सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
नशिबावर मात (भाग २)
वीस वर्षांनंतर
सुब्रह्मण्य नावाच्या एका तरुण ब्राह्मणाने तुंगभद्रेच्या काठी रानात दहा वर्षे घालवली होती. तिथे तो वृद्ध ऋषी ज्ञाननिधींकडे शिकला. ऋषींच्या दोन्ही बाळांच्या जन्माच्या वेळी त्याने ब्रह्मदेवांना पाहिले होते. सृष्टीचे कर्ते ब्रह्मदेव बाळाच्या कपाळावर त्याचे नशीब लिहायला आले होते. ब्रह्मदेवांच्या लोखंडी खिळ्याने लिहिले होते: मुलगा एक म्हैस आणि धान्याचे एक पोते यावर जगेल. मुलगी वेश्या होईल. सुब्रह्मण्याने हे कोणाला सांगितले, तर त्याच्या डोक्याची हजार शकले होणार होती. मुलगा पाच वर्षांचा आणि मुलगी दोन वर्षांची असताना तो लांबच्या प्रवासाला निघाला. कित्येक वर्षे तो अनेक गावांतून फिरला. अनेक विद्वानांना भेटला. शेवटी हिमालयात पोहोचला. तिथे अनेक ऋषींना भेटला आणि काही काळ त्यांच्याबरोबर राहिला. पण तो एका जागी टिकला नाही. त्याला सगळ्यात जास्त जग पाहायचे होते. वीस वर्षांच्या लांब प्रवासानंतर तो तुंगभद्रेच्या काठी परत आला. ज्ञाननिधींकडे दहा वर्षे शिकला, त्याच जागी. पण तिथे ना ज्ञाननिधी होते, ना त्यांची पत्नी. दोघांनाही मरण येऊन कितीतरी वर्षे झाली होती. गुरू आणि गुरुपत्नी यांच्यासाठी शोक करत तो जवळच्या गावी गेला. तिथे खूप शोधल्यावर त्याला एक मजूर दिसला. त्याच्याकडे एकच म्हैस होती. ब्रह्मदेवांच्या खिळ्याने गुरुपुत्राचे लिहिलेले नशीब लगेच त्याच्या मनात धावून आले. त्याने लांबून मजुराला नीट न्याहाळले. त्या माणसाच्या चेहऱ्यात त्याला गुरूंचा चेहरा दिसला. एवढ्या थोर ऋषींचा मुलगा म्हैस राखून पोट भरतो आहे, हे पाहून त्याला दुःखाने भरून आले.
नशिबावर मात (भाग २)
एकच म्हैस
तो त्या माणसाच्या मागोमाग त्याच्या घरी गेला. मजुराला बायको आणि दोन मुले होती. घरात धान्याचे एक पोते होते, बस्स. रोज तो त्यातले थोडे काढून बायकोला कांडायला देई, आणि भात शिजे. तेवढ्यावर आणि थोड्याशा मजुरीवर तो कुटुंबाचा कसाबसा गाडा ओढत होता. पोते रिकामे झाले की ते पुन्हा भरण्याइतके पैसे तो दर वेळी जमवून ठेवी. ब्रह्मदेवांच्या खिळ्याने लिहिले होते, तसेच तो जगत होता. त्याचे नाव कपाली होते. “कपाली, मला ओळखलेस का?” सुब्रह्मण्याने त्याचे नाव आठवून विचारले. अनोळखी माणसाला आपले नाव कसे ठाऊक, याचे कपालीला आश्चर्य वाटले. “माफ करा,” तो म्हणाला, “पण मी आपल्याला ओळखत नाही.” सुब्रह्मण्याने आपण कोण ते सांगितले आणि आपला सल्ला ऐकायला सांगितले. “बाळा,” तो म्हणाला, “मी सांगतो तसे कर. उद्या पहाटे तुझी म्हैस आणि धान्याचे पोते बाजारात ने. मिळेल त्या किमतीला विकून टाक. दुसरा विचार करू नकोस. त्या पैशांतून मोठ्या जेवणाचे सगळे सामान घे आणि सगळे त्याच दिवशी संपव. दुसऱ्या दिवसासाठी एक घासही ठेवू नकोस. तुम्हाला खाववणार नाही इतके उरेल, पण त्यातले काहीही ठेवायचे नाही, कणभरसुद्धा. ते दुसऱ्या ब्राह्मणांना जेवू घाल. मी तुला खड्ड्यात घालतो आहे असे समजू नकोस. शेवटी तुला कळेल, तुझ्या वडिलांचा शिष्य तुझ्या भल्यासाठीच हे सांगतो आहे.”
