सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
रणवीरसिंग (भाग २)
रात्री एकटा बाहेर
राजपुत्र सुंदर अठरा वर्षांचा झाला होता. तरी दुष्ट मंत्री खरवदन त्याच्या गादीवर बसला होता. राजपुत्राच्या डोक्यावर एक कोटी सोन्याच्या नाण्यांचे इनाम होते. राजपुत्राची बायकोसुद्धा मंत्र्यानेच निवडली होती. म्हणून सुंदरचा इमानी पालक रणवीरसिंग त्याला महालात कोंडून ठेवी. तिच्या हातून एक विड्याचे पानसुद्धा त्याला घेऊ देत नसे. त्याच दिवशी सकाळी राजपुत्र नगरातून घोड्यावरून फिरत होता, तेव्हा मंत्र्याने त्याचा अपमान केला होता. आता अमावास्येच्या काळोख्या रात्री सुंदर दोराच्या शिडीवरून खाली उतरला होता. एकटाच महालातून निसटला होता. “जीव सगळ्यांनाच प्यारा असतो,” त्याने विचार केला. “आत्ता मंत्र्याच्या माणसांनी मला गाठले आणि मारले, तर मी काय करणार? शंकराहून मोठा देव नाही. तेच मला मदत करतील.” तो जवळच्या घरापाशी गेला. नगरातला गोंगाट शांत होईपर्यंत दाराजवळच्या उंच ओसरीवर वाट पाहत बसला. त्याची वाट पाहणे वाया गेले नाही. आतून घरधनी बायकोशी बोलत होता, ते त्याच्या कानावर पडले. “धीर धर गं,” तो माणूस म्हणत होता. “आपण काय करणार? नशिबानेच हे आपल्या कपाळी लिहिले आहे. ज्या ब्रह्मदेवांनी आपल्यावर हे संकट आणले, त्यांना देऊळच न मिळो! म्हातारा राजा होता, तोवर तो माझ्या विद्येची कदर करी. प्रत्येक सणाला माझ्या वेदविद्येसाठी मला दक्षिणा देई. आता जुलमी राजा राज्य करतो. शिवाचाराचा मुलगा कधीतरी गादीवर बसेल आणि आपले हाल संपतील, या आशेने मी इथे राहिलो. ती आशा आता संपली. या अभागी नगरातून निघून जायचे, असे मी ठरवले आहे. जिथला राजा विद्येची किंमत जाणतो, तिथे जाऊ.”
रणवीरसिंग (भाग २)
देवळातले दोन गुराखी
सुंदरने एकूण एक शब्द ऐकला. मनात आधीच लाज आणि राग पेटला होता. या शब्दांनी तो आणखी भडकला. “माझे राज्य परत मिळवायचा प्रयत्न करावा,” तो म्हणाला. “यश आले, तर दुसऱ्यांचे जीव वाचतील. मेलो, तर मी एकटाच मरेन. देव मदत करो.” तो पूर्व वेशीतून नगराबाहेर पडला. रात्र मिट्ट काळोखी होती. ढग जमत होते. पाऊस येणार होता. वाटेत गणपतीचे एक देऊळ होते. रिमझिम सुरू झाली होती. म्हणून पाऊस उघडेपर्यंत थांबावे, असे म्हणून राजपुत्र आत गेला. तो आत शिरतो न शिरतो, तोच दोन माणसे देवळाकडे येताना दिसली. त्यांच्या बोलण्यावरून ते गुराखी होते. जवळच्या शेतात कळप राखत होते आणि पावसापासून आडोशाला आले होते. सुंदर जिवाच्या भीतीने थरथरला. तो आणखी आत सरकला. गुराखी ओसरीवर बसले. पिशव्या काढून सुपारी चघळू लागले. एका कोपऱ्यात पाल चुकचुकली. एकाचे नाव रामकोन, दुसऱ्याचे लक्ष्मणकोन. शांतता मोडावी म्हणून लक्ष्मणकोन म्हणाला, “काय रे रामकोना, तू मोठा ज्योतिषी आहेस म्हणे. पक्ष्यांचे आवाज, पालीचे चुकचुकणे, सगळे तुला कळते. मग ही पाल काय म्हणाली?” “दुसऱ्या कोणत्या वेळी मी हे कधीच सांगितले नसते,” रामकोन म्हणाला. “पण अशा पावसाळी रात्री इथे चौथे कोणी असायची शक्यता नाही. म्हणून सांगतो. इथे आपण तिघे आहोत. तू, मी आणि या नगरीचा राजपुत्र. तो याच देवळात लपला आहे. पाल असे म्हणते. त्याच्या डोक्यावर एवढे मोठे इनाम आहे, तरी अजून कोणत्याही दुष्ट हाताला मोह पडला नाही, याचा मला आनंद आहे. वाघाच्या गुहेत राहूनही तो आजवर सुखरूप आहे. त्याच्या पुढच्या आयुष्यासाठी हे चांगले लक्षण आहे.”
