सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
नशिबावर मात (भाग १)
घर सोडलेला मुलगा
दक्षिण भारतात एक ब्राह्मण मुलगा होता. लहानपणापासून त्याला संस्कृतचे उत्तम शिक्षण मिळाले. त्याने तत्त्वज्ञान इतके वाचले की सोळा वर्षांचा होण्याआधीच त्याला जगातली सुखे तुच्छ वाटू लागली. डोळ्यांना दिसणारे सगळे त्याला माया वाटे. म्हणून त्याने ठरवले, संसार सोडायचा. रानात जायचे. तिथे एखादे थोर ऋषी शोधायचे आणि त्यांच्या सहवासात शांतपणे दिवस काढायचे. एके दिवशी आईवडिलांना न सांगता तो घरातून निघाला आणि दंडकारण्याकडे चालू लागला. त्या घनदाट रानात वाटा नव्हत्या. तिथे फक्त जंगली जनावरे राहत. तो कितीतरी दिवस भटकत राहिला. सगळे हाल सोसले. शेवटी तो तुंगभद्रा नदीच्या काठी पोहोचला. तिथे त्याला सगळे आठवले. सोसलेले हाल, जनावरांमधला एकटेपणा. एवढे करूनही उच्च तत्त्वज्ञान शिकवणारा गुरू मिळाला नाहीच, अशी भीती त्याला वाटली. थकून, खचून त्याने समोर पाहिले. खरेच होते ते, की नुसता भास? समोर पानांची एक एकटी झोपडी उभी होती. ती खरी आहे, याची खात्री होईपर्यंत तो पुढे चालत राहिला. ऐंशीहून अधिक वयाचे, पांढऱ्या केसांचे एक वृद्ध ब्राह्मण तिथे होते. त्यांनी त्याचे स्वागत केले. “बाळा, या निर्जन रानात एकटा कशाला आलास?” त्या वृद्ध ब्राह्मणांनी प्रेमाने विचारले. “ज्ञानाची तहान लागली, म्हणून,” मुलगा म्हणाला. त्याचे नाव सुब्रह्मण्य होते. “मला उच्च तत्त्वज्ञान पूर्ण शिकायचे आहे.” “बस, बाळा,” वृद्ध ऋषी म्हणाले. त्यांना फार आनंद झाला. आपला हा काळ म्हणजे कलियुग, पापाचे युग. तरी तत्त्वज्ञानासाठी घर सोडून आलेला एक मुलगा इथे होता!
नशिबावर मात (भाग १)
नदीकाठचे ऋषी
पूर्वीच्या चांगल्या काळी विद्वान माणसे संसाराचे सुख पुरेपूर भोगून झाले की म्हातारपणी रानात जात. तिथे शांत ध्यानात आयुष्याचा शेवट करत. कोणी एकटे जात. कोणी बायकोलाही बरोबर नेत. त्यालाच वानप्रस्थ म्हणत, म्हणजे बायकोसह रानात राहून केलेला संसाराचा शेवटचा टप्पा. हे वृद्ध ऋषी वानप्रस्थात होते. त्यांची पत्नी त्यांच्याबरोबर रानात होती. त्यांचे नाव ज्ञाननिधी. तुंगा आणि भद्रा या दोन नद्या एकत्र येऊन तुंगभद्रा होते, तिथे त्यांनी पानांची एक नीटनेटकी झोपडी बांधली होती. तिथे ते रात्रंदिवस ध्यान करत. तरुणपण चांगले घालवल्यामुळे म्हातारपणीही ते ऐन उमेदीतल्या माणसासारखे धडधाकट होते. त्यांचे जगणे अगदी साधे आणि निष्पाप होते. रान त्यांना कंदमुळे, फळे आणि वनस्पती देई. नदी प्यायला पाणी देई. तुंगेचे पाणी गोडीसाठी प्रसिद्ध आहे. लोक म्हणतात, “गंगा स्नान, तुंगा पान.” म्हणजे स्नानाला गंगा आणि प्यायला तुंगा. त्यांची पतिव्रता पत्नी हे सगळे त्यांच्यासाठी आणून देई. आणि ऋषी सगळा वेळ देवाच्या चिंतनात घालवत. सुब्रह्मण्य पोहोचला होता तो या ऋषींकडे. दोघांनी एकमेकांची चौकशी केली. आपली भेट घडली, या भाग्याचा दोघांनाही फार आनंद झाला. मोकळ्या वेळात ज्ञाननिधी आपले कष्टाने मिळवलेले ज्ञान आनंदाने शिकवत. शहर सोडून रानात येताना जितकी ओढ होती, तितक्याच ओढीने सुब्रह्मण्य सगळे शिकून घेई. गुरुपत्नीला तो आईसारखे मानी. तिला कसलाही त्रास होऊ देत नसे. त्या छोट्या कुटुंबाच्या जेवणासाठी फळे, वनस्पती, कंदमुळे तो स्वतः गोळा करून आणी. अशी पाच वर्षे गेली. तोपर्यंत तो तत्त्वज्ञानाच्या अनेक शाखांमध्ये पारंगत झाला.
