राजकन्येने मनात शपथ घेतली: महादेवाने माझा खरा नवरा मला परत दिला, तर मी पवित्र आयुष्य जगेन. घराण्याची अब्रू राखायलाच ती त्या खोट्या नवऱ्याशेजारी बसली होती. तिचे मन त्यात नव्हते. खऱ्या नवऱ्याशी बेइमानी करण्यापेक्षा या माणसाला स्वतःच्या हाताने मारणे तिने पत्करले असते. दुसरा दिवस संपला, तेव्हा रीतीप्रमाणे रात्री लवकरच मंत्र्याचा मुलगा आणि राजकन्या यांना शयनगृहात नेले. त्यांच्यामागे दाराला कुलूप लागले. आता ती त्याच्याबरोबर एकटी होती. तिच्या रागाला सीमा उरली नाही. तीच आधी बोलली. “तिथेच दाराजवळ उभा राहा! एक पाऊलही पुढे टाकून माझी खोली विटाळू नकोस! खरे खरे सांग. कोण आहेस तू? दुसऱ्यांनी तुला इथे आणून बसवले असेल, तर मला तुझी दया येईल. मी तुला जाऊ देईन.” “मी तुझा नवरा आहे,” मंत्र्याचा मुलगा म्हणाला. त्याचे तोंड मिटायच्या आतच तिने तलवार उपसली. तलवार पाहताक्षणीच त्याला झटका आला. तो असा असहाय झालेला पाहून तिने तलवार पुन्हा म्यानात घातली आणि मदतीसाठी हाक मारली. दार लगेच उघडले.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
राजकन्येचा हुकूम
“हं, घेऊन जा तुझ्या जावयाला,” खोलीच्या अगदी दूरच्या कोपऱ्यातून ती आईला म्हणाली. “त्याला फेफरे येते.” हे का झाले, ते मंत्र्याशिवाय कोणालाच ठाऊक नव्हते. मंत्री अजून तिथेच होता. सगळे इतक्या झटकन घडले होते, की बाहेरच्या मंडळींपैकी कोणालाही घरी जायला वेळच मिळाला नव्हता. झटका इतक्या लवकर आणल्याबद्दल नशिबाला शिव्या देत मंत्री नवरदेवाला घरी घेऊन गेला. “काय झाले ग, बाळ?” राणीने विचारले. “आई, मी जगावे असे तुला वाटत असेल, तर मी सगळे सांगेपर्यंत याबद्दल कोणाशी बोलू नकोस,” राजकन्या म्हणाली. सगळ्या राजवाड्यात गोंधळ उडाला. सगळे हादरले. पण लग्नाच्या दुसऱ्या दिवशी असे विचित्र का घडले, ते कोणालाच कळले नाही. तरीही विधी अर्धवट सोडता येत नव्हते. म्हणून तिसऱ्या दिवशीचे विधी चालू राहिले. पुन्हा राजकन्या आणि मंत्र्याचा मुलगा मंडपात एकत्र बसले. पुन्हा दोघांना शयनगृहात एकत्र बंद केले. दार बंद होत असतानाच ती त्याला म्हणाली, “मूर्खा! पुन्हा या खोलीत यायची तुझी हिंमत कशी झाली? आज रात्री मी तुला आत येऊ दिले, ते फक्त तुला काही सांगायचे आहे म्हणून. काल उभा होतास तिथेच उभा राहा आणि ऐक. माझ्या नवऱ्याच्या पायाच्या धुळीचीसुद्धा तुझी लायकी नाही. त्याच्या जागी बसायची तुझी हिंमत कशी झाली? सगळे खरे खरे सांग. नाहीतर काय होते, ते लवकरच कळेल तुला!” आपला जीव धोक्यात आहे, हे मंत्र्याच्या मुलाने ओळखले. ती आपली होईल, ही आशाच त्याने सोडली. घाबरून त्याने तिला सगळे सांगून टाकले. पण तिच्या खऱ्या नवऱ्याबद्दल तो एवढेच सांगू शकला: तो एक गरीब ब्राह्मण मुलगा होता. मंत्र्याने त्याला या कामापुरते उचलून आणले होते. मग मंत्र्याने त्याला सुखरूप चंद्रगिरीच्या राज्याबाहेर पाठवून दिले होते.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
पाच अग्नींच्या मध्ये
