सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
तळ्याकाठचा आवाज
सेंगलिनीरप्पट्टू म्हणजे “निळ्या कमळांचा देश”. आज त्याला चिंगलपुट म्हणतात. तिथल्या एका गावात एक ब्राह्मण राहत होता. रोज भिक्षा मागून तो पोट भरी. तो इतका गरीब होता, की त्याने दूर बनारसला जायचे ठरवले. एका दिवसाची शिदोरी गाठोड्यात बांधून तो निघाला. पुढचे सगळे लोकांच्या दयेवर सोडले. सूर्य मावळायला चार घटका, म्हणजे दीडएक तास उरला होता. तेव्हा तो एका घनदाट रानात आला. त्या रानात मधूनमधून लहान लहान गावे होती. तो रानातून चालत राहिला. नेमका सूर्य मावळत होता, तेव्हा तो एका सुंदर तळ्यापाशी पोहोचला. ब्राह्मणाने संध्याकाळचे हातपाय धुणे कधीच चुकवू नये. म्हणून तो पाण्यात उतरला. हातपाय धुवायचे, संध्या करायची आणि गाठोड्यात जे थोडेफार होते ते खायचे, असा त्याचा बेत होता. त्याने पाण्यात पाय टाकला मात्र, एक आवाज आला, “या पाण्यात पाय टाकू नकोस! तुला परवानगी नाही!” त्याने चहूकडे पाहिले. कोणीच दिसले नाही. म्हणून त्याने लक्ष दिले नाही. हातपाय धुतले आणि तो संध्या करायला बसला. पुन्हा तो आवाज आला, “संध्या करू नकोस! तुला परवानगी नाही!” पुन्हा त्याने लक्ष दिले नाही आणि संध्या पुरी केली. मग गाठोडे सोडले. तो खायला लागला मात्र, पुन्हा आवाज आला. पण त्याने तिकडे दुर्लक्ष केले आणि जेवण संपवले. मग तो पुढे निघाला. पुढच्या एखाद्या गावात रात्री झोपायला जागा मिळेल, अशी त्याला आशा होती. एक पाऊल टाकतो न टाकतो, तोच आवाजाने पुढे जायलाही मनाई केली.
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
पिंपळावरचा राक्षस
चार वेळा त्याला अडवले होते. शेवटी ब्राह्मण धीटपणे म्हणाला, “कोण रे तू दुष्टा? मी अगदी साधे, योग्य काम करतो, तरी तू प्रत्येक गोष्टीला मनाई का करतोस?” वरच्या पिंपळाच्या झाडावरून उत्तर आले, “मी ब्रह्मराक्षस आहे. माझे नाव गानप्रिय.” गानप्रिय म्हणजे संगीतावर प्रेम करणारा. “मागच्या जन्मी मी ब्राह्मण होतो,” राक्षस पुढे म्हणाला. “संगीतातले सगळे बारकावे मी शिकलो. पण एवढ्या कष्टाने मिळवलेली ती विद्या मी कोणालाच शिकवली नाही. त्याचा परमेश्वरांना इतका राग आला, की त्यांनी मला या जन्मी ब्रह्मराक्षस केले. अजूनही त्यांचा राग शांत झालेला दिसत नाही. “इथून पाव घटकेवर एक पडके देऊळ आहे. तिथली पूजा कशीबशी उरकतात. पूजेच्या वेळी एक वाजंत्री नागस्वर वाजवतो. नागस्वर म्हणजे देवळातली सनईसारखी लांब पिपाणी. तो इतके वाईट वाजवतो, की ऐकणे म्हणजे शिक्षाच. मला या झाडावरून फक्त एखादा ब्राह्मणच दुसरीकडे नेऊ शकतो. आणि या रानात भेटलेला तू पहिलाच ब्राह्मण. त्या भयंकर वाजंत्र्याचे वाजवणे रोज रोज ऐकून मी अगदी सुकून गेलो आहे. अजून इथे राहिलो, तर मरूनच जाईन! माझी कीव कर. इथून पाच-सहा घटकांच्या वाटेवरच्या एखाद्या झाडावर मला नेऊन ठेव. त्या भयंकर वाजंत्र्याचा आवाज तिथवर पोहोचणार नाही. तिथे मी जरा अंगाने भरेन. त्याबदल्यात हवा तो वर माग. मी तो देईन.”
