सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
रणवीरसिंग (भाग १)
मुलगा नसलेला राजा
फार पूर्वी वंजैमानगर नावाच्या नगरात शिवाचार नावाचा राजा राज्य करत होता. करूर गावाचे जुने नाव वंजैमानगर. हा राजा अतिशय न्यायी होता. लोक म्हणत, त्याच्या राज्यात कावळासुद्धा ताज्या दुधाला चोच लावत नसे. सिंह आणि बैल एकाच तळ्यावर पाणी पीत. राज्यात सगळीकडे शांती होती, सुबत्ता होती. तरी राजाचा चेहरा नेहमी चिंतेने भरलेला असे. कारण त्याला मुलगा नव्हता. हिंदूंची श्रद्धा होती, की ज्याला मुलगा नाही तो मेल्यावर “पुत्” नावाच्या नरकात जातो. मुलगा वडिलांना पुत् नरकातून तारतो, म्हणून त्याला पुत्र म्हणतात. शिवाय मुलगा म्हणजे आयुष्याला गोडी आणणारा आनंद. आणि शिवाचाराला तोच नव्हता. मुलगा व्हावा म्हणून तो रात्रंदिवस देवाची प्रार्थना करी. जिथे पिंपळ दिसेल, तिथे ब्राह्मणांकडून त्याला प्रदक्षिणा घालवी. वैद्य देतील ते औषध, कितीही कडू असले तरी, तो गिळत असे. म्हणच आहे, “मुलगा व्हावा म्हणून शेणसुद्धा खावे.” त्याने जमेल ते सगळे केले. पण सगळे व्यर्थ गेले. राजाचा एक मंत्री होता. त्याचे नाव खरवदन. त्याच्यासारखा दुष्ट जुलमी माणूस जगात दुसरा नसेल. राजाला वारस नव्हता, होण्याची आशाही नव्हती. म्हणून मंत्री स्वतःसाठी आणि आपल्या घराण्यासाठी गादीची स्वप्ने पाहू लागला. शिवाचाराला हे चांगले ठाऊक होते. पण तो काय करणार? मंत्र्याचा डाव उधळावा आणि मेल्यावर पुत् नरकाचे हाल चुकावेत, म्हणून तो आणखी कळकळीने प्रार्थना करत राहिला.
रणवीरसिंग (भाग १)
राजपुत्राचा जन्म
शेवटी शिवाचारावर नशीब प्रसन्न झाले. श्रद्धा असलेल्या माणसाची इच्छा कधी अपुरी राहते का? वयाच्या साठाव्या वर्षी राजाला मुलगा झाला. त्या आनंदात लाखो ब्राह्मणांना जेवू घातले. राज्याचे तुरुंग उघडले आणि सगळ्या कैद्यांना सोडून दिले. हजारो गाई आणि कितीतरी एकर जमीन ब्राह्मणांना दान दिली. सगळ्या प्रकारचे दानधर्म झाले. जन्मानंतरचे दहा दिवसांचे सोयर संपले. अकराव्या दिवशी राजाने पहिल्यांदा मुलाचे तोंड पाहिले. मुलाच्या चेहऱ्याच्या रेषांत त्याला मोठे भाग्य दिसले. विद्या, शौर्य, सद्गुण, सगळे चांगले गुण दिसले. पाळण्याचा आणि नाव ठेवण्याचा सोहळा झाला. वडीलधाऱ्यांनी मुलाचे नाव सुंदर ठेवले. सगळे राज्य आनंदात न्हाले. दुःख झाले ते फक्त मंत्र्याला. कारण हा मुलगा त्याच्या आणि गादीच्या मध्ये उभा होता. तो मनात म्हणाला, “थांबू, पाहू. म्हाताऱ्या राजाच्या आता मसणात गोवऱ्या गेल्या आहेत. तो मरेल तेव्हा त्याचा मुलगा लहानच असेल. तेव्हा काही काळ मलाच त्याच्यासाठी राज्य करावे लागेल. मग गादी कायमची बळकावायची संधी मिळेलच.” म्हणून तो काही काळ गप्प बसला. पण शिवाचार हुशार होता. मंत्र्याच्या मनातले त्याने ओळखले. “हा क्रूर सैतान माझ्या एकुलत्या एका मुलाचा खून करेल,” त्याला वाटले. “गादी घेतली तर घेऊ दे. मला भीती आहे ती माझ्या मुलाच्या जिवाची.” मग त्याने शंकराचा धावा केला. “न दैवं शंकरात् परम्,” तो उसासा टाकून म्हणाला. म्हणजे शंकराहून मोठा देव नाही. “त्यांची इच्छा असेल तसेच होईल. माझ्या मुलाच्या कपाळावर तसे लिहिले असेल, तर मी ते टाळू शकणार नाही.” या काळजीने राजा दिवसेंदिवस खंगत गेला. सुंदरच्या जन्माला बरोबर दहा वर्षे झाली, आणि राजा आजारी पडला. मरणाच्या दारात आला.
