सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
न-देणारा आणि न-सोडणारा
कोणालाही न जेवू घालणारा
तमिळमध्ये तीन छोट्या म्हणी आहेत, आणि तिन्हींचे शेवट जुळतात: “नोवामल अडित्तेन, ओयामल अलुडेन, पोकामल वंदेन.” त्यांचा अर्थ असा: “मारले, पण लागले नाही. रडले, पण पाणी आले नाही. आलो, पण गेलो नाही.” ऐकायला कोडी वाटतात. पण त्यांच्यामागे एक गोष्ट आहे. ती अशी. एका गावात एक म्हातारा, धूर्त ब्राह्मण राहत होता. त्याचे नाव न-देणारा. तो रोज घरोघरी भिक्षा मागत फिरे. सगळ्यांना सांगे, “मला पुण्यासाठी माझ्या घरी बऱ्याच ब्राह्मणांना जेवू घालायचे असते.” ते साफ खोटे होते. भले लोक त्याच्यावर विश्वास ठेवत. त्याला भरपूर तांदूळ आणि भाजी-आमटीचे सामान देत. ते सगळे घरी आणून तो बायकोला सांगे, “गरिबांना जेवू घालायच्या गोष्टीवर आज अमक्याला कसा फसवला, आणि तमक्याला कसा.” पण त्याची ही बढाई ऐकून एखादा भुकेला ब्राह्मण जेवण मागायला आला, तर न-देणारा काहीतरी सबब सांगून त्याला वाटेला लावी. अशा रीतीने तो रोज टोपलीभर तांदूळ आणि इतर सामान घरी आणी. त्यातले थोडेसे नवरा-बायको वापरत. उरलेले तो विकून पैसे करी. असा खोटेपणा आणि लबाडी करून तो कित्येक वर्षे सुखात जगला. जवळच्या एका गावात दुसरा एक फार हुशार ब्राह्मण राहत होता. त्याचे नाव न-सोडणारा. त्याने काही मागितले आणि कोणी द्यायला कुरकुर केली, तर तो त्या माणसाची पाठ सोडत नसे. काहीतरी काढून घेईपर्यंत भुणभुण लावी. न-देणारा केवढा उदार आहे, ब्राह्मणांना कसा जेवू घालतो, हे न-सोडणाऱ्याच्या कानावर आले. म्हणून एके दिवशी तो न-देणाऱ्याकडे आला आणि त्याने जेवण मागितले. “आजचे दहा ब्राह्मण आधीच ठरले आहेत,” न-देणारा म्हणाला. “उद्या या, उद्या नक्की जेवण मिळेल.” न-सोडणारा “ठीक आहे” म्हणून त्या दिवशी निघून गेला. कधीमधी जेवण मागायला येणाऱ्या प्रत्येकाला न-देणारा हेच खोटे सांगत असे.
न-देणारा आणि न-सोडणारा
ताप आणि आचारी
पण न-सोडणारा एवढा भोळा नव्हता, की असल्या थापेला फसेल. दुसऱ्या दिवशी, सांगितलेल्या वेळेला बरोबर, तो न-देणाऱ्याच्या दारात हजर झाला आणि त्याने वचनाची आठवण करून दिली. आजवर न-देणाऱ्याच्या शब्दावर कोणीच असा विश्वास ठेवून आले नव्हते. या आगाऊ पाहुण्याला याहून जबरदस्त सबब सांगून कटवायचे, असे त्याने ठरवले. “महाराज,” तो म्हणाला, “सांगायला फार वाईट वाटते. काल रात्री माझ्या बायकोला खूप ताप भरला. अजून ती बरी झालेली नाही. म्हणून ती बरी होईपर्यंत ब्राह्मणभोजन मला पुढे ढकलावे लागले आहे. तेव्हा आणखी काही दिवस मला त्रास देऊ नका.” न-सोडणाऱ्याने फार दुःखी असल्याचा चेहरा केला. तो खरा वाटत होता, पण खरा नव्हता. “महाराज,” तो म्हणाला, “वहिनींना बरे नाही, हे ऐकून फार वाईट वाटले. पण त्यासाठी ब्राह्मणभोजन बंद करणे म्हणजे मोठे पाप. गेली दहा वर्षे मी स्वयंपाक शिकतो आहे. आता मी एका वेळी शेकडो ब्राह्मणांचा स्वयंपाक करू शकतो. तेव्हा भोजनाच्या तयारीला मला मदत करू द्या.” अशी मदत नाकारणे न-देणाऱ्याला जमले नाही. पण मनातल्या मनात त्याने एक कावेबाज बेत रचला. स्वयंपाक न-सोडणाऱ्याकडून करून घ्यायचा. आणि मग त्याला शितभरही न देता हाकलून लावायचे. “हो, फारच छान कल्पना,” तो म्हणाला. “तुमचे फार उपकार झाले. या आत, आपण दोघे मिळून स्वयंपाक करू.”
