सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
पाच डोशांची गोष्ट
पाच डोसे
एका गावात एक गरीब भिकारी आणि त्याची बायको राहत होते. रोज सकाळी तो हातात एक स्वच्छ भांडे घेऊन भिक्षा मागायला जाई. दिवसभर पुरेल इतका तांदूळ घेऊन घरी येई. एवढेच त्यांचे उत्पन्न. फार हलाखीत दिवस काढत होते बिचारे. एके दिवशी एका गरीब माध्व ब्राह्मणाने या दोघांना जेवायला बोलावले. माध्वांच्या जेवणावळीत डोसे असतातच. भिकाऱ्याने आणि त्याच्या बायकोने पोटभर डोसे खाल्ले. डोसे त्यांना इतके आवडले की बायकोला वाटू लागले, घरीच करावेत. म्हणून नवरा जो तांदूळ आणी, त्यातला थोडा ती रोज बाजूला ठेवू लागली. पुरेसा तांदूळ साठला, तेव्हा तिने शेजारच्या एका गरीब बाईकडे थोडे उडीद मागितले. शेजारणीने ते आनंदाने दिले. त्या दिवशी नवरा-बायको आनंदाने फुलून गेले. आयुष्यात दुसऱ्यांदा डोसे खायला मिळणार होते! बायकोने तांदूळ आणि उडीद वाटून पीठ केले. त्यात थोडे मीठ, हिरव्या मिरच्या, धणे आणि दही घातले. चुलीवर तवा ठेवला. हे सगळे करताना तिच्या तोंडाला सारखे पाणी सुटत होते. तिने पाच डोसे काढले. पाचवा डोसा ती तव्यावरून काढतच होती, तेवढ्यात नवरा भिक्षा घेऊन घरी आला. तिने पाचही डोसे त्याच्यापुढे ठेवले. ते पाहून त्याच्याही तोंडाला पाणी सुटले.
पाच डोशांची गोष्ट
दोन, दोन आणि एक
त्याने दोन डोसे स्वतःसाठी ठेवले. दोन बायकोपुढे ठेवले. उरला एक. आता या पाचव्याचे करायचे काय? प्रत्येकाने अडीच अडीच घेतले असते, तर विषयच संपला असता. पण हे त्याच्या डोक्यातच आले नाही. अर्धा-अर्धा हा हिशेब त्याच्या आवाक्याबाहेरचा होता. आणि एवढे मोलाचे डोसे फाडायचे? छे! म्हणून तो बायकोला म्हणाला, “शेवटचा डोसा आपल्यापैकी एकालाच मिळणार.” पण कोणाला? “असे करू,” तो म्हणाला. “आपण दोघेही डोळे मिटून झोपल्यासारखे पडून राहू. स्वयंपाकघराच्या दोन्ही बाजूंना दोन ओसऱ्या आहेत. एकेका ओसरीवर एकेकाने पडायचे. जो आधी डोळे उघडेल आणि आधी बोलेल, त्याला दोनच डोसे. दुसऱ्याला तीन.” दोघांनाही तीन डोसे हवे होते. म्हणून दोघेही तयार झाले. बायकोच्या तोंडाला अजूनही पाणी सुटले होते. पण तिने मनाचा निश्चय केला. तिने पाचही डोसे एका तव्यात ठेवले आणि वर दुसरा तवा झाकला. दार आतून नीट कडी लावून बंद केले. नवऱ्याला पूर्वेकडच्या ओसरीवर पाठवले आणि स्वतः पश्चिमेकडच्या ओसरीवर आडवी झाली. तिने डोळ्याला डोळा लावला नाही. डोळे मिटूनच ती नवऱ्यावर पाळत ठेवून होती. तो आधी बोलला, तर तीन डोसे तिचे! तोही तितक्याच बारकाईने तिच्यावर लक्ष ठेवून होता. एक दिवस गेला, दोन गेले, तीन गेले. दार काही उघडले नाही. सकाळी भिकारी भिक्षेला आला नाही. सगळे गाव विचारू लागले, “भिकारी आणि त्याची बायको गेले कुठे?”
