सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
दैव देते तेव्हा
नव्या घरातला आवाज
एका शहरात एक श्रीमंत ब्राह्मण राहत होता. आपल्या श्रीमंतीला शोभेल असे मोठे, ऐसपैस घर असावे, असे त्याला वाटले. म्हणून त्याने पुष्कळ ज्योतिष्यांना बोलावले. त्यांच्या सल्ल्याने घरासाठी जागा निवडली. रोज दिवसातला एक ठरावीक काळ कोणत्याही कामाला वाईट मानतात. त्याला राहुकाळ म्हणतात, म्हणजे राहू राक्षसाचा अशुभ काळ. त्यालाच त्याज्य काळ, म्हणजे टाळायचा काळ, असेही म्हणतात. श्रीमंत ब्राह्मणाने हे अशुभ काळ टाळूनच बांधकाम केले. त्यामुळे वाडा बांधायला त्याला दहा वर्षे लागली. नव्या घरात राहायला जाणे हा नेहमीच मोठा समारंभ असतो. गरीबसुद्धा ऐपतीप्रमाणे तो साजरा करतात. श्रीमंत ब्राह्मणाने वरच्या देवांना संतुष्ट करायला भरपूर खर्च केला. ब्राह्मणांना भूदेव, म्हणजे पृथ्वीवरचे देव, म्हणतात. त्यांनाही त्याने खूश केले. सगळीकडे वाजंत्री वाजत असताना त्याने घरात प्रवेश केला. विधी आणि जेवणावळी यांत जवळजवळ सगळा दिवस गेला. संध्याकाळी पाहुणे गेले. घरधनी थकून विश्रांतीला आडवा झाला. डोळा लागतो न लागतो, तोच डोक्यावरून एक भयंकर आवाज आला. “पडू का? पडू का?” घरधनी भयंकर घाबरला. त्याला वाटले, कोणत्यातरी राक्षसाने घराचा ताबा घेतला आहे. आता तो छप्पर आपल्या डोक्यावर पाडणार. त्याच रात्री, जितक्या घाईने तो राहायला आला होता, तितक्याच घाईने तो बाहेर पडला. आणि आपल्या जुन्या घरी परत गेला.
दैव देते तेव्हा
लहान घर, मोठे जगणे
तमिळमध्ये एक म्हण आहे, “सिरुकखट्टि पेरुकवल्का.” म्हणजे “लहान बांधावे आणि मोठे जगावे.” मोठ्या घरावर पैसा उधळू नये. लहान घर बांधावे आणि सुखाने राहावे. खेड्यांमध्ये कितीतरी श्रीमंत जमीनदार मोठ्यापेक्षा लहान घरच पसंत करतात. आता एवढ्या मोठ्या घरावर किती पैसा खर्च झाला, या विचाराने श्रीमंत ब्राह्मण हळहळू लागला. त्याला वाटले, घर इतके मोठे आहे, म्हणूनच राक्षसाला आत शिरणे सोपे गेले. पहिल्याच रात्री तो पळून आला, म्हणून लोक त्या घराबद्दल वाटेल त्या गोष्टी सांगू लागले. नदीच्या घाटावर अंघोळीला जमणाऱ्या बायका घरातल्या राक्षसांच्या भलत्यासलत्या गोष्टी रंगवू लागल्या. एकीने म्हणे वरच्या मजल्यावर मधल्या खांबाभोवती राक्षसांचा घोळका नाचताना पाहिला होता. दुसरीने आदल्या रात्री तिथे अमानवी दिवे पाहिले होते. खरे तर कोणीच काही पाहिले नव्हते. पण गोष्टी वाढतच गेल्या. ज्या घरासाठी एवढी वर्षे आणि एवढा पैसा खर्च झाला, त्याला श्रीमंत माणसाला कुलूप लावावे लागले. असे सहा महिने गेले. त्याच शहरात एक गरीब ब्राह्मण भिक्षुकही राहत होता. तो फार हलाखीत होता. दिवसाचा बराच वेळ तो दारोदार फिरून अन्नाची आणि कपड्यांची भिक्षा मागत असे. त्याला सात मुले होती. एवढ्या मोठ्या कुटुंबामुळे तो नेहमी अगदी दैन्यात असे. त्याला धड घरही नव्हते. होती ती एक मोडकी झोपडी. पावसाळा जवळ आला होता, आणि झोपडीचे छप्पर कोसळू लागले होते. त्याचे हाल इतके वाढले, की त्याने मरायचे ठरवले. पण स्वतःच्या हाताने जीव देणे त्याला जमेना. त्याने त्या झपाटलेल्या घराबद्दल ऐकले होते. म्हणून त्याने ठरवले, सगळ्या कुटुंबाला घेऊन तिथे जायचे आणि राक्षसांनाच आपल्याला मारू द्यायचे. हे त्याने मनातच ठेवले. कोणाला सांगितले नाही.