रणवीरसिंग (भाग २)
मंत्री देवळाकडे
रामकोनचे बोलणे संपते न संपते, तोच पाल पुन्हा चुकचुकली. या वेळी रामकोनने मित्राला अर्थ सांगायला सांगितले. कारण लक्ष्मणकोनलाही पालीची भाषा कळत असे. “ही राजपुत्रासाठी वाईट बातमी आहे,” लक्ष्मणकोन म्हणाला. “मंत्री आणि त्याचा मुख्य अधिकारी काही मिनिटांत इथे येत आहेत. कसल्यातरी गुप्त गोष्टीवर बोलायला. पाल असे म्हणते.” नेमक्या त्याच क्षणी दूरवर एक उजेड दिसला. “मंत्र्याची गाडी,” गुराखी म्हणाले. “चल, निघू या. आता राजपुत्राला देवच वाचवू शकेल.” आणि दोघेही पळून गेले. आत राजपुत्र जीव मुठीत धरून बसला होता. त्याचा सगळ्यात कट्टर वैरी, तो जिथे लपला होता, नेमका तिथेच येत होता. “माझ्या म्हाताऱ्या पालकाला, रणवीरसिंगाला मी मूर्खासारखा दोष दिला,” त्याने विचार केला. “तो किती बरोबर होता, ते आता कळते. यातून मी कसा सुटणार, ते शंकरच जाणे.” तो देवळाच्या अगदी गाभाऱ्यात सरकला, गणपतीच्या मूर्तीच्याच मागे. तिथे तो हालचाल न करता बसून राहिला. श्वासाने आपण सापडू, म्हणून श्वास घ्यायचीसुद्धा त्याला भीती वाटत होती. तिथे बसल्या बसल्या त्याला त्या गुराख्यांचे फार कौतुक वाटले. त्यांना पालीचे चुकचुकणे वाचता येत होते. आणि ते साधे, प्रामाणिक, खरे होते. ते तसे नसते, तर त्यांनी त्याला पकडून मंत्र्याच्या हवाली केले असते.
रणवीरसिंग (भाग २)
गुप्त सल्लामसलत
लक्ष्मणकोनने सांगितले होते, तशीच एक गाडी देवळासमोर येऊन थांबली. त्यातून खरवदन आणि त्याचा मुख्य अधिकारी उतरले. गुप्त बोलणी करायला त्यांनी मध्यरात्री ही निर्जन जागा निवडली होती. तिथे दुसरे कोणी नव्हते. फक्त गाडीवान, आणि गणपतीमागे लपलेला राजपुत्र. आधी मंत्री बोलला. तो रागाने लाल झाला होता. “तो राजपुत्र माझ्या रस्त्यांवरून मोकळा कसा फिरतो? माझे मीठ खाणाऱ्या इतक्या नोकरांत ते उद्धट डोके उडवणारा एकही नव्हता?” “महाराज, माझे स्वामी,” मुख्य अधिकारी म्हणाला, “मी आता जे बोलणार आहे, त्याबद्दल आधी क्षमा करा. ज्या राज्यावर आपला काही हक्क नाही, ते आपण घेतले आहे. दोन वर्षांपूर्वी राजपुत्राने गादी मागितली असती, तर आपण ती परत द्यायला हवी होती. त्याने मागितली नाही, आपण दिली नाही. तो काही मागत नाही. एखाद्या गरीब प्रजेसारखा आपल्या दालनात राहतो. मग त्याला का मारायचे? आपल्या जुन्या, थोर राजाचा, शिवाचाराचा एकुलता एक मुलगा. त्याचा खून का करायचा? मी विनंती करतो, त्याच्या बिचाऱ्या डोक्याचा विषय आता सोडून द्या.” आपले बोलणे मंत्र्याला आवडले नाही, हे त्याने पाहिले आणि तो थांबला. “नीच कुठला!” मंत्री गरजला. “मोठ्यांना उपदेश करतोस? याचे काय फळ मिळते, ते सकाळ होण्याआधीच पाहशील!” आपला चांगला सल्ला बहिऱ्याच्या कानात शिंग फुंकल्यासारखा वाया गेला, हे मुख्य अधिकाऱ्याने ओळखले. त्याला स्वतःच्या जिवाची भीती वाटली. त्याने लगेच हजार वेळा क्षमा मागितली. आणि आठवड्याच्या आत राजपुत्राचे डोके आणून देतो, असे वचन दिले. खरवदनाला तेवढेच हवे होते. म्हणून त्याने त्याला जिवंत सोडले. मग ते दुसऱ्या गोष्टी बोलले आणि निघायची तयारी करू लागले.