नशिबावर मात (भाग १)
दारात एक अनोळखी
ज्ञाननिधींना तुंगभद्रेच्या उगमाची यात्रा करायची होती. पण त्यांची पत्नी आठ महिन्यांची गरोदर होती. तिला बरोबर नेता येत नव्हते. म्हणून त्यांनी तिची काळजी घ्यायला सुब्रह्मण्याला मागे ठेवले. तिच्या मदतीला एक बाई आणली. ती दूरच्या रानातल्या दुसऱ्या एका ऋषींची पत्नी होती. मग ते यात्रेला निघाले. हिंदूंची पक्की श्रद्धा आहे की मूल जन्मते त्या क्षणी सृष्टीचे कर्ते ब्रह्मदेव त्याच्या डोक्यावर त्याच्या आयुष्यात घडणारे सगळे लिहितात. यालाच कपाळावरचा लेख म्हणतात. हे काम करायला ब्रह्मदेव खोलीत येतात, तेव्हा माणसाच्या डोळ्यांना ते दिसत नाहीत. पण सुब्रह्मण्याचे डोळे आता पूर्णपणे माणसाचे राहिले नव्हते. ज्ञाननिधींनी दिलेल्या सखोल ज्ञानामुळे त्याला लगेच दिसले, की कोणीतरी गुरुपत्नी बाळंत होत होती त्या खोलीत बेधडक शिरत आहे. “इथेच थांबा, महाराज,” शिष्य म्हणाला. त्याला राग आला होता, पण बोलणे आदराचे होते. ते ब्रह्मदेव होते. ते महान देव चपापले. आपल्या न संपणाऱ्या फेरीत ते दर तासाला असंख्य घरांत शिरत. पण आजवर एकाही माणसाने त्यांना पाहून “थांबा” म्हटले नव्हते. ते अतिशय थक्क होऊन तिथेच उभे राहिले. ब्रह्मदेवांनी एका वृद्ध ब्राह्मण ऋषीचे रूप घेतले होते. शिष्य त्यांना रागावतच राहिला. “आजोबा, माझ्या परवानगीशिवाय माझ्या गुरूंच्या झोपडीत असे घुसणे आपल्या वयाला शोभत नाही. मी इथे पहारा देतो आहे. माझ्या गुरुपत्नींची तब्येत बरी नाही. थांबा!”
नशिबावर मात (भाग १)
लोखंडी खिळा
बाळाचा जन्म अगदी जवळ आला होता. त्या क्षणी ब्रह्मदेवांना बाळाच्या कपाळावर त्याचे नशीब लिहायचे होते. म्हणून त्यांनी घाईघाईने सुब्रह्मण्याला सांगितले, ते कोण आहेत आणि कशासाठी आले आहेत. समोर कोण उभे आहे, हे कळताच तो तरुण उठला. आदर दाखवायला त्याने खांद्यावरचे उपरणे कमरेला बांधले. सृष्टीकर्त्याला तीन प्रदक्षिणा घातल्या. त्यांच्या पवित्र पायांवर लोटांगण घातले आणि क्षमा मागितली. ब्रह्मदेवांकडे वेळ थोडा होता. त्यांना लगेच आत जायचे होते. पण बाळाच्या डोक्यावर काय लिहिणार, हे सांगेपर्यंत सुब्रह्मण्याने त्यांना सोडले नाही. “मुला,” ब्रह्मदेव म्हणाले, “माझा लोखंडी खिळा बाळाच्या डोक्यावर काय लिहील, ते मलाही ठाऊक नसते. बाळ जन्मले की मी तो खिळा त्याच्या डोक्यावर ठेवतो. मागच्या जन्मीच्या चांगल्या-वाईट कर्मांप्रमाणे खिळा आपोआप बाळाचे नशीब लिहितो. तू मला अडवतोस, हे चूक आहे. मला आत जाऊ दे.” “मग भगवंत,” सुब्रह्मण्य म्हणाला, “बाहेर आल्यावर काय लिहिले गेले, ते मला सांगायला हवे.” “ठीक आहे,” ब्रह्मदेव म्हणाले आणि आत गेले. क्षणभरात ते बाहेर आले. सुब्रह्मण्य दारातच वाट पाहत होता. त्याने विचारले, “खिळ्याने काय लिहिले?” “बाळा,” ब्रह्मदेव म्हणाले, “सांगतो. पण तू हे दुसऱ्या कोणाला सांगितलेस, तर तुझ्या डोक्याची हजार शकले होतील. मुलगा झाला आहे. त्याच्यापुढे फार कष्टाचे आयुष्य आहे. एक म्हैस आणि धान्याचे एक पोते, यावरच त्याचे पोट चालेल. काय करणार? मागच्या जन्मी त्याने काही पुण्य केले नसेल. आता त्या पापांची फळे त्याला भोगावी लागणार.”
