सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
रणवीरसिंग (भाग ३)
खानदानी चोर
अमावास्येच्या रात्री राजपुत्र सुंदर आपल्या इमानी पालकाला, रणवीरसिंगाला चुकवून महालातून निसटला होता. नगरातल्या एका घरापाशी त्याने एका गरीब ब्राह्मणाचे बोलणे ऐकले. आता जुलमी राजा आहे, म्हणून मला हे नगर सोडावे लागणार, असे तो म्हणत होता. गणपतीच्या देवळात रामकोन आणि लक्ष्मणकोन या दोन गुराख्यांनी पालीच्या चुकचुकण्यावरून ओळखले, की राजपुत्र तिथे आहे. तरी त्यांनी त्याला पकडून दिले नाही. मूर्तीमागे लपून त्याने दुष्ट मंत्री खरवदनाचे बोलणे ऐकले. त्याची गादी बळकावणाऱ्या या मंत्र्याने मुख्य अधिकाऱ्याला धमकावले. आणि आठवड्याच्या आत राजपुत्राचे डोके आणायचे वचन घेतले. एका बागेत त्याने स्वतःच्या बायकोला मंत्र्याला आपला खून करायला सांगताना पाहिले. मग एका दासीने त्याचा पत्ता सांगितला, आणि सगळे नगर त्याला शोधू लागले. आता तो नगराच्या उत्तर भागातल्या एका जुन्या धर्मशाळेत भिकाऱ्यांमध्ये लपून पडला होता. उत्तर वेशीबाहेर, तासाभराहून जास्त चालावे लागेल इतक्या अंतरावर, एक चोर राहत होता. तो सात वर्षांतून एकदाच चोरी करायला बाहेर पडे. ज्या घरांत, वाड्यांत चोरी करी, तिथून फक्त रत्ने घेई. गोमेद, पुष्कराज, हिरे, लसण्या, अशी रत्ने. सोने-चांदी तो तिथेच सोडून देई. ते घेणे त्याला कमीपणाचे वाटे. तो उच्च जातीचा चोर होता. म्हणून स्वतःची लूट स्वतः वाहत नसे. बरोबर नेहमी एक हमाल नेई. तो हमाल चोराच्या गुहेतून कधी परत येत नसे. काम झाले की त्याला ठार मारले जाई. चोराचे गुपित त्याने कधीच फोडू नये, म्हणून. दुर्दैवाने अमावास्येची हीच रात्र चोराच्या सातव्या वर्षाच्या चोरीची होती. तो बाहेर पडला, तेव्हा लोक राजपुत्राला शोधताना दिसले. राजपुत्र महालात नसणार, असे त्याला वाटले. म्हणून त्याने महालातच चोरी करायचे ठरवले. हमाल हवा होता. म्हणून भिकाऱ्यांतून एक निवडायला तो पडक्या धर्मशाळेत शिरला.