रणवीरसिंग (भाग २)
तळ्यातल्या बेटावरचा महाल
मूर्तीमागे राजपुत्राचा जीव गुदमरत होता. कारण तो छोटे, उथळ श्वासच घेऊ शकत होता. आणि ते भयंकर शब्द त्याने ऐकले होते. तरी तो लपून राहिला. दोघांची बोलणी संपली. ते पुन्हा गाडीत बसले. सुंदरने धीर धरला. “शंकरांनी आतापर्यंत मला वाचवले. शेवटपर्यंतही वाचवतील,” त्याने विचार केला. आवाज न करता तो देवळातून बाहेर आला. गाडीच्या मागच्या बाजूला चढला. गाडी चालू लागली. तो विचार करत होता, “काहीही होवो, मी यांच्या मागे जाणार. माझ्या जिवाविरुद्ध हे आणखी काय ठरवतात, ते शोधून काढणार.” गाडी नगराच्या दुसऱ्या टोकाला गेली. पश्चिम वेशीतून बाहेर पडून एका मोठ्या बागेत शिरली. बागेच्या मधोमध एक सुंदर तळे होते. त्याचे काठ दिवसासारखे उजळले होते. तळ्यात एक छोटे बेट होते. त्यावर एक भपकेबाज महाल होता. सोन्याचे खांब, चांदीचे पलंग, हिऱ्यांचे दरवाजे. तो महाल इंद्राच्या स्वर्गासारखा दिसत होता. सुवासिक फुलझाडांनी सजलेला एक रुंद रस्ता बेटाला काठाशी जोडत होता. गाडी त्या रस्त्यापाशी पोहोचण्याआधीच राजपुत्र उतरला. मंत्री नक्की तिकडेच जाणार, अशी त्याची खात्री होती. कोणाला न दिसता महालावर नजर ठेवावी, म्हणून तो एका झाडाच्या सावलीत लपला. गाडी थांबली. खरवदन उतरला आणि त्याने मुख्य अधिकाऱ्याला घरी पाठवून दिले. राजपुत्राला सगळ्यात जास्त आश्चर्य वाटले ते एका गोष्टीचे. त्या बागेत एकही पुरुष नोकर नव्हता. रस्त्याच्या तोंडाशी वीस अतिशय रूपवान तरुणी उभ्या होत्या. त्या खरवदनाला फुलांच्या वाटेने महालात घेऊन गेल्या. तिथे तो एका भरजरी सजवलेल्या सोन्याच्या पलंगावर बसला. आणि त्याने राणीला घेऊन यायला सांगितले. हस्तिदंती पालखीच्या दोन्ही बाजूंना दहा दहा जणी उभ्या राहिल्या आणि पालखी घेऊन निघाल्या.