ही बातमी ऐकून राजकन्येला फार मोठा दिलासा मिळाला. तिचा नवरा जिवंत होता. आणि सध्या तरी त्याच्या जिवाला धोका नव्हता. एवढा थोर माणूस जाईल तिथे नक्की यशस्वी होईल. मग ती मंत्र्याच्या मुलाकडे वळली. “पुन्हा कधी माझ्या खोलीत पाय ठेवू नकोस. राजाचा जावई म्हणून तू माझ्या वडिलांच्या दरबारात ये, नेहमीचे मानपान घे, आणि जगापुढे हवे तसे वाग. पण मला कधी बायको म्हणायचे नाही. माझ्या खोलीजवळ यायचे नाही. मला पत्र लिहायचे नाही, की कोणाला माझ्याकडे पाठवायचे नाही. असे केलेस, तर तुला मारून मारून ठार करवीन!” मंत्र्याच्या मुलाने तिचा हुकूम मान्य केला. त्याने बाहेर थांबलेल्या वडिलांना हाक मारली. आजच्या रात्रीही काही झाले तर? म्हणून मंत्री बाहेरच थांबला होता. दार उघडले, आणि मंत्र्याचा मुलगा त्या खोलीतून कायमचा बाहेर पडला. त्या दिवसापासून राजकन्या आपल्याच खोलीत राहू लागली. फक्त जेवायला बाहेर येई. खऱ्या नवऱ्याने परत येऊन आपल्याला न्यावे, एवढीच तिची इच्छा होती. तिच्यासाठी तोच सर्वस्व होता. आईवडिलांनी तिच्यात झालेला मोठा बदल पाहिला. तिने दागिने सोडले. अगदी साधे कपडे घालू लागली. फुले आणि अत्तरे तिला फार आवडत, तीही तिने सोडली. ती नेहमी मऊ रेशमी गाद्यांवर झोपत असे. आता झोप अनावर झाली, की ती उघड्या जमिनीवर अंगाचे मुटकुळे करून पडे, आणि नेहमी दचकून जागी होई. ती नेहमी थंडगार उन्हाळी महालांत राहत असे. आता ती पाच पवित्र अग्नींच्या मध्ये बसून तपश्चर्या करू लागली. आपल्या दुःखाचे कारण तिने कोणालाच सांगितले नाही. विचारायची कोणाची हिंमतही झाली नाही. सगळ्यांना, अगदी आईवडिलांनाही, तिचा धाक वाटे.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
लाजलेला नवरदेव
मंत्र्याच्या मुलाला इतकी लाज वाटली, की त्या रात्रीबद्दल तो कोणाशीच बोलला नाही. वडिलांनी कितीही विचारले, धमकावले, गोंजारले, तरी त्यांच्याशीसुद्धा नाही. राजाचा जावई म्हणून तो अनेकदा राजवाड्यात जाई. तिथे त्याचा योग्य मान होई, भेटी मिळत. तो देखणा होता, आणि त्याचा आजार कोणाला ठाऊक नव्हता. म्हणून कधी ना कधी नवरा-बायकोचे जमेल, असे सगळ्यांना वाटत होते. पण मध्ये पडायची कोणाची हिंमत नव्हती. मात्र राजकन्येचे नुसते नाव ऐकले, तरी उपसलेल्या तलवारीची भीती त्याला पुन्हा वाटे, आणि त्या भीतीबरोबर झटकाही येई. म्हणून ती कुठे आसपास आहे, असे नुसते कळले, अगदी दूर असली तरी, तो कोणाला न दिसता हळूच निघून जाई. राजाचा जावई म्हणवून घेण्यातच तो समाधानी होता. त्याच्या वडिलांनाही आपल्या परीने आनंद होता. एक ना एक दिवस चंद्रगिरीचे साम्राज्य आपल्या मुलाला मिळणार. ते मोठे साम्राज्य होते. दक्षिणेतले सेतुपतीचे लहानसे राज्यसुद्धा त्याला खंडणी देणाऱ्या राज्यांपैकी एक होते. असे दिवस गेले, महिने गेले. पुरे एक वर्ष आणि दोन महिने गेले. तरी राजकन्येची कडक तपश्चर्या चालूच होती. तिचे आयुष्य इतके पवित्र आणि साधे होते, की तिला थांबवायचे कोणाच्या मनात येईना. पण एके दिवशी तिचे म्हातारे वडील म्हणाले, “माझ्या लाडक्या मुली, तू माझी एकुलती एक मुलगी. म्हातारपणी तुझे लग्न व्हावे, तू नवऱ्याबरोबर सुखी असावीस, असे मला फार वाटत होते. पण लग्नाच्या दिवसापासून तू पार बदलून गेलीस. राजकन्येला संन्याशासारखे आयुष्य शोभते का? बाळ, तुला कसले दुःख आहे, ते मला सांग.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
वाटेवरच्या धर्मशाळा