रणवीरसिंग (भाग ३)
रात्रीचा हमाल
बाकीच्यांना ओलांडून चोर राजपुत्रापाशी आला. हा तर धडधाकट आणि ताकदवान आहे, हे त्याने पाहिले. “हा भिकारी आज रात्री चांगले काम देईल,” त्याला वाटले. “एकदा माझा नियम मोडतो आणि याला भरपूर बक्षीस देतो.” आणि त्याने आपल्या छडीने सुंदरच्या पाठीवर हलकेच मारले. राजपुत्राचा नुकताच डोळा लागला होता. त्या छोट्याशा झोपेत त्याला स्वप्न पडले. मंत्र्याचे नोकर आपला पाठलाग करत आहेत आणि एकाने आपल्याला धरले आहे. नेमक्या त्याच क्षणी पाठीवर छडी पडली. जणू स्वप्न खरे झाले. तो दचकून जागा झाला. “सांग, तू कोण?” अनोळखी माणसाने विचारले. “भिकारी,” राजपुत्र म्हणाला. “ही रात्र तुला कशी दिसते?” चोराने विचारले. “मिट्ट काळोखी.” चोराने राजपुत्राच्या डोळ्यांत एक प्रकारचे काळे काजळ घातले. “आता कशी दिसते?” “आकाशात कोटी सूर्य उगवल्यासारखी लख्ख,” सुंदर म्हणाला. मग चोराने त्याच्या कपाळावर एक टिळा लावला. “मी चोर आहे,” तो म्हणाला. “महालात चोरी करायला निघालो आहे. राजपुत्र महालात नाही. माझ्या मागे ये. मी तुला भरपूर बक्षीस देईन. या काजळामुळे तुझ्यासाठी रात्रीचा दिवस झाला आहे. आणि कपाळावरच्या या टिळ्यामुळे तू हवे तिथे जाशील, कोणालाही न दिसता.” तो हमालाचा हात धरून त्याला महालाकडे घेऊन गेला. जिथे दाराला कुलूप असे, तिथे चोर आपल्याजवळच्या एका पानाने कडीला स्पर्श करी. कुलूप खटकन निघे आणि दार आपोआप उघडे. राजपुत्र थक्क झाला. काही मिनिटांत चोराने सगळे दरवाजे, सगळ्या पेट्या उघडल्या आणि सगळी रत्ने काढून घेतली. त्याने त्यांचे गाठोडे बांधले, ते राजपुत्राच्या डोक्यावर ठेवले आणि मागे यायला सांगितले. अशा रीतीने सुंदरने स्वतःच्याच महालात चोरी करायला मदत केली. आणि लूट डोक्यावर घेऊन तो चोराच्या मागे चालला.
रणवीरसिंग (भाग ३)
चोराची मुलगी
आपला हमाल राजपुत्र आहे, असा संशय चोराला एकदाही आला नाही. पण त्या तरुणाचे देखणे रूप त्याला आवडले. याला जिवंत सोडावे, असा विचार त्याच्या मनात आला. इतकेच नाही, तर याला जावई करावे, असेही वाटले. कारण त्याला एक सुंदर मुलगी होती. तिच्यासाठी तो बऱ्याच दिवसांपासून नवरा शोधत होता. असा विचार करत तो गुहेत पोहोचला. राजपुत्राच्या डोक्यावरचे गाठोडे उतरवले आणि त्याला एका मोठ्या कोठडीत पाठवले. कोठडीचे तोंड एका मोठ्या दगडाने बंद केले. तो दगड तो एक मंत्र म्हणून उचलत असे. मग तो गाठोडे घेऊन बायकोकडे गेला. हमाल किती देखणा आहे, आपल्या मुलीला किती चांगला नवरा होईल, ते त्याने तिला सांगितले. बायकोला हे आवडले नाही. “आपण नेहमी करतो, तेच याचे कर,” ती म्हणाली. म्हणजे त्याला मारून टाकायचे. चोर कोणत्याही गोष्टीत बायकोच्या मनाविरुद्ध जात नसे. म्हणून तो आपले हत्यार आणायला आत गेला. इकडे चोराच्या मुलीने आईवडिलांचे सगळे बोलणे ऐकले होते. ती अतिशय मोहक रूपाची, चांगली मुलगी होती. ती धावत कोठडीपाशी गेली. दगडावर एकच शब्द म्हणाली, आणि दगड उघडला. राजपुत्राने सगळी आशा सोडली होती. आता त्याला एक सुंदर मुलगी आपल्याकडे येताना दिसली. “हमाला, तू कोणीही असलास तरी जीव घेऊन पळ,” ती म्हणाली. “माझ्या वडिलांनी तुला माझा नवरा म्हणून ठरवले आहे. पण आईला ते आवडले नाही. म्हणून ते तुला मारायला हत्यार आणायला गेले आहेत. एकदा हे दरवाजे बंद झाले, की आम्हा तिघांशिवाय कोणीही ते उघडू शकत नाही. ब्रह्मदेवसुद्धा नाही. तुला एकदा माझा नवरा म्हटलेले मी ऐकले आहे. आता मी तुलाच नवरा मानणार. आता पळ. वडिलांच्या धारदार तलवारीपासून वाच. तू पुरुष असशील, तर या मदतीची आठवण ठेवून माझ्याशी लग्न कर. नाही केलेस, तर तू जनावर. आणि मी आयुष्यभर बिनलग्नाची राहीन.”
