तेनाली रामन
पळून गेलेला पंडित
विद्येचा सागर
एके दिवशी राजा कृष्णदेवरायाच्या दरबारात एक मोठा पंडित आला. त्याचे नाव विद्यासागर. सगळी शास्त्रे त्याला अवगत आहेत, अशी त्याची कीर्ती होती. राजाच्या दरबारातले पंडित घाबरले. ते राजाचा विदूषक तेनालीराम याच्याकडे मदत मागायला गेले. “त्याची विद्या आमच्यापेक्षा कितीतरी मोठी आहे,” ते म्हणाले. “वादात त्याने आम्हाला हरवले, तर आमची सगळ्यांची नाचक्की होईल. मग महाराज आम्हाला दरबारातून काढून टाकतील. आता करायचे तरी काय?” “घाबरू नका,” तेनालीराम म्हणाला. “त्याला हरवायची काहीतरी युक्ती मी शोधून काढीन.”
पळून गेलेला पंडित
काड्यांची पोथी
त्या काळी ग्रंथ ताडाच्या वाळलेल्या पानांच्या लांब पट्ट्यांवर लिहीत. त्या पट्ट्या एकावर एक रचून दोरीने बांधत. वादाच्या दिवसाआधी तेनालीरामने तिळाच्या वाळलेल्या काड्यांची एक मोळी जमवली. त्या काड्या त्याने ताडपत्रांच्या पोथीसारख्या एकत्र रचल्या. म्हशी बांधायच्या दाव्याने ती मोळी बांधली. आणि वरून सगळे एका कापडात गुंडाळले. वादाच्या दिवशी विद्यासागर राजाच्या दरबारात आला. तेनालीराम आपली मोळी घेऊन आला आणि त्याच्या समोर बसला. पंडिताला ती एखादी पोथी वाटली. “या ग्रंथाचे नाव काय?” त्याने विचारले. “या ग्रंथाचे नाव ‘शुष्कतिलकाष्ठमहिषबंधन’,” तेनालीराम म्हणाला. ऐकायला ते एखाद्या मोठ्या शास्त्रग्रंथाचे नाव वाटत होते. पण शुष्क म्हणजे वाळलेल्या, तिल म्हणजे तिळाच्या, काष्ठ म्हणजे काड्या, आणि महिषबंधन म्हणजे म्हैस बांधायचे दावे. म्हणजे कापडात जे होते, त्याचीच ती नुसती यादी होती!
पळून गेलेला पंडित
कधी न ऐकलेले नाव
पंडित चांगलाच गोंधळला. “मी इतकी शास्त्रे शिकलो,” तो मनात म्हणाला. “आणि या ग्रंथाचे नावसुद्धा मी कधी ऐकले नाही! किती विचित्र!” “सगळी शास्त्रे आपण शिकलात, अशी आपली कीर्ती आहे,” तेनालीराम म्हणाला. “मग हा महान ग्रंथ आपल्या कधी वाचनात आला नाही?” “मी उद्या उत्तर देईन,” पंडित म्हणाला. तो उतरला होता त्या घरी परत गेला. तिथे तो बराच वेळ काळजीत पडून विचार करत राहिला. “या ग्रंथाचे नावसुद्धा मला कळत नाही,” तो स्वतःशी म्हणाला. “मग आत काय आहे, ते मला कसे कळणार? इथे राहिलो, तर माझी नाचक्की होईल.”
पळून गेलेला पंडित
पोथी सोड
म्हणून दुसऱ्या दिवशी पहाट होण्याच्या कितीतरी आधी पंडित गुपचूप निघून गेला. मोठा पंडित राजाचा निरोपसुद्धा न घेता निघून गेला, हे राजाच्या कानी आले. त्याने तेनालीरामला बोलावले. “त्याला तू कसे घालवलेस?” त्याने विचारले. “या ग्रंथाने, महाराज,” विदूषक म्हणाला. “शुष्कतिलकाष्ठमहिषबंधन.” “सोड ती पोथी,” राजा म्हणाला. तेनालीरामने ती सोडली. राजाने पाहिले, आत तिळाच्या वाळलेल्या काड्या, म्हशीच्या दाव्याने बांधलेल्या. मग नावातल्या प्रत्येक शब्दाचा अर्थ त्याच्या लक्षात आला, आणि तो हसला. “म्हणजे या एवढ्याशा शब्दांनी,” तो म्हणाला, “त्या पंडिताला पळवून लावले तर!” पंडित एस. एम. नटेश शास्त्री यांनी १९०० मध्ये तेनालीरामच्या तमिळ गोष्टींचे इंग्रजी भाषांतर केले. त्यातल्या अकराव्या गोष्टीवरून ही गोष्ट पुन्हा सांगितली आहे.