“बाबा,” राजकन्या म्हणाली, “मी आता जे करते, ते सगळे माझ्या नवऱ्याच्या भल्यासाठी. मला हवे ते मिळेपर्यंत मला आणखी काही विचारू नका. ते मिळाले, की मी तुम्हाला सगळे सांगेन. तोपर्यंत मला माझ्यापुरती राहू द्या. मला लवकरच काही पैसा लागेल. तेवढा मला द्या.” ती इतक्या ठामपणे बोलली. ती इतकी साधी, निष्पाप दिसत होती. आणि या कठीण आयुष्यात तिला आनंद आहे, हे अगदी स्पष्ट दिसत होते. त्यामुळे राजाला काहीच बोलता आले नाही. ती मागेल तेवढा पैसा तिला द्यावा, असा त्याने खजिनदाराला हुकूम दिला. तिने आपल्या शहरापासून बनारसपर्यंत वाटसरूंसाठी धर्मशाळा बांधायला सुरुवात केली. तिच्या नवऱ्याने आपण बनारसला जाणार असे सांगितले होते. दर दहाव्या कोसावर एक धर्मशाळा होती. शेवटी अशा एक हजार एक धर्मशाळा झाल्या. प्रत्येकीत तिने नोकर ठेवले. बनारसला जाणाऱ्या-येणाऱ्या यात्रेकरूंची काळजी घ्यावी, त्यांना हवे-नको ते पाहावे, असा त्यांना हुकूम होता. शिवाय तिने राखणदारांना आणखी एक हुकूम दिला होता. इकडे अतिरूप चंद्रगिरीच्या सीमेवर पोहोचला आणि पालखीतून उतरला. वाटेत आपल्याला मारले नाही, म्हणून त्याने भोयांचे आभार मानले. मंत्र्याने ठेवलेले पैसे घेतले, आणि तो बनारसच्या दिशेने निघाला. आता भरपूर पैसा होता, म्हणून प्रवास सोपा झाला. दोनेक महिन्यांत तो त्या पवित्र नगरीत पोहोचला. आपण अठराव्या वर्षापलीकडे जगणार नाही, अशी त्याची खात्री होती. म्हणून आपल्या बायकोचा, राजकन्येचा, विचार त्याने पुन्हा कधी केला नाही. ती पुन्हा आपल्याला मिळेल, अशी आशा तरी कुठे होती? मंत्र्याचे बेत त्याला चांगलेच ठाऊक होते. मंत्री आपल्यावर किती बारीक नजर ठेवील, याची त्याला पुरी कल्पना होती. म्हणून अतिरूपाने चंद्रगिरीकडे पुन्हा वळून पाहिले नाही. तिकडे परत जायचा विचारही केला नाही.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
तो भयंकर दिवस
काही महिने बनारसला राहून त्याने पवित्र विधी केले. मग तो प्रयाग या पवित्र नगरीला गेला. तिथे तो एका म्हातारीकडे गेला. आपले सगळे पैसे त्याने तिच्या हाती दिले. मला आपला मुलगा मानून जेवू घाला, अशी त्याने तिला विनंती केली. ती म्हातारी फार प्रेमळ होती. तिने त्याला फार चांगले वागवले. रिकामे बसू नये, म्हणून आपल्याला ज्योतिष येते, हे त्याने लोकांना कळू दिले. हजारो लोक त्याची मदत घ्यायला येऊ लागले. असे विधी करत, आपली विद्या वाटत आणि प्रार्थना करत तो चांगले आयुष्य जगू लागला. त्याचे अठरावे वर्ष भराभर संपत आले. त्या विचाराने तो उदास होई. पण ते गुपित त्याने मनातच ठेवले. ती प्रेमळ म्हातारी दिवसेंदिवस त्याला जास्त जीव लावत होती. पण तिच्याजवळसुद्धा तो त्याबद्दल एक शब्द बोलला नाही. शेवट जवळ येऊ लागला, तसा तो गर्दीच्या रस्त्यांपासून दूर राहू लागला. गंगेवर स्नानाला तो एका निर्जन पायवाटेने जाई. ती वाट एका रानातून जात होती, आणि तिकडे क्वचितच कोणी फिरकत असे. मरणाच्या वेळी कोणी आपल्याला पाहू नये, म्हणून तो असे करी. एवढा सगळा काळ चंद्रगिरीत राजकन्येची तपश्चर्या चालूच होती. आणि सेतुपतीच्या शहरात त्याचे बिचारे आईवडील अजून मुलाची वाट पाहत होते. शेवटी तो भयंकर दिवस आला. अतिरूप स्नान करून आपल्या निर्जन वाटेने म्हातारीच्या घरी परत येत होता. थोड्या पावसाने एक पायरी निसरडी झाली होती. ती चढताना त्याचा पाय घसरला, तो खाली पडला आणि मेला. त्याचे शरीर तिथेच पडून राहिले. कोणाला दिसले नाही, कारण त्या वाटेने फार थोडे लोक जात.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