न-देणारा आणि न-सोडणारा
पत्रावळींसाठी एक कासू
मग दोघे स्वयंपाकघरात गेले. नवऱ्याने सांगितल्याप्रमाणे बायको आजारी असल्याचे सोंग करून पडली. न-देणाऱ्याला चांगलेचुंगले खायची आवड होती. न-सोडणाऱ्याच्या मदतीने त्याने कितीतरी छान छान पदार्थ केले. आता या माणसाला घराबाहेर कसे काढायचे? एकाही ब्राह्मणाला कधी जेवू घालायचे नाही, हा नियम न-देणाऱ्याने वर्षानुवर्षे पाळला होता. तो आज मोडायचा नव्हता. म्हणून स्वयंपाक झाल्यावर त्याने न-सोडणाऱ्याच्या हातात एक कासू ठेवला. कासू म्हणजे तांब्याचे एक लहानसे नाणे. “बाजारातून जेवायला पत्रावळी घेऊन या,” असे सांगून त्याला पाठवले. मग न-देणारा बायकोकडे गेला आणि त्याने तिला आपला बेत सांगितला. “अगं,” तो म्हणाला, “आज तुझा स्वयंपाकाचा त्रास वाचवला. आपला स्वयंपाक करायला असा मूर्ख रोज मिळाला, तर किती छान! त्याला पत्रावळी आणायला पाठवले आहे. त्याच्या तोंडावर दार लावणे, किंवा त्याला हाकलणे बरे दिसणार नाही. तेव्हा तो आपणहून निघून जाईल असे करायचे. आणि ते कसे, हे मला ठाऊक आहे. तो परत आला की तू माझ्याशी भांडायला सुरुवात कर. मग मी येऊन तुला दोन्ही हातांनी मारेन. म्हणजे तुझ्या शेजारच्या जमिनीवर. तू ओरडत आणि रडत राहा. आपला पाहुणा असा वैतागेल, की तो आपणहून निघून जाईल.” न-देणाऱ्याचे बोलणे संपते न संपते, तोच न-सोडणारा पत्रावळी घेऊन परत येताना दिसला.
न-देणारा आणि न-सोडणारा
भांडण
ठरल्याप्रमाणे बायकोने लगेच नवऱ्याला बोल लावायला सुरुवात केली. त्याचा मूर्खपणा, आणि घरचे अन्न ब्राह्मणांना वाटून टाकणे, यावरून ती त्याला टाकून बोलू लागली. “घरातले होते नव्हते ते सगळे ढेरपोट्या ब्राह्मणांना खायला घालून घर रिकामे करतोस,” ती ओरडली. “मग आपण जगायचे कसे? मी आजारी असतानासुद्धा त्यांना बोलवायला जायचे?” असे शब्द, आणि असले आणखी हजार शब्द तिने नवऱ्याच्या डोक्यावर फेकले. थोडा वेळ त्याने ऐकू न आल्यासारखे केले. मग शेवटी जणू त्याचा संताप अनावर झाला. तो तिच्या खोलीत गेला आणि हातांनी जमिनीवर धपाधप मारू लागला. प्रत्येक फटक्याला बायको किंचाळे, “मेले, मेले! मला मारून टाकतो आहे! कोणाच्या मनात दया असेल, तर या, मला वाचवा!” न-सोडणारा अंगणात उभा राहून हे सगळे ऐकत होता. नवरा-बायकोच्या भांडणात पडायची त्याची इच्छा नव्हती. म्हणून जे चालले होते ते त्याने चालू दिले. शिवाय, नंतर या भांडणाचा साक्षीदार म्हणून आपल्याला बोलावतील, अशीही त्याला भीती वाटली. म्हणून तो माळ्यावर चढला आणि तिथे लपून बसला. थोड्या वेळाने न-देणारा जमिनीला मार देऊन खोलीबाहेर आला. पाहुणा कुठेच दिसत नव्हता. त्याला फार आनंद झाला. त्याने आजूबाजूला नीट पाहिले. न-सोडणाऱ्याचा मागमूसही नव्हता. पाहुणा माळ्यावर बसला असेल, असे वाटायचे त्याला काही कारण नव्हते. म्हणून त्याने वर पाहिलेच नाही. आणि पाहिले असते तरी तो दिसला नसता. न-सोडणारा चांगला नजरेआड लपला होता.
न-देणारा आणि न-सोडणारा
तिघांचे तीन बोल
न-देणाऱ्याने दाराला नीट कडी लावली. बायको बाहेर आली. तिने मळके लुगडे बदलून स्वच्छ नेसले. “एकदाची ब्याद गेली!” नवरा म्हणाला. “चल, तुलाही भूक लागली असेल. आपण दोघे मिळून जेवू.” जमिनीवर दोन पत्रावळी मांडल्या. सगळे पदार्थ दोघांमध्ये सारखे वाटून वाढले. तिकडे न-सोडणारा वर माळ्यावरून हे सगळे पाहत होता. त्यालाही खूप भूक लागली होती. खाली उडी मारायच्या संधीची तो टपून वाट पाहत होता. आपल्या युक्तीवर न-देणारा भलताच खूश होता. “काय गं,” तो बायकोला म्हणाला, “मारले, पण लागले नाही, होय ना?” “आणि मी? रडले, पण डोळ्यांत पाणी आले नाही!” ती म्हणाली. तेवढ्यात अचानक तिसराच आवाज आला. “आणि मी? जेवायला आलो, पण गेलोच नाही!” आणि माळ्यावरून न-सोडणाऱ्याने खाली उडी मारली. न-देणाऱ्याने बायकोसाठी मांडलेल्या पत्रावळीपुढे तो जाऊन बसला. न-देणाऱ्याची निराशा झाली. पण पाहुण्याची हुशारी पाहून त्याला मनापासून कौतुकही वाटले. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या सहाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. “नोवामल अडित्तेन, ओयामल अलुडेन, पोकामल वंदेन” या तीन तमिळ म्हणींमागची ही गोष्ट आहे.