रणवीरसिंग (भाग १)
मरणाऱ्या राजाचा भरवसा
राजाचा एक सेवक होता. त्याचे नाव रणवीरसिंग. तो नेहमी प्रामाणिक आणि इमानी असल्याचा राजाचा अनुभव होता. राजाने त्याला उशाशी बोलावले. बाकी सगळ्यांना खोलीबाहेर पाठवले. फक्त सुंदर तिथे राहिला. तो उशाशी बसून रडत होता. “माझ्या रणवीरसिंगा,” राजा म्हणाला, “माझा वेळ आता थोडाच उरला आहे. मी सांगतो ते ऐक आणि तसेच कर. मी तुझ्यावर टाकलेला भरवसा तू लोभापायी कधी तोडलास, तर देव तुला नक्की शिक्षा करेल. हा एकुलता एक मुलगा व्हावा म्हणून मी किती खटपट केली, ते तुला ठाऊक आहे. देवळे बांधली, ब्राह्मणांना जेवू घातले, कडक व्रते केली. आणि शेवटी देवाने मला मुलगा दिला.” इथे दुःखाने त्याचा कंठ दाटला. तो मोठ्याने रडू लागला. “बाबा, माझ्यासाठी रडू नका,” राजपुत्र म्हणाला. “ब्रह्मदेवांनी आपल्या कपाळावर लिहिलेले आपल्याला पुसता येत नाही. तिथे लिहिलेले सुख असो की दुःख, ते भोगायलाच हवे.” रणवीरसिंगाचे मन भरून आले. त्याने मुलाला मांडीवर घेतले आणि स्वतःच्या शालीने त्याचे डोळे पुसले. म्हातारा राजा पुढे म्हणाला, “आता वाटते, मुलासाठी हे सगळे केलेच नसते तर बरे झाले असते. मी गेल्यावर याची काळजी कोण घेणार? खरवदन माझ्या मुलाला मारून राज्य घ्यायला पुन्हा पुन्हा कट करू शकतो. माझी सगळी आशा तुझ्यावर आहे.” एवढा आजारी असूनही तो थोडा उठून बसला. शेवटचे एकदा त्याने मुलाच्या हाताचे चुंबन घेतले. मग तो हात रणवीरसिंगाच्या हातात दिला. “याला राज्य नाही मिळाले तरी चालेल. फक्त मंत्र्यापासून याला वाचव. या क्षणापासून मी तुला माझ्या महालाचा प्रमुख करतो. माझ्या मुलाचे आई, बाप, भाऊ, सेवक, सगळे काही तूच. भरवसा तोडू नकोस.”
रणवीरसिंग (भाग १)
मंत्र्याचे वचन
मग राजाने मंत्र्याला बोलावणे पाठवले. “खरवदना,” तो म्हणाला, “काल मी गादीवर बसलो होतो. आणखी काही मिनिटांत मला मरायचे आहे. मेल्यावर आपल्याबरोबर येतात ती फक्त आपली चांगली कर्मे.” त्याने बोटातली राजमुद्रेची अंगठी काढून मंत्र्याला दिली. “राजपुत्र लहान आहे तोपर्यंत गादी तुझी. राज्य नीट चालव. तो सोळा वर्षांचा झाला की गादी त्याला परत दे. वडिलांसारखी त्याची काळजी घे. आणि त्याच्यासाठी चांगली, समजूतदार राजकन्या बायको म्हणून शोध.” राजाचे बोलणे पुरते संपलेही नव्हते, तोच त्याला मरण जवळ आल्याचे जाणवले. मंत्र्याने मोठा शहाणा चेहरा करून सगळे कबूल केले. आणि शिवाचार मरण पावला. शोक करून झाल्यावर राजाचा देह चंदनाच्या चितेवर जाळला. राजाच्या सगळ्या राण्या, आणि त्या कित्येक डझन होत्या, त्याच्याबरोबर त्या चितेवर सती गेल्या. सगळे अंत्यसंस्कार मंत्र्याने स्वतः पार पाडले. अशा रीतीने खरवदन वंजैमानगरच्या गादीवर बसला. रणवीरसिंग महालाचा प्रमुख झाला. त्याने आपले वचन इमानाने पाळले. सुंदरला तो क्षणभरही सोडत नसे. मुलाचे बालपणाचे सुख बुडू नये, म्हणून त्याने वीस मुले महालात आणली. चांगल्या घरातली, चांगल्या वागणुकीची, हुशार मुले. ती सुंदरबरोबर शिकत. प्रत्येक विषयाला एक गुरुजी ठेवले. सुंदरला उत्तम शिक्षण मिळाले. पण त्याला महालाबाहेर पाऊल टाकायची परवानगी कधीच नव्हती.