देवाचे वचन
नेमक्या त्याच क्षणी राजकन्येच्या तपश्चर्येला फळ आले. महादेव महेश, खुद्द शिव, तिच्यापुढे प्रकट झाले. एवढी कठोर भक्ती करून तुला काय हवे आहे, असे त्यांनी विचारले. “हे परम पवित्र देवा,” त्यांच्या पाया पडून ती म्हणाली, “मला माझा नवरा परत हवा.” “तुझ्या खऱ्या भक्तीने आम्ही प्रसन्न झालो. तुझी इच्छा पूर्ण होईल,” महेश म्हणाले. “तुझा नवरा लवकरच तुझ्याकडे परत येईल.” आणि ते अदृश्य झाले. त्या क्षणापासून तिचा चेहरा पालटला. लग्नाच्या त्या भयंकर दुसऱ्या दिवशी तिने नवऱ्याचा चेहरा शोधला होता, आणि तो तिला सापडला नव्हता. त्या दिवसानंतर ती पहिल्यांदाच आनंदी झाली. “महेशांनी माझी इच्छा पूर्ण केली आहे,” तिच्या मनात आले. “माझा थोर नवरा लवकरच माझ्याकडे परत येईल. दिवस लागोत, आठवडे लागोत, महिने लागोत की वर्षे! मी धीराने वाट पाहीन.” या विचाराने तिला फार धीर आला. पण नवरा कुठे आहे, हे जोपर्यंत कोणालाच ठाऊक नव्हते, तोपर्यंत तिने आपला आनंद कोणाला दिसू दिला नाही. बनारस ते चंद्रगिरी या वाटेवरच्या सगळ्या धर्मशाळांत तिने कडक हुकूम पाठवला: येणाऱ्या-जाणाऱ्या प्रत्येक यात्रेकरूला चांगले जेवू घाला, त्याची नीट काळजी घ्या. इकडे प्रयागला म्हातारीला अतिरूप कुठे दिसेना. त्याचे काय झाले, ते तिला कळेना. “आमचा पोरगा माझ्याकडे राहायला आल्यापासून एकदासुद्धा उशिरा आला नाही,” तिच्या मनात आले. “आज कुठेतरी गेला असेल.” असा विचार करता करता दुपार झाली, तरी तो आला नाही. तिने इकडे तिकडे शोधले, पण व्यर्थ. सगळा दिवस गेला आणि रात्र झाली. “अतिरूप नेहमीच लाजाळू,” तिच्या मनात आले. “आज रात्री त्याला कोण जेवू घालील? त्याला पोटभर खायला मिळेल का?” दुसऱ्या दिवशी तिची काळजी आणखी वाढली. पण ती तरी काय करणार? तिचा सगळा शोध व्यर्थ गेला.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
तीन दिवस मेलेला
राजकन्येला वर देऊन महेश स्वर्गातल्या आपल्या स्थानी परत गेले. तिथे नारदमुनी त्यांना भेटायला आले आणि काय वार्ता आहे, असे विचारले. महेशांनी आपण दिलेल्या वराबद्दल त्यांना सांगितले. “तिचा नवरा अतिरूप. तो आज सकाळीच प्रयागला मेला,” नारद म्हणाले. “आम्ही त्याचे आयुष्य अठरा वर्षांचे ठरवले होते. आज सकाळी त्याची वेळ भरली. मग तो राजकन्येकडे परत कसा जाणार?” तेव्हा आपली चूक झाली, हे महादेवांच्या लक्षात आले. पण ठरलेले बदलायचे सामर्थ्य त्यांच्याकडे होते. ते म्हणाले, “राजकन्येला दिलेले आमचे वचन कधीही खोटे ठरणार नाही. तिची तपश्चर्या कधीही फुकट जाता कामा नये. अतिरूप आता मेलाच आहे. त्याला फक्त तीन दिवस मेलेले राहू दे. चौथ्या दिवशी तो पुन्हा जिवंत होईल. आणि हे कोणालाही कळू नये, त्याला स्वतःलासुद्धा नाही.” महादेव म्हणाले होते तसेच झाले. मरणानंतर चौथ्या दिवशी अतिरूप पुन्हा जिवंत झाला. आज कोणता दिवस