रणवीरसिंग (भाग ३)
गरीब ज्योतिषी
तिने घाईघाईने त्याला बाहेर नेले. त्याला क्षणभर तिला जवळ घेण्याइतकाच वेळ मिळाला. त्याने तिच्या कानात कुजबुजून सांगितले, मी राजपुत्र आहे, आणि मी तुझ्याशी नक्की लग्न करीन. मग तो जीव घेऊन पळाला. चोर पाठलाग करेल, या भीतीने तो आल्या वाटेने परत गेला नाही. अनोळखी शेतांतून तो नगराच्या दक्षिण वेशीपाशी पोहोचला. तोपर्यंत त्याचा शोध जवळजवळ थांबला होता. सुटलो म्हणून देवाचे आभार मानत तो दक्षिण रस्त्यावर आला. रात्र संपत आली होती. महालात परत जाण्याआधी काही मिनिटे विसावा घ्यावा, दम खावा, असे त्याला वाटले. म्हणून तो एका जुन्या, अर्धवट पडक्या घराच्या ओसरीवर बसला. ते एका गरीब ब्राह्मण ज्योतिष्याचे घर होते. तो इतका गरीब होता, की अंगावर घालायला कपडेसुद्धा जेमतेम होते. राजपुत्र ओसरीच्या कोपऱ्यात बसला होता. तेवढ्यात दार उघडले आणि तो म्हातारा ब्राह्मण बाहेर आला. त्याची म्हातारी बायको पाण्याचा तांब्या घेऊन दारात उभी होती. या ब्राह्मणाचे नाव शुभशास्त्री. त्याने एक-दोन मिनिटे आकाशाकडे टक लावून पाहिले. आकाश काय सांगते, ते वाचले. मग त्याने मोठा सुस्कारा सोडला. “अरेरे,” तो म्हणाला, “आपले जुने पालनकर्ते शिवाचार यांचा एकुलता एक मुलगा, आपला राजपुत्र, आता तासभरही जगणार नाही. एक काळा नाग त्याला डसणार आहे. काय करणार? आपण गरीब. आत्ता सर्पयज्ञ सुरू करता आला, तर नागाचे तोंड बांधता येईल. त्याची अग्नीत आहुती देता येईल. आणि राजपुत्र वाचेल.” आणि तो गरीब ब्राह्मण रडू लागला. सुंदरने सगळे ऐकले होते. गोंधळून तो खाली उडी मारून आला आणि ब्राह्मणाच्या पाया पडला. ब्राह्मणाने विचारले, “तू कोण?” “मी महालातला गुराखी आहे,” राजपुत्र म्हणाला. “माझ्या धन्याचा जीव वाचवा.”