पाच डोशांची गोष्ट
गाव दार फोडते
“त्याच्या घराला बाहेरून कुलूप आहे का, बघा,” म्हातारी माणसे म्हणाली. “आपले गाव सोडून दुसऱ्या गावी गेला असेल.” गावचा जागल्या आला. त्याने दार ढकलून पाहिले. पण दार उघडेना. “दार तर आतून बंद आहे!” गावकरी म्हणाले. “काहीतरी भयंकर घडले आहे. चोर घुसले असतील, लुटले असेल आणि दोघांना मारूनही टाकले असेल.” “पण भिकाऱ्याकडे चोरण्यासारखे असते काय?” पंचांनी विचार केला. मग त्यांनी वेळ घालवला नाही. दोन जागल्यांना छपरावर चढवले. आत उतरून आतली कडी काढायला सांगितले. घरासमोर बायका, पुरुष, मुले यांची गर्दी जमली. जागले आत उडी मारून उतरले आणि हादरूनच गेले. भिकारी आणि त्याची बायको समोरासमोरच्या ओसऱ्यांवर दोन प्रेतांसारखे ताणून पडले होते. जागल्यांनी दार उघडले आणि सगळे गाव आत घुसले. दोघे इतके निपचित पडलेले पाहून सगळ्यांना वाटले, दोघेही मेले. भिकाऱ्याने आणि त्याच्या बायकोने हे सगळे बोलणे ऐकले होते. पण दोघांपैकी कोणीही डोळा उघडला नाही, की तोंड उघडले नाही. जो आधी बोलेल, त्याला दोनच डोसे!
पाच डोशांची गोष्ट
चितेवरून दोन आवाज
गावाच्या खर्चाने ओल्या बांबूंच्या आणि नारळाच्या झावळ्यांच्या दोन ताट्या बांधल्या. त्यांच्यावर दोघांना ठेवून स्मशानात नेले. “किती प्रेम असेल दोघांचे एकमेकांवर! म्हणून तर दोघे एकदमच गेले,” काही म्हातारे म्हणाले. गावच्या जागल्यांनी घरोघरून वीस-वीस वाळक्या गोवऱ्या आणि लाकडाची एकेक मोळी गोळा केली होती. त्यातून त्यांनी दोन चिता रचल्या. एक नवऱ्याची, एक बायकोची. मग चितांना अग्नी दिला. आग नवऱ्याच्या पायापाशी आली, तेव्हा त्याने ठरवले, आता पुरे. दोन डोशांवर समाधान मानावे. गावकरी अंत्यविधीत गुंतले होते. तेवढ्यात अचानक एक आवाज आला, “मला दोनच डोसे पुरे!” त्याबरोबर बायकोच्या चितेवरून दुसरा आवाज आला, “मी जिंकले! तीन डोसे माझे!”
पाच डोशांची गोष्ट
जिवंतपणी मरण
गावकरी थक्क झाले आणि पळत सुटले. एकच माणूस जागचा हलला नाही. मेले म्हणून समजलेल्या नवरा-बायकोला तो धीराने सामोरा गेला. मोठा धीट माणूस होता तो. कारण मेलेला माणूस परत आला, तर गावचे लोक त्याला भूतच समजतात. त्याने दोघा भिकाऱ्यांना प्रश्न विचारून सगळी हकीगत काढून घेतली. मग पळालेल्या लोकांच्या मागे जाऊन त्यांना पाच डोशांची गोष्ट सांगितली. ती ऐकून सगळे चकित झाले. पण आता या दोघांचे करायचे काय? डोशांच्या प्रेमापायी ते स्वतःहून चितेवर चढले होते. आणि गावचा रिवाज असा होता: ज्याला एकदा ताटीवरून नेऊन चितेवर ठेवले, तो पुन्हा गावात येऊ शकत नाही. आला, तर सगळ्या गावाचा नाश होतो. म्हणून गावच्या वडीलधाऱ्यांनी गावाबाहेर एका मोकळ्या कुरणात एक लहानशी झोपडी बांधली. भिकारी आणि त्याची बायको तिथे राहू लागले. त्या दिवसापासून लोक त्यांना डोसेवाला भिकारी आणि डोसेवाल्या भिकाऱ्याची बायको म्हणू लागले. गावातल्या कित्येक म्हाताऱ्या आणि लहान मुले त्यांना दया येऊन सकाळ-संध्याकाळ डोसे आणून देऊ लागली. का नाही देणार? डोशांच्या प्रेमापायी दोघांनी जिवंतपणीच मरण भोगले होते! श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या पंचविसाव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.