आहे, ते त्याला ठाऊक नव्हते. गाढ झोपेतून जागा व्हावा, तसा तो उठला. त्याचे कपडे चिखलाने भरले होते. कितीतरी दिवसांच्या धुळीने अंग मळले होते. आपल्याला काय झाले, ते त्याला कळेना. तो भयंकर दिवस आला होता, आणि मरणाच्या धडपडीत आपण खाली पडलो होतो, एवढेच त्याला अंधुक आठवत होते. सगळे एक कोडेच होते. तो उठला, पुन्हा नदीवर गेला आणि स्नान केले. कपडे वाळवले. आणि काय झाले ते न कळताच वेड्यासारखा हळूहळू घरी चालत आला. त्या चांगल्या बाईने त्याचे स्वागत केले. “बाळा, हे तीन दिवस कुठे होतास रे? आम्हा सगळ्यांना तुझी फार आठवण आली. मी इतके शोधले, पण सगळे व्यर्थ!”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
घराकडे
आता अतिरूपाला स्पष्ट कळले, की आपण तीन दिवस त्या वाटेवर झोपून होतो. की तीन दिवस मेलो होतो? काहीही असो, तो भयंकर दिवस येऊन गेला होता. झोप होती की मरण, यावर डोके शिणवायची त्याला पर्वा नव्हती. त्याने म्हातारीला काहीतरी कारण सांगितले. आणि आणखी काही दिवस तो तिच्या प्रेमळ छपराखाली राहिला. आता एका गोष्टीची त्याला पक्की खात्री झाली: तो भयंकर दिवस टळला होता, आणि आपण आणखी पुष्कळ वर्षे जगणार. आता त्याच्या मनात पहिला विचार आला तो आपल्या बिचाऱ्या म्हाताऱ्या आईवडिलांचा. ते किती दुःखात असतील! जवळजवळ दोन वर्षे तो त्यांच्यापासून दूर होता. त्यांना सोडून पळायला त्याच्याकडे चांगले कारण होते. आता परत जायलाही तितकेच चांगले कारण आहे, असे त्याला वाटले. “ते अजून जिवंत असतील का?” त्याच्या मनात आले. “पुन्हा त्यांना भेटायचे सुख मला मिळेल का? एकदा मी त्यांच्याकडे परत पोहोचलो, की माझे सुखाचे घर मी पुन्हा कधी सोडणार नाही. मी जाऊन बाबांची हजार वेळा क्षमा मागेन. ते आनंदाने क्षमा करतील, याची मला खात्री आहे.” म्हणून त्याने प्रेमळ म्हातारीला आपण जाणार असल्याचे सांगितले. त्याला सोडताना तिला फार वाईट वाटले, पण तिने त्याला घरी जाऊ दिले. त्याने दिलेले सगळे पैसे तिने त्याला परत दिले. “तुझ्या चांगुलपणाने आणि मायेनेच मला सगळे भरून पावले,” ती म्हणाली. त्याने पैसे परत घेतले, कारण प्रवासात त्याला त्यांची फार गरज होती. माझा निरोप आला की लगेच माझ्याकडे या, असे त्याने तिला सांगितले. त्याने तिला बरोबरच नेले असते. पण आधी आईवडील जिवंत आहेत का, ते त्याला पाहायचे होते. बनारसहून परतणाऱ्या खऱ्या यात्रेकरूसारखे त्याने ते पैसे आपल्या फाटक्या कपड्यांत लपवले. आणि खांद्यावर गंगेचे पवित्र पाणी घेऊन तो घराकडे निघाला.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
ताडपत्रावरचा श्लोक
घराकडे टाकलेले त्याचे प्रत्येक पाऊल, त्याला नकळत, त्याच्या बायकोकडेच नेत होते. पहिल्याच धर्मशाळेत राजकन्येच्या एका अधिकाऱ्याने त्याला उत्तम जेवण दिले. तो पुढे निघणार, तेवढ्यात अधिकाऱ्याने एक ताडपत्री पोथी त्याच्या हातात ठेवली. ही वाचता येते का, आणि हिचा अर्थ सांगता येतो का, असे त्याने विचारले. अतिरूपाने पोथीवरून नजर फिरवली, आणि लगेच त्याच्या चेहऱ्याचा रंग पालटला. स्वतःला सावरून तो म्हणाला, “मला याचा अर्थ कळतो. पण जे कळते ते मी तुम्हाला सांगू शकत नाही. कृपा करून मला जाऊ द्या.” लगेच धर्मशाळेचा