रणवीरसिंग (भाग १)
राजपुत्राच्या डोक्यावर इनाम
रणवीरसिंग इतका कडक पहारा देई, त्याला सबळ कारण होते. खरवदन राजा होताच त्याने दवंडी पिटवली. जो कोणी सुंदरला मारेल, त्याला एक कोटी सोन्याची नाणी इनाम! लगेच प्रत्येक लोभी हात राजपुत्राच्या डोक्याच्या शोधात लागला. ही दवंडी पिटवण्याआधीच मंत्र्याने एक चांगली मुलगी शोधून राजपुत्राशी तिचे लग्न लावून दिले होते. ती नवऱ्याबरोबर महालात राहत होती. पण तिला मंत्र्याने निवडले होते. म्हणून रणवीरसिंगाची तिच्यावर बारीक नजर असे. सुंदरला तो तिच्याशी बोलूही देत नसे. तिच्या हातून एक विड्याचे पानसुद्धा घ्यायचे नाही, अशी त्याने त्याला ताकीदच दिली होती. राजपुत्राला हे आवडले नाही. अगदी आपल्या इमानी सेवकाचाही त्याला राग आला. पण तिच्यावर पुरता विश्वास बसेपर्यंत रणवीरसिंगाचा नाइलाज होता. प्रेम आंधळे असते. राजपुत्र मनातल्या मनात आपल्या म्हाताऱ्या पालकाला दोष देई. तरी तो त्याचे ऐकत असे. अशी काही वर्षे गेली. सुंदर सोळा वर्षांचा झाला. पण राज्य परत देण्याबद्दल कोणी चकार शब्द काढला नाही. महालात कोंडलेला राजपुत्र ते पार विसरून गेला होता. राजपुत्र राज्य करायला आणखी लायक होईपर्यंत थांबायचे, असे रणवीरसिंगाने ठरवले. आणखी दोन वर्षे गेली. शिवाचाराच्या मृत्यूला पूर्ण आठ वर्षे झाली. सुंदर अठरा वर्षांचा झाला, तरी त्याला राज्य मिळाले नव्हते. शिक्षणात काही कमी नव्हते. रणवीरसिंग वडिलांसारखी त्याची काळजी घेई. पण राजपुत्राला ते आवडत नसे. कारण तारुण्याच्या मौजेच्या आड त्याचा पालक उभा होता. मित्रांची संगत, एवढेच त्याचे सुख होते.
रणवीरसिंग (भाग १)
सातव्या मजल्यावरून
वसंतातली एक सुंदर संध्याकाळ होती. अमावास्येचा आदला दिवस. राजपुत्र मित्रांबरोबर महालाच्या सातव्या मजल्यावर बसून नगर न्याहाळत होता. दिवेलागण होत होती. लोक कामावरून घरी परतत होते. नगराच्या पूर्व भागात राजपुत्राला एक मोठी इमारत दिसली. शांतता मोडावी, एवढ्यासाठी त्याने विचारले, “ती कसली इमारत?” “तो राजाचा दरबार,” एक मित्र म्हणाला. “गेली दोन वर्षे तिथे तू बसायला हवे होतेस. तो नीच मंत्री खरवदन तुझ्या जागी बसला आहे. त्याला राज्य परत द्यायचे असते, तर दोन वर्षांपूर्वी तू सोळा वर्षांचा झालास तेव्हाच दिले असते. तुझ्या डोक्यावर इनाम असूनही देवाने तुला जिवंत ठेवले, याचे तरी आभार मानू. ती दवंडीसुद्धा आता लोकांच्या मनातून पुसट होत चालली आहे.” हे शब्द सुंदरला झोंबले. त्याला लाज वाटली. त्याचा चेहरा उतरला. सगळ्या मित्रांनी ते पाहिले. आपण उगाच बोललो, असे त्यांना वाटले. मनातले चेहऱ्यावर दिसले, याची राजपुत्राला लाज वाटली. त्याने पुन्हा हसरा चेहरा केला आणि बोलणे दुसऱ्या चांगल्या गोष्टींकडे वळवले. रात्री उशिरा सगळे पांगले. जाण्याआधी त्याने सगळ्यांना उद्या सकाळी लवकर सभागृहात यायला सांगितले. आणि रणवीरसिंगाला सांगितले, सकाळी नगरातून फेरफटका मारायचा आहे, घोडे तयार ठेव.