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
आणखी पाच वर्षे
राक्षस किती खंगला आहे, ते त्याच्या आवाजावरूनच ब्राह्मणाला कळत होते. तो म्हणाला, “मी फार गरीब ब्राह्मण आहे. मला श्रीमंत करशील, असे वचन दे. मग मी तुला खूप दूर नेईन. त्या फुटक्या पिपाणीचा आवाज पुन्हा कधी तुझ्या कानावर पडणार नाही.” ब्रह्मराक्षसाने क्षणभर विचार केला. “ब्राह्मणदेवा,” तो म्हणाला, “ब्रह्मदेवाने कपाळावर जे लिहिले आहे, ते प्रत्येकाला भोगावेच लागते. तुझ्या कपाळी आणखी पाच वर्षे गरिबी आहे. त्यानंतर मी म्हैसूरच्या राजकन्येच्या अंगात शिरेन. तू म्हैसूरच्या राजाकडे जाऊन ‘मी राजकन्येला बरी करतो’ असे म्हणेपर्यंत कोणत्याही मांत्रिकाच्या मंत्राने मी बाहेर पडणार नाही. राजा तुला मोठे बक्षीस कबूल करील. तू उपचार सुरू केलास, की मी लगेच तिला सोडेन. राजा खूश होईल आणि तुला पुष्कळ देणग्या देईल. त्यामुळे तू सुखी होशील.” मग राक्षसाने एक इशारा दिला. “पण त्यानंतर मी असेन तिथे तू कधीच यायचे नाही. मी आणखी राजकन्यांच्या अंगात शिरेन. त्यांना बरे करायला तू तिथे आलास, तर एकाच फटक्यात तुला ठार करीन. सावध राहा!” ब्राह्मणाने सगळे कबूल केले. त्याने राक्षसाला सात घटकांच्या वाटेवरच्या दुसऱ्या एका पिंपळावर नेऊन ठेवले. ब्रह्मराक्षसाला नवे घर चांगले मानवले. मग त्याने ब्राह्मणाला उत्तरेकडच्या वाटेने जाऊ दिले. सहा महिन्यांनी ब्राह्मण बनारसला पोहोचला.
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
तीन दिवसांत बरी
बनारसला हनुमान घाटावर तो पाच वर्षे राहिला. पापे धुऊन जावीत, म्हणून तिथे स्नान करत राहिला. मग राक्षसाचे वचन आठवून तो पुन्हा दक्षिणेकडे निघाला. पाच महिने चालून तो म्हैसूरला पोहोचला. एका म्हातारीच्या घरी उतरला आणि तिला गावातली खबरबात विचारली. “बाळा,” ती म्हणाली, “इथल्या राजाला एकुलती एक मुलगी आहे. पाच महिने झाले, त्या राजकन्येच्या अंगात एक भयंकर राक्षस शिरला आहे. जंबुद्वीपातले, म्हणजे अख्ख्या भारतातले सगळे मांत्रिक येऊन गेले. पण कोणालाच तो काढता आला नाही. जो तिला बरी करील, तो मोठ्या संपत्तीचा धनी होईल.” ब्राह्मणाला मनातून आनंद झाला. राक्षसाने आपला शब्द पाळला होता. त्याने स्नान केले, घाईघाईने चार घास खाल्ले आणि त्याच दिवशी तो राजदरबारात गेला. राजकन्या बरी झाली, तर काही गावे आणि हत्तींवर लादून सोन्याची नाणी देईन, असे राजाने त्याला कबूल केले. ब्राह्मणाला मंत्रतंत्र काहीच येत नव्हते. राक्षसाने सांगितले होते, तसे त्याने भूत उतरवण्याचे नुसते सोंग केले. तिसऱ्या दिवशी त्याने सगळ्यांना राजकन्येच्या खोलीतून बाहेर जायला सांगितले. मग राक्षसाला आपली ओळख दिली. पाच वर्षांपूर्वी रानात त्याला मदत करणारा तोच हा ब्राह्मण. जुना मित्र पुन्हा भेटला, म्हणून राक्षसाला फार आनंद झाला. त्याने ब्राह्मणाचे भले चिंतले. “मी जाईन तिथे कुठेही पुन्हा येऊ नकोस,” असा पुन्हा एकदा इशारा दिला, आणि तो निघून गेला. राजकन्या पूर्वीसारखी झाली. ब्राह्मणाला खूप धन आणि जमिनी मिळाल्या, आणि तो म्हैसूरलाच स्थायिक झाला.