प्रमुख उठला आणि त्या यात्रेकरूच्या पाया पडला. थोडे थांबावे, यापुढे पायी जाऊ नये, अशी त्याने विनवणी केली. अतिरूप थक्क झाला. “मी स्वप्नात आहे की हे खरे आहे?” त्याच्या मनात आले. “हे सगळे काय आहे? इकडे येताना मी चंद्रगिरीच्या राजकन्येला हाच श्लोक म्हणून दाखवला होता. मला शोधून काढायची ही युक्ती आहे का? मी तिला पुन्हा पाहीन का?” तो असा विचार करत असतानाच धर्मशाळेचा प्रमुख म्हणाला, “पालखी तयार आहे. महाराजांनी कृपा करून बसावे.” “याचा अर्थ काय?” अतिरूपाने विचारले. “घरी परतणाऱ्या एका गरीब यात्रेकरूने पालखीत कशाला बसायचे?” मग त्या माणसाने चंद्रगिरीच्या राजकन्येच्या दानधर्माची सगळी हकिगत सांगितली. तिने या वाटेवर एक हजार एक धर्मशाळा बांधल्या होत्या. तिथल्या राखणदारांनी प्रत्येक यात्रेकरूला जेवू घालायचे, त्याची काळजी घ्यायची. प्रत्येकाला आत्ता अतिरूपाने पाहिली तीच पोथी द्यायची, आणि तिचा अर्थ विचारायचा. जो ती वाचून अर्थ सांगेल, त्याला राजकन्येकडे घेऊन जायचे. आता कित्येक महिने झाले होते, असे तो म्हणाला. कितीतरी यात्रेकरूंनी पोथी हातात घेतली आणि न वाचताच परत केली. काही आशा दाखवणारा हा एकच यात्रेकरू होता.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
राजकन्या वाट पाहते
आता अतिरूपाला सगळे स्पष्ट झाले. ज्या रात्री तो बायकोला भेटला, त्या रात्री त्याने तिला म्हणून दाखवलेला हाच श्लोक होता. आणि या दानधर्माशी तिचेच नाव जोडलेले होते. आणखी कसला पुरावा हवा? आपल्याला परत आणायची ही आपल्या बायकोचीच योजना आहे, याची त्याला आता पक्की खात्री झाली. आपल्या भाग्याबद्दल त्याने देवाचे आभार मानले. आपल्याला तिच्याच देशात परत नेत आहेत, याचीही त्याला खात्री होती. पण मंत्र्याच्या मुलाचे काय झाले? हे विचारणे त्याला बरे वाटले नाही. त्यातून कदाचित धोका ओढवेल. इकडे सांगितल्याप्रमाणे दूत भरधाव राजकन्येकडे गेले. शेवटी एक यात्रेकरू पालखीतून येत आहे, असे त्यांनी सांगितले. त्याला ताडपत्रावरच्या लिखाणाचा अर्थ सांगता येतो. तिच्या आनंदाला सीमा उरली नाही. महेशांचे वचन खरे ठरले होते. तरी नवऱ्याला स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहीपर्यंत तिला पुरी खात्री वाटत नव्हती. तिने वडिलांना बोलावणे पाठवले. आपल्या गुणी मुलीची इच्छा पुरी करायला ते नेहमीच तयार असत. ते लगेच आले. “बाबा, माझ्या तपश्चर्येला फळ आले,” ती म्हणाली. “परवा बनारसहून एक यात्रेकरू इथे येणार आहे. तो आपल्या राजवाड्यात राहील आणि आपल्या मोठ्या दालनात पूजा करील. त्याने मला आशीर्वाद दिला, की माझा नवरा मला पुन्हा मिळेल. मला आणि माझ्या नवऱ्यालाही आशीर्वाद द्यायला शहरातल्या सगळ्या मोठ्या लोकांना पूजेला बोलवा. पण यात्रेकरू पूजेला बसेपर्यंत कोणाला निरोप पाठवू नका. तेव्हा पुरेसा वेळ असेल. तोपर्यंत तुम्ही स्वतः त्याच्या स्वागताला जा आणि त्याला इथे घेऊन या. तो कोणी साधा माणूस नाही. तो आला, की मी सगळे समजावून सांगेन.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
सासरे आणि जावई