नशिबावर मात (भाग २)
झोप न आलेली रात्र
पण सुब्रह्मण्य काहीही म्हणो, कपालीचा त्याच्यावर विश्वास बसेना. “आज सगळे विकून टाकले, तर उद्या बायकोमुलांना काय खायला घालू?” असा तो विचार करू लागला. म्हणून त्याने बायकोला विचारले. ती फार चांगली आणि शहाणी होती. “ऐक,” ती म्हणाली, “तुझे वडील महात्मा होते, असे आपण ऐकले आहे. त्यांचा शिष्यही महात्माच असणार. असा पवित्र माणूस आपल्याला खड्ड्यात घालणार नाही. ऋषी सांगतात तसेच करू.” बायकोने ऋषींची बाजू घेतली, तेव्हा कपालीचा निश्चय झाला. दुसऱ्या दिवशी सकाळी त्याने म्हैस आणि पोते विकले. त्याने आणलेले अन्न घरच्यांशिवाय पन्नास ब्राह्मणांना सकाळ-संध्याकाळ पुरेल इतके होते. त्या दिवशी आयुष्यात पहिल्यांदा त्याने ब्राह्मणांना जेवू घातले. रात्र झाली. एवढ्या धावपळीच्या दिवसानंतर कपाली झोपायला गेला, पण त्याला झोप लागेना. सुब्रह्मण्य घराबाहेरच्या उघड्या ओसरीवर झोपला होता. कपाली त्याच्यापाशी गेला. “महाराज,” तो म्हणाला, “जवळजवळ अर्धी रात्र सरली. उद्या भुकेल्या मुलांचे मी काय करू? होते नव्हते ते सगळे खर्च केले. सकाळसाठी शिळ्या भाताचा घाससुद्धा उरला नाही.” सुब्रह्मण्याने त्याला आपल्या हातातले थोडे पैसे दाखवले. देवाने मदत केली नाही, तर एक म्हैस आणि धान्याचे पोते घेता येईल इतके ते होते. निदान उरलेली रात्र तरी शांत झोप, असे त्याने कपालीला सांगितले. मग कपाली निर्धास्त मनाने पुन्हा झोपायला गेला. चार तासही झोप झाली नसेल, तोच त्याला स्वप्न पडले. बायको आणि मुले घासभर भातासाठी रडत आहेत. तो दचकून जागा झाला. नेहमी असले विचार मनात भरवणाऱ्या आपल्या दारिद्र्याला त्याने शिव्या घातल्या. सूर्योदयाला आता दोनच तास उरले होते. त्याआधी स्नान आणि संध्या उरकायची होती. म्हणून तो अंगणातल्या विहिरीवर अंघोळीला गेला.
नशिबावर मात (भाग २)
गोठ्यात म्हैस
म्हशीचा गोठा अंगणातच होता. रोज सकाळी अंघोळीआधी तो म्हशीला ताजी वैरण घाली. आज ते काम वाचले, असे त्याला वाटले. पण गोठ्यात तर म्हैस उभी होती! अशक्य गोष्टींचे भास घडवणाऱ्या दारिद्र्याला त्याने पुन्हा शिव्या घातल्या. कालच सकाळी विकलेली म्हैस इथे कशी असेल? तो गोठ्यात गेला. तिथे खरोखरची म्हैस होती. त्याचा स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना. तो धावत घरात गेला आणि दिवा घेऊन आला. खरोखरचीच म्हैस होती! आणि तिच्या शेजारी धान्याचे पोते ठेवलेले होते! त्याचे मन आनंदाने उड्या मारू लागले. ही बातमी सांगायला तो धावत सुब्रह्मण्याकडे गेला. पण सुब्रह्मण्याने ती बातमी नाक मुरडून ऐकली. “कपाली, त्याचे एवढे काय अप्रूप?” तो म्हणाला. “एवढा हुरळून का गेलास? म्हैस आणि पोते लगेच घेऊन जा आणि कालच्यासारखे विकून टाक.” कपालीने लगेच ऐकले आणि आलेल्या पैशांचे अन्न घेतले. त्या दिवशीही पन्नास ब्राह्मण जेवले, आणि दुसऱ्या दिवसासाठी काहीही ठेवले नाही. मग कपालीच्या घरी हेच चालू राहिले. रोज सकाळी गोठ्यात एक म्हैस आणि धान्याचे पोते मिळे. रोज तो ते विकून ब्राह्मणांना जेवू घाली. महिना झाला, तेव्हा सुब्रह्मण्य म्हणाला, “कपाली, मी तुझ्या पुण्यवान वडिलांचा शिष्य आहे. मी तुझे कधीच वाईट करणार नाही. थोर ऋषी ज्ञाननिधींचा मुलगा एवढ्या हलाखीत जगतो आहे, हे कळले, तेव्हा तुझे कष्ट हलके करायला मी आलो. सुखाने कसे जगायचे, ते मी तुला दाखवले आहे. गेला महिनाभर केलेस, तसेच रोज करत राहा. कधीही काही साठवून ठेवू नकोस. त्यातला थोडासाही भाग राखून ठेवलास, तर हे सगळे भाग्य संपेल. आणि तू पुन्हा पूर्वीच्या दारिद्र्यात जाशील.”