रणवीरसिंग (भाग ३)
आकाशातून पडलेला नाग
पण शुभशास्त्री फार गरीब होता. यज्ञ सुरू करायला थोडेसे तूपसुद्धा त्याला परवडत नव्हते. काय करावे, त्याला सुचेना. त्याने शेजाऱ्यांकडे भीक मागितली. पण सगळे त्याच्या वेडेपणाला हसले. त्याच्या ज्योतिषाची थट्टा करू लागले. राजपुत्र हताश होऊन हात चोळू लागला. हात चोळताना त्याला आपली अंगठी लागली. त्याने ती काढून शुभशास्त्रीला दिली. “ही गहाण ठेवा,” तो म्हणाला. ब्राह्मण घाईघाईने जवळच्या बाजारात गेला. दुकानदाराला उठवले, अंगठी गहाण ठेवली आणि थोडेसे तूप मिळवले. तो धावत घरी आला. गार पाण्याने आंघोळ केली आणि यज्ञाला बसला. राजपुत्राला नागाची भीती वाटत होती. तो घरात बसला, पण यज्ञाच्या अग्नीपासून दूर. ब्राह्मणाने सांगितलेल्या नेमक्या घटकेला आकाशातून एक भलामोठा काळा नाग धाडकन खाली आला. तो राजपुत्राच्या डोक्यावर पडला. पण त्याला डसू शकला नाही. आणि अग्नीत पडून त्याने प्राण सोडला. “हा गुराखी नाही,” ब्राह्मणाची बायको म्हणाली. “हे तर स्वतः राजपुत्र आहेत!” सुंदर उठला. आदराने त्याने त्या म्हाताऱ्या जोडप्याला तीन प्रदक्षिणा घातल्या. “तुम्हीच माझे आईवडील, तुम्हीच माझे रक्षणकर्ते,” तो म्हणाला. “ही रात्र संकटांनी भरलेली होती. बाकी सगळ्या संकटांतून मी कदाचित सुटलो असतो. आणि सुटलोही. पण या नागापासून तुमच्याशिवाय दुसऱ्या कोणत्याही शक्तीने मला वाचवले नसते. माझा जीव फक्त तुमच्यामुळे वाचला. आता मला वेळ घालवून चालणार नाही. उजाडण्याआधी कोणाला न दिसता मला महालात पोहोचायला हवे. मी तुमचे उपकार कसे फेडतो, ते लवकरच दिसेल.” आणि तो धावत महालात जाऊन आत शिरला.
रणवीरसिंग (भाग ३)
पालकाचा आनंद
इकडे रणवीरसिंग काळजीने अर्धमेला झाला होता. राजपुत्र बाहेर आहे, ही अफवा त्याच्या कानावर आली होती. सुंदर निसटला कसा, हेच त्याला कळत नव्हते. त्याने सगळा महाल धुंडाळला. आणि थक्क होऊन पाहिले, प्रत्येक खोली उघडलेली होती, लुटलेली होती. “कोणीतरी दुष्ट युक्ती करून राजपुत्रालाच महालातून पळवून नेले की काय?” तो विचार करू लागला. काय करावे, त्याला कळेना. तो दुःखात बुडून गेला. त्याने सगळी आशा सोडली. आणि पहाटे राजपुत्र आत येताना दिसला, तेव्हा त्याला किती आनंद झाला असेल! “माय-बाप चक्रवर्ती, माझे लाडके राजपुत्र,” तो म्हणाला, “तुमच्या गरीब सेवकाचा सल्ला धुडकावून रात्रभर कुठे होतात? या जगात तुमचे वैरी किती आहेत, ते तुम्हाला अजून कळायचे आहे.” “आता सगळे कळले,” राजपुत्र म्हणाला. “फक्त ऐक, आणि मी सांगतो तसे कर. एकही वार न करता मी मुकुट जिंकला आहे. तू माझा रक्षक म्हणून मला मिळालास, त्या दिवसाचे मी आभार मानतो. कारण तू किती बरोबर होतास, ते मला कालच रात्री कळले. माझ्या रात्रीच्या गोष्टी ऐकून तुझ्या अंगावर काटा येईल. देवाची कृपा, मी सगळ्यातून सुखरूप सुटलो. आत्ता तुझ्याकडे थोडी माणसे तयार असतील, तर राज्य आपलेच.” आणि त्याने आपल्या रात्रीचा प्रत्येक तपशील त्याला सांगितला. “आत्ता मंत्र्याला पकडले, की काम फत्ते.” “एका रात्रीत तुम्ही एवढे पाहाल, एवढे कराल, असे मला स्वप्नातसुद्धा वाटले नसते,” रणवीरसिंग म्हणाला. “आता देवानेच तुम्हाला वाट दाखवली आहे. मी तुमचा हुकूम पाळीन.”