राजाला ऐकावेच लागले. ती त्याची एकुलती एक मुलगी होती, आणि तिने त्याला सगळ्यात आनंदाची बातमी दिली होती. म्हणून तो घाईने यात्रेकरूला भेटायला निघाला. राजाला पाहताच भोयांनी पालखी खाली ठेवली. चंद्रगिरीचे राजे येत आहेत, असे पालखीतल्या माणसाला सांगण्यात आले. पालखी खाली ठेवली, हे म्हाताऱ्या राजाने ऐकले. तोही रथातून उतरला आणि यात्रेकरूचे स्वागत करायला पायी पुढे गेला. असे आयुष्यात पहिल्यांदाच सासरे आणि जावई समोरासमोर उभे राहिले. आणि हा तरुण कोण, ते राजाला ठाऊक नव्हते. राजा त्याच्याकडे पाहतच राहिला. यात्रेकरूचे रूप, त्याचा डौल आणि त्याच्या चेहऱ्यावरचे पावित्र्य पाहून कोणीही त्याला नमस्कार केला असता. राजाला आपल्या मुलीच्या तपस्विनीसारख्या आयुष्याची आठवण झाली, आणि समोर हा यात्रेकरू. या दोघांत काहीतरी आध्यात्मिक नाते असणार, असे त्याला वाटले. नाहीतर हा यात्रेकरू माणसाच्या रूपातला देवच असणार. म्हणून त्याने त्याचा अतिशय आदर केला. आपल्या बायकोनेच हे सगळे घडवले आहे, याची खात्री होईपर्यंत यात्रेकरूला काही बोलून स्वतःला उघडे पाडायचे नव्हते. म्हणून बोलण्यापेक्षा मौनच जास्त होते. जे थोडे बोलणे झाले, ते इतके जपून झाले, की कोणाच्याच मनातली शंका फिटली नाही. शेवटी ते चंद्रगिरीला पोहोचले. गंगेचे पवित्र पाणी हातात सांभाळून यात्रेकरू राजवाड्यापाशी उतरला. ते पाण्याचे भांडे दालनात ठेवले. पालखी आल्याची वर्दी येताच राजकन्या नवऱ्याची वाट पाहत आपल्या सज्जात येऊन बसली. तिची नजर त्याच्यावर पडली, आणि तिने आनंदाने एक दीर्घ श्वास घेतला. “महेशांचा जयजयकार असो!” तिच्या मनात आले. “त्यांनी माझा खरा स्वामी मला परत आणला. आता मी त्याला कधीच गमावणार नाही.”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
गंगेचे पाणी
त्या क्षणापासून तिच्यात सगळा बदल होऊ लागला. तिने उत्तम दागिने घातले, उत्तम कपडे घातले. यात्रेकरू स्नान करत होता, तेव्हा ती वरच्या मजल्यावरून खाली आली. पूजेसाठी तिने स्वतःच्या हातांनी दालन सजवले. तिच्यातला हा अचानक बदल सगळ्यांनी पाहिला. आता ती लवकरच आपल्या नवऱ्याशी, मंत्र्याच्या मुलाशी, जुळवून घेणार, या आनंदाने हा बदल झाला, असे सगळ्यांना वाटले. गंगाजलाच्या पूजेची वेळ आली. शहरातले जवळजवळ सगळे मोठे लोक जमले. या पूजेत आधी पवित्र पाणी असलेल्या भांड्याची पूजा करतात. मग ते पाणी तिथे जमलेल्या सगळ्यांना वाटतात. गंगेचे पाणी रोज मिळत नसे. म्हणून हा प्रसंग किती मोठा आहे, हे सगळ्यांना ठाऊक होते. मंत्री आणि त्याचा मुलगाही तिथे होते. राजाचा जावई म्हणून मुलाला मानाचे आसन होते. त्याचे वडील त्याच्याजवळ बसले होते. काळाने अखेर राजकन्येचे मन आपल्या मुलाकडे वळवले, म्हणून ते अतिशय खूश होते. विधी संपले, तेव्हा पवित्र पाणी घ्यायला सगळे ओंजळी पुढे करून उभे राहिले. अतिरूपाने भांडे उघडले. ते डाव्या हातात धरले, आणि उजव्या हातातल्या एका लहान पळीने तो पाणी वाटू लागला. अचानक राजकन्या त्याच्या डाव्या बाजूला येऊन उभी राहिली, आणि तिने पवित्र भांड्यावर हात ठेवला. “माझ्या प्राणनाथा, हे पाणी धरायला मी तुला मदत करू ना?” ती मोठ्याने म्हणाली. “या वेळी ते करणे हा माझा धर्म आहे.” “काय! काय!” राजा ओरडला. “मी या यात्रेकरूची बायको आहे!” राजकन्या म्हणाली. “मंत्र्याला ताबडतोब पकडा!”