नशिबावर मात (भाग २)
ऋषींची मुलगी
सुब्रह्मण्याचा सल्ला अक्षरशः पाळायचे कपालीने वचन दिले. आणि “आमच्या घरीच राहा,” अशी त्याला विनवणी केली. “बाळा, तुझ्या घरी राहण्यापेक्षा मला अधिक चांगले काम आहे,” सुब्रह्मण्य म्हणाला. “मला क्षमा कर. पण जाण्याआधी सांग, तुझी बहीण कुठे आहे? वीस वर्षांपूर्वी मी तिला पाहिली, तेव्हा ती दोन वर्षांची होती. आता बावीस-तेवीस वर्षांची असेल. कुठे आहे ती?” बहिणीचे नाव निघताच कपालीच्या डोळ्यांतून पाणी वाहू लागले. “तिचा विचारही करू नका, महाराज,” तो म्हणाला. “ती जगाच्या दृष्टीने मेली. तिची आठवण आली तरी मला लाज वाटते. या आनंदाच्या वेळी त्या अभागीची आठवण कशाला?” ब्रह्मदेवांच्या खिळ्याने काय लिहिले होते, ते सुब्रह्मण्याला लगेच आठवले. त्याला सगळे समजले. “असू दे,” तो म्हणाला. “मोकळेपणाने सांग, ती कुठे आहे.” डोळ्यांत पाणी असतानाच कपालीने सांगितले. त्याची बहीण, ऋषी ज्ञाननिधींची मुलगी, जवळच्या एका गावात वेश्या म्हणून राहत होती. तिचे नाव कल्याणी. सुब्रह्मण्याने कपालीच्या लहान मुलांना आशीर्वाद दिले. आपल्या मित्राला पुन्हा एकदा सावध केले आणि त्याचा व त्याच्या बायकोचा निरोप घेतला. गुरुपुत्राला देता येईल तेवढे सुख त्याने दिले होते. आता गुरुकन्येला वाचवण्याचा ध्यास त्याच्या मनाने घेतला.
नशिबावर मात (भाग २)
मापभर मोती
तो थेट त्या गावात गेला. पोहोचला तेव्हा सांज झाली होती. तिचे घर त्याला लवकरच सापडले. त्याने दार ठोठावले. दार लगेच उघडले. पण त्या दिवशी कल्याणी चकित झाली. असा चेहरा आपल्या दारात दिसेल, असे तिला कधी वाटलेच नव्हते. “कल्याणी, मला ओळखलेस का?” सुब्रह्मण्याने विचारले. ती म्हणाली, “नाही.” त्याने आपण कोण ते सांगितले. आपल्या वडिलांचा शिष्य समोर उभा आहे, हे कळताच ती धाय मोकलून रडू लागली. एवढ्या पवित्र ऋषींची मुलगी, आणि जगातले सगळ्यात लाजिरवाणे आयुष्य जगते आहे! या विचाराने तिचे काळीज तुटले. ती त्याच्या पाया पडली आणि तिने क्षमा मागितली. मग तिने आपले दुःख सांगितले. पोटाच्या कडक गरजेनेच तिला या आयुष्यात ढकलले होते. त्याने तिची समजूत घातली. “पोरी,” तो म्हणाला, “गरजेपायी तुला हे करावे लागले, हे पाहून माझे काळीज जळते. पण माझा सल्ला ऐकलास, तर मी तुला वाचवू शकतो. आजपासून रात्री दार बंद ठेव. जो मोठे माप भरून उत्तम मोती आणेल, त्याच्याशिवाय कोणासाठीही दार उघडू नकोस. एक दिवस असे कर. मग पुढे काय करायचे ते सांगतो.” ती थोर ऋषींची मुलगी होती. गरजेपायी या आयुष्यात आली होती. आणि वडिलांच्या शिष्याने वाचवण्याचे वचन दिले होते. म्हणून ती आनंदाने तयार झाली. तिने दाराला कडी लावली. मोठे माप भरून मोती आणल्याशिवाय कोणालाही आत घेतले नाही. आलेल्या माणसांना वाटले, ती वेडी झाली. ते परत गेले.