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
त्रावणकोरहून पत्र
आता भूत उतरवणारा म्हणून त्याचे नाव झाले होते. म्हणून त्याने गुपचूप ती विद्या शिकून घेतली. लवकरच तो त्यात पारंगत झाला. मोठा मांत्रिक म्हणून त्याची कीर्ती सगळ्या देशभर पसरली. म्हैसूरच्या राजाचा त्याच्यावर लोभ जडला. त्याने एका सुंदर ब्राह्मण मुलीशी लग्न केले. त्यांना तीन मुले झाली. अशी पुरी दहा वर्षे गेली. इकडे ब्रह्मराक्षस एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी फिरत राहिला. शेवटी तो तिरुवनंतपुरमला गेला. त्या गावाला त्रिवेंद्रम असेही म्हणतात. तिथे तो त्रावणकोरच्या राजकन्येच्या अंगात शिरला. मोठमोठे मांत्रिक आले, पण कोणाचेच काही चालले नाही. शेवटी तिरुवनंतपुरमच्या राजाने म्हैसूरच्या मोठ्या मांत्रिकाचे नाव ऐकले. त्याने लगेच म्हैसूरच्या महाराजाला पत्र लिहिले. महाराजाने ते पत्र ब्राह्मणाला दाखवले. ते पत्र म्हणजे ब्राह्मणावर मरणाचाच घाव होता. नाही म्हणावे, तर नाव जाणार आणि राजाची मर्जीही. जावे, तर जीव जाणार. त्याने जायचे ठरवले. लगेच मृत्युपत्र लिहिले. आपली मालमत्ता मुलांच्या नावे केली आणि मुलांना विश्वासू हातांत सोपवले. मग तो निघाला. महिनाभर प्रवास करून तो तिरुवनंतपुरमला पोहोचला. वाटेत त्याच्या सगळ्या सोयींची व्यवस्था राजाने केली होती. त्यामुळे प्रवास सोपा दिसत होता. पण वाटभर ब्राह्मणाची छाती धडधडत होती.
ब्रह्मराक्षस आणि नागस्वरवाला
बाहेर उभा वाजंत्री
तिरुवनंतपुरमला आल्यावर तो उपचार पुढे ढकलू लागला. आज हे कारण, उद्या ते. पण राजाला त्याची परीक्षा पाहायचीच होती. “राजकन्या पूर्ण बरी होईपर्यंत काहीही करायचे बाकी ठेवू नका,” असे राजाने बजावले. आता ब्राह्मणाला या जगात कसलीच आशा उरली नाही. आपले दिवस भरले, याची त्याला खात्री झाली. त्याने उपचार हाती घेतले. आधीसारखेच काही दिवस मंत्रांचे सोंग केले. मग त्याला वाटले, “असे रखडत दुःख ओढून काय उपयोग? मरायचे तर आहेच. जितक्या लवकर संपेल, तितके बरे.” म्हणून राक्षसाच्या फटक्याखाली मरायची तयारी करून तो राजकन्येच्या खोलीत शिरला. पण पाऊल आत टाकले, आणि त्याला एक युक्ती सुचली. तो धीटपणे म्हणाला, “ब्रह्मराक्षसा, आता हिला सोडतोस, की रानाजवळच्या त्या पडक्या देवळातल्या नागस्वरवाल्याला आत बोलावू? तो बाहेरच उभा आहे.” बाहेर कोणीही वाजंत्री नव्हता. ही युक्ती त्याला आत्ताच सुचली होती. राक्षसाच्या हातात एक लांब काठी होती. ब्राह्मणाला बडवायला तो तयारच होता. पण त्या भयंकर वाजंत्र्याचे नाव ऐकले मात्र, त्याने काठी टाकून दिली आणि तो ब्राह्मणाच्या पाया पडला. “ब्राह्मणदादा,” तो गयावया करू लागला, “मी आत्ताच पळून जातो. मागे वळूनसुद्धा पाहणार नाही. फक्त त्या वाजंत्र्याला पुन्हा कधी माझ्याजवळ आणू नकोस!” “कबूल,” ब्राह्मण म्हणाला. आणि गानप्रिय नाहीसा झाला. ब्राह्मणाला भरपूर बक्षीस मिळाले. मोठा मांत्रिक म्हणून त्याची कीर्ती दुप्पट झाली. पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८८८ मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांच्या इंग्रजी पुस्तकाचा तिसरा भाग प्रसिद्ध केला. त्यातल्या एकोणिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.