सूर्याच्या कथा आणि इतर लोककथा
साप आणि त्याला वाचवणारा ब्राह्मण
आगीतून बाहेर
तमिळमध्ये एक म्हण आहे, “रक्षणकर्त्यालाच खाणे.” म्हणजे जो पोसतो, सांभाळतो, त्याच्यावरच उलटणे. या गोष्टीतला एक साप नेमके हेच करायला निघतो. ज्याने त्याचा जीव वाचवला, त्याच माणसाला तो खायला उठतो. उत्तर देशात कुशलनाथ नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. घरी बायको आणि सहा मुलगे होते. काही काळ सगळे सुखात होते. मग त्याच्या पत्रिकेत शनी आला, आणि सगळे उलटेपालटे झाले. श्रीमंत ब्राह्मण गरीब झाला. भुकेल्या पोरांना खायला घालायला त्याला जवळच्या रानात जाऊन बांबूचे तांदूळ गोळा करावे लागत. पिकलेल्या बांबूला दाणे येतात, तेच हे बांबूचे तांदूळ. सोलले की ते गव्हासारखे दिसतात. एके दिवशी तो बांबूची कणसे खुडत होता. तेवढ्यात जवळचे एक झुडूप पेटलेले त्याला दिसले. ज्वाळांच्या मधोमध एक साप जीव वाचवायला धडपडत होता. ब्राह्मण लगेच धावला. त्याने एक लांब हिरवी काठी पुढे केली. साप काठीवर चढला आणि आगीतून बाहेर आला. आणि मग त्याने फणा काढला. फुसफुसत तो आपल्या प्राणदात्याला डसायला पुढे आला. ब्राह्मण रडू लागला. अशा कृतघ्न प्राण्याला वाचवले, हा माझाच मूर्खपणा, असे तो स्वतःला दोष देऊ लागला. “ब्राह्मणा, का रडतोस?” सापाने विचारले. “तू आता मला मारणार,” म्हातारा म्हणाला. “तुझा जीव वाचवला, त्याचे हेच का बक्षीस?”
साप आणि त्याला वाचवणारा ब्राह्मण
पाळलेले वचन
“तू मला भयंकर मरणातून वाचवलेस, हे खरे,” साप म्हणाला. “पण मग माझी भूक मी कशी भागवू?” “तुला तुझी भूक दिसते,” ब्राह्मण म्हणाला. “पण घरी माझी म्हातारी बायको आणि सहा भुकेली पोरे आहेत. त्यांना कोण खायला घालणार?” ब्राह्मणाला किती काळजी लागली आहे, ते सापाने पाहिले. त्याने आपल्या फण्यातून एक मौल्यवान मणी काढला. “हा घरी ने,” तो म्हणाला. “बायकोला दे, संसाराला उपयोगी पडेल. आणि मग इथे रानात परत ये. मग मी तुला खाईन.” म्हाताऱ्याने ते मान्य केले. मी नक्की परत येईन, असे त्याने शपथेवर वचन दिले आणि तो घरी गेला. घरच्यांना त्याने मणी दिला. सापाशी केलेला सौदाही सांगितला. आणि तो पुन्हा रानात गेला. इकडे साप विचार करत होता. आपण किती कृतघ्नपणा केला, हे त्याला जाणवले. “ज्याने मला आगीतून वाचवले, त्यालाच मारणे बरोबर आहे का?” तो मनाशी म्हणाला. “नाही! आज दुसरे काही खायला मिळाले नाही, तर मी उपाशी मरेन. पण माझ्या रक्षणकर्त्याला मारणार नाही.” दिलेल्या शब्दाप्रमाणे म्हातारा ब्राह्मण परत आला. तेव्हा सापाने त्याला आणखी एक मौल्यवान मणी दिला. बायकोमुलांसह तू खूप वर्षे सुखाने जग, असा आशीर्वाद त्याने दिला आणि तो आपल्या वाटेने निघून गेला. आणि ब्राह्मण आनंदाने घरी परतला. श्रीमती हॉवर्ड किंग्जकोट आणि पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १८९० मध्ये दक्षिण भारतातल्या लोककथांचे इंग्रजी पुस्तक प्रसिद्ध केले. त्यातल्या ‘हरवलेला उंट’ या तेराव्या कथेवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे. “रक्षणकर्त्यालाच खाणे” या तमिळ म्हणीमागची ही गोष्ट आहे. पुस्तकात राजा अलकेश ही गोष्ट सांगतो, ती स्वतःच्याच चुकीवर. ज्या मंत्र्याला तो मृत्युदंड देणार होता, त्यानेच आपला जीव वाचवला होता, हे कळल्यावर तो ती सांगतो.