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
सत्य बाहेर येते
मंत्र्याला पळता येऊ नये, म्हणून त्याला लगेच बांधून घातले. सगळी सभा थक्क होऊन उभी राहिली. आता वेळ दवडून चालणार नव्हते. कान देऊन ऐकणाऱ्या लोकांना राजकन्येने सगळी हकिगत सांगितली. आपले लग्न अतिरूपाशी कसे झाले, ते सांगितले, आणि संस्कृत श्लोकाबद्दल सांगितले. मंत्र्याच्या मुलाला त्याच्या जागी कसे बसवले, खरा नवरा कसा नाहीसा झाला आणि आपले दुःख कसे सुरू झाले, ते सांगितले. आपली तपश्चर्या, नवऱ्याला शोधायच्या योजना आणि त्या कशा यशस्वी झाल्या, तेही सांगितले. पहिल्या रात्रीच्या त्या चांदीच्या वाट्या आणि नवऱ्याला जेवण वाढलेले ते ताट तिने जपून ठेवले होते. आता पुरावा म्हणून तिने ते आणून दाखवले. मंत्र्याने आपला गुन्हा कबूल केला. त्याच्या मुलानेही आपल्याला ठाऊक होते तेवढे सांगून तिच्या बोलण्याला दुजोरा दिला. असे सगळे उघडकीला आले. आपल्या भाग्याने अतिरूपाला त्याचे आयुष्य आणि हरवलेली बायको, दोन्ही परत मिळाली. आयुष्य त्याला बायकोच्या तपश्चर्येने परत मिळाले होते. पण हे त्याला कधीच कळले नाही. मंत्र्याला सुळावर चढवून मारले. त्याच्या मुलाला घरी जाऊ दिले, पण पुन्हा कधी राजवाड्याजवळ यायचे नाही, या अटीवर. मग अतिरूपाचे राजकन्येशी पुन्हा मोठ्या थाटामाटात लग्न झाले, आणि तो चंद्रगिरीचा युवराज झाला.
अतिरूपाची गोष्ट (भाग ३)
अखेर घरी
एवढे भाग्य मिळाले, तरी अतिरूप आपल्या आईवडिलांना विसरला नाही. मोठ्या राजेशाही थाटात तो दक्षिणेला गेला आणि त्यांना भेटला. मी खरेच तुमचा मुलगा आहे, असे त्याने त्यांना सांगितले. घर सोडल्याच्या दिवसापासून जे जे घडले, ते सगळे सांगितले. मग त्यांना आपल्या राजवाड्यात राहायला चंद्रगिरीला घेऊन आला. अखेर आपले लेकरू सापडले, म्हणून म्हातारा-म्हातारी आनंदाने भरून गेले. ते सुखात राहिले. प्रयागच्या त्या प्रेमळ म्हातारीलाही अतिरूप विसरला नाही. आणि त्या बाल-ज्योतिष्याने सेतुपतीला सांगितलेल्या भविष्याचे काय झाले? अतिरूपाने सांगितले होते, तसा तो राजा बायकामुलांसह राजधानीजवळच्या एका रानात लपून राहिला होता. त्याच्या देशावर स्वारी केली होती ती चंद्रगिरीनेच. त्याने खंडणी नियमितपणे पाठवली नव्हती, म्हणून. त्याला जीव वाचवून पळावे लागले होते. आता तो बाल-ज्योतिषी स्वतःच सम्राट झाला होता. आपल्या जुन्या राजावरच्या मायेने त्याने सेतुपतीला त्याचे राज्य परत दिले. राजाने त्यासाठी काहीही प्रयत्न केला नाही. त्याने भविष्य सांगितले होते, अगदी तसेच. असे ज्या ज्योतिष्याने भविष्य सांगितले, त्याच्याच हातून ते खरे ठरले. चंद्रगिरीचा सम्राट म्हणून अतिरूपाने आपल्या मोठ्या साम्राज्यावर पुष्कळ वर्षे सुखाने आणि समृद्धीने राज्य केले. पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी दक्षिण भारतातल्या लोककथा मुंबईच्या एका इंग्रजी मासिकात मालिकेने प्रसिद्ध केल्या. सप्टेंबर १८९१ च्या अंकातल्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.