सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
ब्राह्मण अंधारात का जेवत नाहीत
नवरदेव आणि मगर
हिंदूंमध्ये, आणि त्यातही दक्षिण आणि पश्चिम भारतातल्या ब्राह्मणांमध्ये, जेवणाबद्दल एक रिवाज आहे. जेवताना कोणत्याही कारणाने दिवा विझला, तर ते ताटावरून उठतात. ते अन्न खात नाहीत. अर्थात हे रात्रीच घडू शकते. आणि हल्ली तर फक्त गरीब घरांतच, जिथे एकाच दिव्याच्या उजेडात रात्रीचे जेवण होते. म्हणून हा रिवाज कसा सुरू झाला, त्याच्या गोष्टी लोक विसरत चालले आहेत. त्यातल्या दोन गोष्टी या. एका गावात एक ब्राह्मण राहत होता. त्याला एकुलती एक मुलगी होती. ती संस्कृत खूप शिकलेली होती आणि फार सुंदर होती. वडिलांनी तिच्यासाठी तिच्याइतकाच विद्वान नवरा शोधला. सोयरीक पक्की झाली होती. लग्नाचा मुहूर्त त्याच रात्री होता. आपल्याकडे वेळ घटकांत मोजतात. एक घटका म्हणजे चोवीस मिनिटे. मुहूर्त रात्रीच्या दहाव्या घटकेला होता, म्हणजे रात्र सुरू झाल्यावर साधारण चार तासांनी. त्याच संध्याकाळी नवरदेव संध्या करायला एका तळ्यावर गेला. त्या तळ्यात मगरींचा सुळसुळाट होता. लोक त्याच्या जवळपासही फिरकत नसत. पण तो गावात नवा होता. त्याला धोका ठाऊक नव्हता. आणि सावध करायला तिथे कोणी नव्हते. त्याने पाण्यात पाय ठेवला मात्र, एका मगरीने त्याचा पाय धरला आणि त्याला आत ओढू लागली. आज आपल्या लग्नाची रात्र, आणि मगर आपल्याला खायला नेते आहे! तो भयंकर घाबरला. तो नम्रपणे आपल्या शत्रूला म्हणाला, “मगरताई, आधी माझे ऐक आणि मग काय ते ठरव. आज रात्री माझी नवरी माझी वाट पाहते आहे. एका म्हाताऱ्या ब्राह्मणाची एकुलती एक मुलगी. तू आत्ता मला खाल्लेस, तर ती, तिचे वडील, माझे दुसरे नातेवाईक, कोणीच मला पुन्हा दिसणार नाही. लग्नाच्याच दिवशी मी मेलो, ही बातमी ऐकून कदाचित त्यांचे काळीज फुटेल. ते सगळे तुला शाप देतील. पण आत्ता मला सोडलेस, तर मी घरी जाईन. माझे काय झाले, ते बायकोला आणि इतरांना सांगेन. तिला मिठीत घेऊन निरोप घेईन. आणि पंधराव्या घटकेला तुझ्या जेवणासाठी परत येईन.” म्हणजे लग्नानंतर दोन तासांनी.
ब्राह्मण अंधारात का जेवत नाहीत
नशिबाचा उपदेश करणारी नवरी
मगर क्रूर होती. तिला माणसाचे मांस फार आवडे, आणि ती भुकेने मरत होती. तरी त्याच्या नम्र विनंतीमुळे तिने त्याला काही घटका सोडले. ठरल्याप्रमाणे परत येण्याच्या अनेक शपथा तिने त्याच्याकडून घेतल्या. मग ती पाण्यात परत गेली. नवरदेव घरी गेला. पण त्याचा सगळा आनंद मावळला होता. असले वचन देऊन बसल्यावर आनंद कसला? तरी नवरीच्या म्हाताऱ्या आईवडिलांना काळजी नको, म्हणून त्याने लग्नाचे सगळे विधी पार पाडले. आता त्याच्या हिशेबाने त्याच्या आयुष्याच्या पाचच घटका उरल्या होत्या. त्याने थोडक्यात नवरीला सगळे सांगितले आणि जायची परवानगी मागितली. तिच्या चेहऱ्यावर दुःखाची खूणसुद्धा नव्हती. तिने त्याची समजूत घातली. नशिबापुढे कोणाचे काही चालत नाही, असे ती त्याला सांगू लागली. “जन्मतःच कपाळावर जे लिहिले आहे, ते भोगायलाच हवे,” ती म्हणाली. मग तिने अगदी राजीखुशीने त्याला परवानगी दिली. तो एक घटका आधीच तळ्यावर गेला. त्याने मगरीला हाक मारली. मगर आली आणि तिने त्याला धरले. त्याच क्षणी मगरीच्या डोळ्यांसमोर एक उजेड चमकला आणि नाहीसा झाला. हे नवरीचे काम होते. नवऱ्याची समजूत घालून, त्याला नशिबाचा उपदेश करून, ती कोणाला न दिसता त्याच्या मागोमाग आली होती. तिने एक पेटता दिवा मडक्यात लपवून आणला होता. मगर त्याच्या पायात दात रोवणार, तेवढ्यात तिने दिवा बाहेर काढला. मगरीच्या डोळ्यांसमोर तो चमकवला आणि विझवला. युक्ती लागू पडली. मगरीने नवरदेवाला सोडले. “तू आता जा,” ती म्हणाली. “आज मी जेवायला सुरुवात केली आणि नेमका दिवा विझला. ते पाहिल्यावर मी तुला शिवणारसुद्धा नाही.” दिवा विझलेले जेवण मगरसुद्धा सोडते, असे दिसले. बायकोची ही हुशार युक्ती पाहून नवरा थक्क झाला. अक्कल नसलेले एक जनावरसुद्धा हा नियम इतक्या निष्ठेने पाळते, याचे तर त्याला त्याहूनही जास्त आश्चर्य वाटले. माणसांना तर जनावरापेक्षा कितीतरी जास्त अक्कल. म्हणून त्या दिवसापासून ठरले, दिवा विझला की माणसांनी कधीही जेवू नये.