रणवीरसिंग (भाग २)
पालखीतली राणी
“या बायका तर स्वर्गातल्या अप्सरांसारख्या सुंदर आहेत,” राजपुत्राला वाटले. “यांच्याहूनही सुंदर बाई म्हणजे जगातली सगळ्यात सुंदर बाई असणार. पाहू या तरी.” काही मिनिटांत पालखी परत आली. अतिशय मोहक रूपाची एक बाई हलकेच उडी मारून पालखीतून उतरली. मंत्री धावत तिला हात द्यायला गेला. आणि राजपुत्राला काय दिसले? ती त्याची स्वतःची बायको होती! काही वर्षांपूर्वी मंत्र्याने ज्या मुलीशी त्याचे लग्न लावून दिले होते, तीच! त्याचा स्वतःच्या डोळ्यांवर विश्वास बसेना. त्याने पुन्हा पुन्हा डोळे पुसले आणि पुन्हा पाहिले. ती त्याची बायकोच होती. “अरेरे,” त्याच्या मनात आले, “तिच्यापासून मला दूर ठेवले, म्हणून माझ्या पिकल्या केसांच्या पालकाला मी दुष्ट मूर्ख म्हणालो. किती मूर्खपणा माझा! त्याने फार पूर्वी जे पाहिले, ते मला आता दिसते आहे. मी तिच्याबरोबर जास्त राहिलो असतो, तर या सैतानांनी कदाचित मलाही इथे आणले असते. महालाच्या आतपर्यंत यांची कोणतीतरी गुप्त वाट दिसते. तिच्या हातून काही घेतले असते, तर मी त्याच दिवशी मेलो असतो. माझ्या बिचाऱ्या म्हाताऱ्या रणवीरसिंगानेच मला या सगळ्यातून वाचवले.” असे आणि आणखी हजार विचार त्याच्या मनात धावत होते. तेवढ्यात त्याची बायको मंत्र्याशेजारी पलंगावर बसली. नवऱ्याचा खून करायला एवढा वेळ का लावतोस, म्हणून ती मंत्र्यावर रागावली. सकाळच्या रपेटीत प्रत्येक संधी का हातची जाऊ दिलीस, असेही तिने विचारले. “भयंकर!” सुंदरच्या मनात आले. “खरवदना, काय इमानी बायको शोधलीस माझ्यासाठी! देवाचे आणि रणवीरसिंगाचे आभार, मी तिच्या जाळ्यात कधी अडकलो नाही.” मंत्र्याने हजार सबबी सांगितल्या. मुख्य अधिकाऱ्याशी झालेले सगळे बोलणे तिला सांगितले. अधिकाऱ्याने काय वचन दिले, तेही सांगितले. मग दोघे झोपायला गेले.
रणवीरसिंग (भाग २)
घुबडाने केला घात
तेवढ्यात एक घुबड ओरडले. एका दासीला घुबडाच्या आवाजाचा अर्थ कळत असे. मंत्र्याची मर्जी मिळवायला तिने त्याला सांगितले, राजपुत्र याच बागेत एका झाडामागे लपला आहे. सुंदरच्या डोक्यावरचे इनाम सगळ्यांनाच ठाऊक होते. म्हणून ते डोके उडवायला बायकासुद्धा धावल्या. सगळ्या जणी मशाली घेऊन बाग शोधायला बाहेर पडल्या. ते शब्द राजपुत्राच्या कानावर विजेसारखे कोसळले. शोध सुरू होण्याआधीच तो पसार झाला. एक उंच भिंत उडी मारून ओलांडली आणि घारीसारखा सुसाट सुटला. बायका आणि मंत्री फुलांच्या रस्त्यावरून तळ्याच्या काठापर्यंत पोहोचले नव्हते, तोच तो नगराच्या उत्तर रस्त्यावर होता. पण राजपुत्र आज रात्री बाहेर आहे, ही बातमी बागेतून सगळ्या नगरात वणव्यासारखी पसरली. लवकरच लोभी लोक त्याच्या मोलाच्या डोक्यासाठी रस्ते धुंडाळू लागले. रस्ते फार धोक्याचे आहेत, असे सुंदरला वाटले. तो लपायला सुरक्षित जागा शोधू लागला. नशिबाने त्याला अशी जागा मिळाली. ती एक जुनी, पडकी धर्मशाळा होती. त्याच्या वडिलांच्या काळात तिथे नगरातल्या भिकाऱ्यांना धर्मार्थ अन्न वाटले जाई. आता भिकारी तिथे फक्त झोपायला येत. तिथे तांदळाचा दाणाही मिळत नसे. राजपुत्र आत गेला आणि त्यांच्यात आडवा झाला. सुदैवाने कोणाच्या लक्षात आले नाही. बागेत मंत्र्याने शोधाशोध केली, पण व्यर्थ. दासीने घुबडाचा अर्थ चुकीचा लावला, असे त्याला वाटले. तो तिला रागावला आणि पुन्हा झोपायला गेला. इकडे भिकाऱ्यांमध्ये पडल्या पडल्या सुंदरला बाहेर रस्त्यांवर शोधणाऱ्यांचे आवाज ऐकू येत होते. सुंदरच्या त्या रात्रीची पुढची गोष्ट भाग ३ मध्ये. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या चौथ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.