नशिबावर मात (भाग २)
रात्रीचा शेवटचा प्रहर
रात्र संपत आली. आलेला प्रत्येक जण निराश होऊन परत गेला होता. त्या गावात मापभर मोती देणार तरी कोण? पण ती हे आयुष्य जगेल, असे ब्रह्मदेवांच्या खिळ्याने लिहिले होते. म्हणजे तिची किंमत कोणीतरी भरायलाच हवी होती. कोणत्याही माणसाला ते शक्य नव्हते. म्हणून ब्रह्मदेवांनी स्वतः एका तरुणाचे रूप घेतले. रात्रीच्या शेवटच्या प्रहरी ते मापभर मोती घेऊन तिच्याकडे आले आणि तिच्यापाशी राहिले. पहाटे ते अदृश्य झाले. सकाळी कल्याणीने वडिलांच्या शिष्याला सांगितले, शेवटी एक माणूस मापभर मोती घेऊन आलाच. हे ऐकून सुब्रह्मण्याला आनंद झाला. आपली युक्ती लागू पडते आहे, हे त्याने ओळखले. “पोरी,” तो म्हणाला, “आजपासून तू पुन्हा पूर्वीची चांगली मुलगी झालीस. रोज रात्री मापभर मोती देऊ शकणारे या जगात फार थोडे. म्हणून काल रात्री मोती आणणाऱ्यालाच ते रोज रात्री आणावे लागतील. आजपासून तोच एकटा तुझा नवरा. दुसऱ्या कोणाही पुरुषाला यापुढे तुझा चेहरा दिसता कामा नये. आणि मी सांगतो तसेच तू करायचे. तो रोज आणेल ते सगळे मोती विकून टाक. आलेले पैसे गरिबांना जेवू घालण्यात आणि इतर दानधर्मात खर्च कर. दुसऱ्या दिवसासाठी त्यातले काहीही ठेवू नकोस. पैसा साठवायची इच्छासुद्धा कधी धरू नकोस. ज्या दिवशी हे चुकेल, त्या दिवशी नवरा जाईल आणि तू पुन्हा त्या दुर्दैवी आयुष्यात पडशील.” त्याचे शब्द काटेकोरपणे पाळायचे कल्याणीने वचन दिले. युक्ती लागू पडते की नाही, हे पाहायला तो तिच्या घरासमोरच्या एका झाडाखाली महिनाभर राहिला. युक्ती छान लागू पडली. गुरूंच्या मुलाला आणि मुलीला जमेल तितके सुखी करून त्याने कल्याणीचा निरोप घेतला. तिने मोठ्या नाइलाजानेच त्याला जाऊ दिले. आणि तो आपल्या तीर्थयात्रेला पुढे निघाला.
नशिबावर मात (भाग २)
दमलेले देव
एका चांदण्या रात्री, खूप झोप झाल्यावर, सुब्रह्मण्य मध्यरात्रीच्या सुमारास जागा झाला. त्याने कावळ्यांची कावकाव ऐकली. पहाट झाली असे समजून तो निघाला. फार दूर गेला नसेल, तोच समोरून एक देखणा पुरुष येताना दिसला. त्याच्या डोक्यावर धान्याचे पोते होते. खांद्यावरच्या उपरण्याच्या टोकाला मोत्यांचे गाठोडे बांधलेले होते. आणि हातात एका म्हशीचा कासरा होता. “महाराज, या रानात चालणारे आपण कोण?” सुब्रह्मण्याने विचारले. हे ऐकताच त्या प्रवाशाने पोते खाली आपटले आणि तो ढसढसा रडू लागला. “बघ बाबा,” तो म्हणाला. “रोज रात्री कपालीच्या घरी धान्याचे पोते वाहून वाहून माझ्या डोक्याला टक्कल पडत आले. ही म्हैस मी कपालीच्या गोठ्यात नेऊन बांधतो. हे मोत्यांचे गाठोडे कल्याणीच्या घरी पोचवतो. माझ्या खिळ्याने त्यांचे नशीब त्यांच्या डोक्यावर लिहिले. आणि खिळ्याने लिहिले ते खरे व्हायलाच हवे. तुझ्या या युक्तीपायी सगळा पुरवठा मलाच करावा लागतो! या कटकटीतून मला कधी सोडवणार आहेस?” हे रडणारे दुसरे कोणी नव्हते. सगळ्या जिवांना जन्म देणारे आणि सांभाळणारे ब्रह्मदेवच होते ते! सुब्रह्मण्याने गुरूंच्या मुलांना वाट दाखवली, आणि त्यांनी नशिबावर मात केली. म्हणून ब्रह्मदेवांचीही हार झाली. लवकरच त्या महान देवांनी त्या दोघांना कायमचे सुख दिले. आणि अखेर ते स्वतः त्या कटकटीतून सुटले. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या एकोणिसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.