रणवीरसिंग (भाग ३)
राजपुत्राचे हुकूम
मग सुंदरने हुकूम सोडले. आदल्या रात्री तो पहिल्यांदा ज्या घराच्या ओसरीवर थांबला होता, त्या घराचे वर्णन त्याने केले. त्या घराच्या मालकाला दरबारात आणायला एक नोकर पाठवला. रणवीरसिंगाने मुख्य अधिकाऱ्याला आणले. राजपुत्राचे चांगले हेतू पाहून तो खूश झाला. राजपुत्राने त्याला मंत्रिपद देऊ केले. गुराख्यांना आणायला दोन माणसे गेली. मंत्र्याला आणि त्याच्या प्रेयसीला, म्हणजे राजपुत्राच्या बायकोला, बेड्या घालून दरबारात आणायला वीस माणसे बागेत पाठवली. दासींनाही आणायचे होते. चोर आणि त्याची क्रूर बायको यांनाही विसरले नाहीत. राजपुत्राने गुहेचे अचूक वर्णन केले. चोराला अचानक गाठून कैदेत टाकायला सांगितले. त्याला आपल्या दुष्ट युक्त्या वापरायला वेळच मिळू नये. ना कुलूप उघडणारे पान, ना जादूचे काजळ. चोराच्या मुलीसाठी महालाची पालखी पाठवली. कारण तिच्याशी लग्न करायचे, असा राजपुत्राचा पक्का निश्चय झाला होता. महालातले हत्ती सजवून शुभशास्त्री आणि त्याच्या बायकोला मोठ्या थाटाने दरबारात आणायला पाठवले. अशा रीतीने एकही वार न करता सुंदरने आपले राज्य जिंकले. एका रात्रीत एकामागून एक संकटांना राजपुत्राने किती धिटाईने तोंड दिले आणि सगळ्यांवर कशी मात केली, ते पाहून रणवीरसिंग थक्क झाला. मुख्य अधिकाऱ्याच्या आनंदाला तर सीमाच नव्हती. त्याने स्वतः दरबार खुला केला. रात्रीच्या घटनांत ज्यांचा ज्यांचा हात होता, त्या सगळ्यांना आत आणले.
रणवीरसिंग (भाग ३)
राजपुत्र गादीवर
राजपुत्राने आंघोळ केली, पूजा केली आणि तो दरबारात आला. शुभशास्त्री बायकोसह आत आला, तेव्हा राजपुत्राने त्या दोघांना सिंहासनावर बसवले. त्यांच्यापुढे उभे राहून त्याने सगळ्या दरबाराला आपल्या रात्रीची सगळी गोष्ट सांगितली. त्याने गरीब ब्राह्मणाला आणि गुराख्यांना बक्षिसे दिली. ज्या दासीने त्याचा पत्ता सांगितला होता, तिला त्याने हद्दपार केले. राजपुत्राचे डोके हवे आहे, हे तिला ठाऊक होते. त्याने आपली बायको, मंत्री, चोर आणि चोराची बायको यांचा शिरच्छेद करण्याचा हुकूम दिला. आपला रक्षणकर्ता शुभशास्त्री याला त्याने अमाप बक्षीस दिले. आणि गुहेपाशी दिलेल्या वचनाप्रमाणे त्याने चोराच्या मुलीशी लग्न केले. कारण तिच्या खरेपणाने त्याचे मन जिंकले होते. आधी सांगितल्याप्रमाणे त्याने मुख्य अधिकाऱ्याला आपला मंत्री केले. आणि आपला जुना इमानी पालक रणवीरसिंग याच्याबरोबर राजपुत्राने वंजैमानगरच्या राज्यावर कित्येक वर्षे राज्य केले. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या चौथ्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.