दैव देते तेव्हा
“पड!”
एके दिवशी तो त्या झपाटलेल्या वाड्याच्या मालकाकडे, त्या श्रीमंत ब्राह्मणाकडे गेला. “धनी,” तो म्हणाला, “पावसाळा येतो आहे. आणि माझ्या झोपडीचे छप्पर कोसळले आहे. आपण कृपा करून परवानगी दिलीत, तर पावसाळ्याचे दिवस मी आपल्या मोठ्या घरात काढीन.” श्रीमंत माणसाला फार आनंद झाला. त्याच्या या लहानशा जगात निदान एकाला तरी त्याचे घर वापरायचे होते. त्याने क्षणभरही विचार केला नाही. “महाराज,” तो म्हणाला, “हवे तितके दिवस सगळे घर फुकट वापरा. तिथे दिवा लावा आणि सुखाने राहा, एवढे पुरे. घर मी बांधले, पण त्यात राहणे माझ्या नशिबात नाही. आपण जा आणि आपले नशीब अजमावून पाहा.” आणि त्याने गरीब ब्राह्मणाला किल्ली दिली. गरीब ब्राह्मणाने किल्ली घेतली. त्या दिवसापासून तो आणि त्याचे कुटुंब तिथे राहू लागले. त्याच रात्री त्यालाही तो आवाज ऐकू आला. “पडू का? पडू का?” बायको आणि मुले त्याच्याशेजारी गाढ झोपली होती. तो मुळीच घाबरला नाही. कारण त्यांच्याबरोबर मरायचेच, असे त्याने ठरवले होते. “पड!” तो ओरडला. त्याबरोबर छपरातून खोलीच्या मधोमध मोहरा आणि होन यांची सोन्याची नदीच वाहू लागली. नाणी पडत राहिली, थांबेचनात. गरीब ब्राह्मण आ वासून बघतच राहिला. शेवटी त्याला भीती वाटू लागली, आता आपण सगळे सोन्याखाली गाडले जाणार. समोरचा तो संपत्तीचा सागर पाहिला, आणि मरायचा विचार त्याच्या मनातून पार निघून गेला. “थांब, थांब!” तो लगेच म्हणाला. आणि सोन्याचा वर्षाव जागच्या जागी थांबला.