ब्राह्मण अंधारात का जेवत नाहीत
दिवा लावणारी बहीण
हा रिवाज कसा सुरू झाला, त्याची ही एक गोष्ट. दुसरी आहे एका राक्षसाची. एका दूरच्या गावात एक गरीब बाई राहत होती. ती सकाळपासून रात्रीपर्यंत लोकांच्या घरी काम करी. रोज दोन मापे तांदूळ घेऊन घरी येई. एवढा तांदूळ दहा साध्या माणसांना पुरला असता. ती इतकी गरीब होती, की घरात दिवाही नव्हता. चुलीच्या उजेडात ती स्वयंपाक करी. ती जेवायला बसेपर्यंत तो उजेडही विझून जाई. म्हणून ती अंधारातच जेवे. रोज सगळे दोन मापे तांदूळ शिजवूनसुद्धा तिचे पोट कधी भरत नसे. तिला एक धाकटी बहीण होती. तिची परिस्थिती थोडी बरी होती. एके दिवशी धाकटी बहीण तिला भेटायला आली. तिच्या घरी दिवा कधी चुकत नसे. म्हणून तिने बहिणीला सांगितले, “आज रात्री थोडे तेल आण आणि दिवा लाव.” मोठ्या बहिणीचा नाइलाज झाला. आपल्या तांदळातला काही भाग देऊन तिने तेल घेतले. ती फार काळजीत घरी आली. दोन मापे तर एकटीलाच कधी पुरत नाहीत. त्याहून कमी तांदळात दोघींचे पोट कसे भरणार? त्या रात्री तिच्या घरात पहिल्यांदाच दिवा लागला. उरलेला सगळा तांदूळ तिने शिजवला. दोघींसाठी एवढा भात पाहून धाकटी बहीण चकित झाली. मोठी मनात म्हणाली, “आता कळेल हिला आपली चूक.” दोन पत्रावळी मांडल्या, कारण विधवा ताटात न जेवता पत्रावळीवर जेवतात. दोघी बहिणी जेवायला बसल्या. भांड्यातला पाव भातही संपला नव्हता, आणि दोघींची पोटे भरली.
ब्राह्मण अंधारात का जेवत नाहीत
अंधारातला हात
धाकटी बहीण मोठीच्या वेडेपणाला हसली. मोठी म्हणाली, “तुझ्यात काय जादू आहे, कोण जाणे. रोज मी दोन मापे तांदूळ शिजवते. तरी रात्रभर उपाशी राहते. माझ्या एकटीलासुद्धा पुरत नाहीत. आणि आज दोन मापांहून कमी तांदळाच्या पाव भागात आपल्या दोघींची पोटे भरली. असे का, सांग.” धाकटी बहीण फार हुशार होती. याचे कारण तिला स्वतः शोधायचे होते. म्हणून दुसऱ्या दिवशी तिने विचारले, “आज दिवा न लावता मी वाढू का?” अंधारात दोघी जेवायला बसल्या, तेव्हा ती जेवली नाही. तिने हात पुढे केला आणि केसांची एक बट घट्ट धरली. “लगेच दिवा लाव,” तिने बहिणीला सांगितले. दिवा लावला, तेव्हा त्यांच्या शेजारी एक राक्षस बसलेला दिसला. “तू इथे कसा आलास?” त्यांनी विचारले. तो म्हणाला, “जो कोणी दिव्याशिवाय जेवतो, त्याच्याकडे मी नेहमी जातो. त्याचे अन्न मी इतक्या भराभर गिळतो, की त्याला एक घासही उरत नाही.” मोठ्या बहिणीला आपली चूक कळली. त्या दिवसापासून ती नेहमी दिवा लावू लागली. राक्षसाचे येणे बंद झाले. तिला पोटभर अन्न मिळू लागले, आणि वरून थोडे उरूही लागले. म्हणून लोक म्हणतात, दिवा विझला की राक्षस येतात आणि आपल्या पत्रावळीवरचे खातात. आणि म्हणूनच जेवताना दिवा विझला, की आपण अन्न सोडून उठतो. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या दुसऱ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.