रणवीरसिंग (भाग १)
सकाळची रपेट
“माय-बाप चक्रवर्ती” म्हणजे “माझे लाडके राजपुत्र.” रणवीरसिंग म्हणाला, “माय-बाप चक्रवर्ती, असा हुकूम तुमच्या स्वतःच्या तोंडून ऐकायची मी वाटच पाहत होतो! तुम्ही सगळे मनातच ठेवत होता. मला वाटले, तुमच्यात काही धमकच नाही. मी घोडे तयार ठेवतो.” राजपुत्रासाठी आणि त्याच्या मित्रांसाठी त्याने एकवीस घोड्यांवर खोगिरे चढवली, ते सजवले. आणि पुढे चालायला आपली काही माणसे निवडली. सकाळी ठरल्याप्रमाणे मित्र जमले. थोडी न्याहारी करून ते घोड्यांवर बसले. पुढे-मागे घोडेस्वार, मध्ये राजपुत्र आणि त्याचे मित्र. राजपुत्राच्या शेजारी उघडी तलवार घेऊन रणवीरसिंग चालला होता. नगरातल्या चार मुख्य रस्त्यांवरून ते फिरले. जुन्या राजाच्या मुलाला पाहून सगळे उठून उभे राहिले आणि त्यांनी मुजरा केला. पण ते मंत्र्याच्या रस्त्यावरून गेले, तेव्हा खरवदनाने राजपुत्राच्या मंडळीला जराही मान दिला नाही. रणवीरसिंगाला हा अपमान सहन होईना. त्याने ओठ चावले, दात खाल्ले, हात चोळले. आपला इमानी पालक एवढा अस्वस्थ झालेला राजपुत्राने पाहिला. आणि त्याच्या भोळेपणाला तो मनातल्या मनात हसला. दुपारच्या सुमाराला ते महालात परतले. मित्र घरी गेले. तो अमावास्येचा दिवस होता. अमावास्येचे विधी झाल्यावर सुंदर थोडेसे जेवला आणि विश्रांतीसाठी पडला. पण सकाळची रपेट त्याच्या मनातून जाईना. रणवीरसिंग दात खात होता, म्हणून तो त्याला हसला होता. पण तो अपमान त्याच्या स्वतःच्या काळजाला जास्त खोल लागला होता.
रणवीरसिंग (भाग १)
अंधारातली शिडी
संध्याकाळ झाली. दिवस संपत आला. सुंदरने अगदी हलके जेवण घेतले. रात्र पडताच तो लवकर आपल्या शयनगृहात जाऊन दार लावून बसला. नेहमीप्रमाणे रणवीरसिंग बाहेर पहारा देत होता. राजपुत्राची बायको गाढ झोपली होती. तिला न उठवता तो खोलीत येरझाऱ्या घालू लागला. खोलीच्या एका कोपऱ्यात दोऱ्यासारखे काहीतरी त्याच्या नजरेस पडले. त्याने जवळ जाऊन पाहिले. ती दोराची शिडी होती. ती तिथे कशी आली, याचा त्याने विचारच केला नाही. नेमका तेव्हाच रणवीरसिंग आपली जागा सोडून काही मिनिटांसाठी जेवायला गेला. “म्हातारा मूर्ख जेवायला गेला,” राजपुत्राने विचार केला. “आणि देवानेच ही शिडी माझ्या वाटेत ठेवली. आत्ताच निसटावे.” पालकाच्या नकळत सुंदर हळूच बाहेर पडला. सात मजली महालाच्या अगदी गच्चीवर चढला. तिथून त्याने ती शिडी पूर्व मुख्य रस्त्यावरच्या एका मोठ्या झाडाच्या दिशेने फेकली. ओढून पाहिली. ती घट्ट अडकली होती. “उतरावे,” तो म्हणाला, “देव मदत करेल.” अशी प्रार्थना करून तो खाली उतरला. काही मिनिटांत तो रस्त्यावर होता. रणवीरसिंगाच्या कडक पहाऱ्यामुळे त्याला कधी मनात येईल तेव्हा बाहेर जाता येत नसे. आता देवाच्या कृपेने, असे त्याला वाटले, तो निसटला होता. अमावास्येच्या त्या काळोख्या रात्री. सुंदरच्या त्या रात्रीची पुढची गोष्ट भाग २ मध्ये. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या चौथ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.