दैव देते तेव्हा
सोने की विंचू
घरात राक्षस होता की कोणी चांगला आत्मा होता, कोण जाणे. पण त्याने एवढी संपत्ती दिली, म्हणून गरीब ब्राह्मण त्याच्यावर फार खूश झाला. त्याने सगळ्या मोहरा एका खोलीत रचून ठेवल्या. खोलीला कुलूप लावले आणि किल्ली स्वतःजवळ ठेवली. सोने पडत असतानाच बायको आणि मुले जागी झाली होती. त्याने त्यांना सगळे सांगितले. “हे कोणाला सांगायचे नाही,” असेही बजावले. त्यांनी ते गुपित पाळले, हे त्यांचे मोठे भूषणच. आपल्याला एवढे भाग्य लाभले, म्हणून आईवडील आणि मुले सगळेच आनंदात होते. सकाळ होताच गरीब ब्राह्मण थोड्या थोड्या मोहरा मोडून पैसे करू लागला. कुटुंबासाठी धान्य आणि कपडे घेऊ लागला. रोज रोज तो हे करत राहिला. शेवटी अफवा पसरली, की त्याला श्रीमंत माणसाच्या घरात पुरलेले धन सापडले आहे. अर्थातच ही अफवा श्रीमंत माणसाच्या कानावरही गेली. तो गरीब ब्राह्मणाकडे आला आणि धनाबद्दल सगळे खोदून विचारू लागला. गरीब ब्राह्मणाने प्रामाणिकपणे सोन्याच्या वर्षावाची सगळी हकिगत त्याला सांगितली. श्रीमंत माणसाला ते स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहायचे होते. सोन्याच्या हावेपोटी तो त्या खोलीत गरीब ब्राह्मणाबरोबर झोपला. त्या घरात झोपायची त्याची आयुष्यातली ही पहिलीच वेळ. मध्यरात्रीच्या सुमारास पुन्हा आवाज आला, “पडू का?” “पड!” गरीब ब्राह्मण म्हणाला. त्याबरोबर धबधब्यासारख्या मोहरा कोसळू लागल्या. पण अरे बापरे! घरमालकाला त्या सगळ्या विंचूच दिसत होत्या! गरीब माणूस मोहरांचे ढीग रचत होता. पण श्रीमंत माणसाच्या डोळ्यांना ते सगळे वळवळणारे विंचू दिसत होते. “थांब,” गरीब माणूस म्हणाला. आणि सोन्याचा वर्षाव थांबला.
दैव देते तेव्हा
नशीबवानाला नशीब
मग गरीब माणूस घरमालकाकडे वळला. “धनी,” तो म्हणाला, “हा ढीग आपण आपल्या घरी न्या. आपल्या कामी येईल.” श्रीमंत माणूस रडू लागला. “महाराज, आपल्यासारखा भाग्यवान कोणी नाही,” तो म्हणाला. “माझे म्हातारे वडील एक म्हण नेहमी म्हणायचे, ‘नशीबवानालाच नशीब लाभते.’ तिचा अर्थ मला आज कळला. हे घर मी बांधले. आणि ‘पडू का?’ ऐकले, तेव्हा पळून गेलो. पळालो ते बरेच केले. थांबलो असतो, तर विंचवांच्या पुराने मला परलोकी पाठवले असते. तर भाग्यवान मित्रवर्य, हे ऐका. आपल्या सगळ्या मोहरा मला विंचूच दिसतात. त्या सोन्यासारख्या दिसण्याचे भाग्य माझे नाही. ते भाग्य आपले आहे. म्हणून या क्षणापासून हे घर आपले. आपल्या सोन्यातला जो काही वाटा आपण पैसे करून मला द्याल, तो मी आनंदाने घेईन. आणि आपल्याला दुवा देईन.” एवढे बोलून घरमालक खोलीबाहेर निघून गेला. विंचवांची भीती होती ना! आता सगळे धन एकट्या गरीब माणसाचे झाले. त्याची गरिबी कायमची संपली. लवकरच तो त्या काळातल्या सर्वांत श्रीमंत माणसांपैकी एक झाला. पण ही सगळी संपत्ती आपल्याला त्या श्रीमंत माणसाने घर दिले म्हणूनच मिळाली, हे तो विसरला नाही. म्हणून दर वर्षी तो आपल्या धनातला अर्धा वाटा त्याला देत असे. तमिळमध्ये एक म्हण आहे, “मद्रिष्टम उल्लवनुक्कु किडैक्कुम.” म्हणजे “नशीबवानालाच नशीब लाभते.” ती म्हण समजावून सांगायला ही गोष्ट सांगतात. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या तेविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. “मद्रिष्टम उल्लवनुक्कु किडैक्कुम,” म्हणजे “नशीबवानालाच नशीब लाभते,” या तमिळ म्हणीमागची ही गोष्ट आहे. त्रिचनापल्ली जिल्ह्यातल्या एका गावातून आलेल्या नटेश शास्त्रींच्या सावत्र आईनेही त्यांना ही गोष्ट सांगितली होती.