नशिबावर मात (भाग १)
सांगता न येणारे गुपित
“काय सांगता, भगवंत!” निष्ठावान शिष्य रडू लागला. “याचे वडील एवढे थोर ऋषी! ऋषीच्या मुलाच्या नशिबी हे?” “मी काय करणार?” ब्रह्मदेव म्हणाले. “मागच्या जन्मीच्या कर्मांची फळे या जन्मी भोगावीच लागतात. पण लक्षात ठेव, हे कोणाला सांगितलेस, तर तुझ्या डोक्याची हजार शकले होतील.” एवढे बोलून ब्रह्मदेव निघून गेले. एवढ्या थोर ऋषीच्या मुलाचे आयुष्य इतके कष्टाचे जाणार, याचे सुब्रह्मण्याला फार दुःख झाले. पण तो याबद्दल एक शब्दही बोलू शकत नव्हता. बोलला, तर डोके फुटणार होते. काही दिवस तो दुःखातच होता. मग ज्ञाननिधी यात्रेहून परत आले. पत्नी आणि बाळ सुखरूप पाहून त्यांना फार आनंद झाला. वृद्ध ऋषींच्या विद्वान सहवासात तरुण शिष्य आपले सगळे दुःख विसरून गेला. खोल अभ्यासात आणखी तीन वर्षे गेली. पुन्हा वृद्ध ऋषींना तुंगभद्रेच्या पवित्र उगमाची यात्रा करायची इच्छा झाली. पुन्हा त्यांची पत्नी बाळंतपणाला आली होती. पुन्हा त्यांनी तिला शिष्याच्या आणि एका मदतनीस बाईच्या हवाली केले. पुन्हा जन्माच्या क्षणी ब्रह्मदेव आले. या वेळी सुब्रह्मण्याने त्यांना ओळखले आणि सरळ आत जाऊ दिले. पुन्हा ब्रह्मदेवांनी त्याला बाळाचे नशीब कोणाला न सांगण्याची शपथ घ्यायला लावली. शाप तोच: शपथ मोडली, तर डोक्याची हजार शकले होतील. या खेपेस मुलगी झाली होती. आणि खिळ्याने लिहिले होते, ती वेश्या होईल.
नशिबावर मात (भाग १)
रानातली दहा वर्षे
सुब्रह्मण्याला सांगता येणार नाही इतकी काळजी लागली. तो याचा खूप विचार करत राहिला. शेवटी दैववाद्यांच्या शिकवणीने त्याने मन समजावले: जगावर नशिबाचेच राज्य चालते. यथावकाश वृद्ध ऋषी घरी परतले. शिष्याने त्यांच्याबरोबर आणखी दोन वर्षे आनंदात घालवली. सुब्रह्मण्य रानात येऊन आता दहा वर्षांहून थोडा अधिक काळ लोटला होता. मुलगा पाच वर्षांचा होता आणि मुलगी दोन वर्षांची. मुले जसजशी मोठी होत होती, तसतसे त्यांच्या पुढच्या आयुष्याच्या विचाराने सुब्रह्मण्याला अधिकच दुःख होई. म्हणून एके सकाळी त्याने नम्रपणे वृद्ध ऋषींकडे लांबच्या प्रवासाची परवानगी मागितली. त्याला हिमालय आणि इतर पर्वत पाहायला जायचे होते. आपल्याला येते ते सगळे शिष्य शिकला आहे, हे ज्ञाननिधी जाणून होते. त्यांनी आनंदाने त्याला जग पाहायला जाऊ दिले. सुब्रह्मण्याची आणि ऋषींच्या दोन मुलांची पुढची गोष्ट भाग २ मध्ये. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या एकोणिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.