विक्रम वेताळ
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
विक्रम राजा कसा झाला
या कथा सांगणारे भवभूती मुनी सांगतात, की या कथांचा बोध माणसाला या जगातून सुखाने पार नेईल, आणि जिथे कथांची गरजच उरत नाही अशा अवस्थेपर्यंत पोहोचवील. सुमारे एकोणीस शतकांपूर्वी प्रसिद्ध उज्जयिनी नगरीत एक राजपुत्र जन्मला, आणि त्याचे विक्रमादित्य असे भले मोठे नाव ठेवले गेले. संस्कृत बोलणाऱ्या लोकांना सहसा कसलीच घाई नसते, तरी त्यांनीसुद्धा ते आखडून “विक्रम” केले. आणखी थोडे पश्चिमेकडे गेले असते, तर ते नक्कीच “विक” इतकेच उरले असते. विक्रम हा गंधर्वसेन नावाच्या एका वृद्ध राजाचा दुसरा मुलगा. गंधर्वसेनाने चार राण्या केल्या होत्या, आणि त्यांच्यापासून त्याला सहा मुलगे झाले होते. प्रत्येक जण दुसऱ्यापेक्षा अधिक विद्वान आणि अधिक बलवान होता. म्हातारा राजा वारला तेव्हा त्याचा थोरला मुलगा शंख गादीवर बसला, आणि विक्रमाने तत्काळ त्याचा खून केला. प्रत्येक धाकट्या राजपुत्राने भक्तिभावाने ज्याचे अनुकरण करावे, अशा या जोमदार आणि पुरुषी निर्धाराच्या कृत्यामुळे विक्रमाला वीर ही पदवी मिळाली, आणि तो स्वतः राजा झाला. त्याने उत्तम राज्य केले. देवांची त्याच्यावर इतकी कृपा होती, की त्याचे राज्य दिवसेंदिवस वाढत गेले. अखेर तो साऱ्या भारताचा स्वामी झाला आणि त्याने स्वतःचा संवत सुरू केला. एखाद्या साध्या राजाला, आणि त्यातही वारशाने मुकुट मिळालेल्या राजाला, हे क्वचितच साधते.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
राजाचा कारभार
लहानपणी विक्रमाला आणि त्याच्या भावाला, भर्तृहरीला, उत्तम गुरूंकडे पाठवले होते, आणि सर्व काही आत्मसात करा असे त्यांना सांगितले होते. कशातच यश न मिळण्याचा हा हमखास मार्ग! एकदा विक्रमाने भावाला सांगितले होते, की पावसाळ्याच्या चार महिन्यांत इंद्र जशी पृथ्वी पाण्याने भरतो, तसा राजाने खजिना भरावा; आणि यम जसा माणसांचा न्याय करतो, तसे कोणाचीही भीडमुर्वत न ठेवता अपराध्यांना शासन करावे. आता राजा झाल्यावर, शास्त्रांनी त्याला सर्वसत्ताधीश केले आहे, हे विक्रमाने काहीशा समाधानाने ध्यानात घेतले. सगळ्या प्रजेचे प्राण आणि मालमत्ता त्याची होती, आणि त्याच्या मानाला उणेपणा आणणारे विचारसुद्धा मृत्युदंडाला पात्र होते. राजनीतीच्या ग्रंथांतला प्रत्येक नियम तो पाळत असे. त्याचा दिवस आणि रात्र सोळा भागांत वाटलेली होती. पूजा आणि दरबारापासून मंत्रणा, सैन्य आणि हेरांचे वृत्तांत यांपर्यंत प्रत्येक भागाचे काम ठरलेले असे, आणि तो तीन तासांपेक्षा जास्त झोपत नसे. त्याचे हेर इतके असंख्य आणि इतके चतुर होते, की हजारांपैकी कोणतेही दोघे कधी एकच हकीकत सांगत नसत. पण त्याला सर्वांत जास्त उपयोगी पडली ती एक गोष्ट: विद्येची नवरत्ने, म्हणजे त्याच्या दरबारातले नऊ महापंडित, यांच्या खाण्यापिण्याची आणि सुखसोयींची तो घेत असलेली काळजी. ते थोर पंडित खाऊनपिऊन उत्साहाच्या भरात येत, आणि शेवटी त्यांनी आश्रयदात्याचे नाव अमर करून टाकले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
राजा प्रवासाला निघाला
काही वर्षे राज्य केल्यावर वीर विक्रम तीस वर्षांचा झाला; एक गंभीर, संयमी, मध्यमवयीन गृहस्थ. अनेक राण्यांपासून त्याला अनेक मुलगे होते. जवळजवळ सगळ्यांविषयी त्याला थोडेफार पितृप्रेम वाटत असे; अर्थातच थोरल्या मुलाखेरीज. कारण तो तरुण जणू गादीवर त्याचा हक्कच आहे, असा वागताना दिसत असे. राजा आता आयुष्यभर उज्जयिनीतच स्थिरावला असे वाटत होते, तोच अचानक त्याच्या मनात आले, “ज्या देशांची नावे मी सतत ऐकतो, ते देश मला पाहिले पाहिजेत.” खरे तर वेष बदलून सगळ्या शत्रूंच्या प्रदेशांची टेहळणी करावी, आणि स्वतःचे प्रचंड सैन्य त्यांच्यावर नेण्याचा उत्तम मार्ग शोधावा, असा त्याचा बेत होता. म्हणून तो दूर असेपर्यंत राजप्रतिनिधी म्हणून राज्य चालवण्यासाठी त्याने धाकटा भाऊ भर्तृहरी याच्या हाती कारभार सोपवला. मग भिक्षेकरी साधूचा वेष घेऊन तो निघाला. त्याचा दुसरा मुलगा धर्मध्वज, तारुण्याच्या उंबरठ्यावर असलेला मुलगा, त्याच्याबरोबर होता. ते दोघे नगरांनगरांतून आणि वनावनांतून भटकू लागले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
भर्तृहरीची पहिली पत्नी
भर्तृहरी उदास स्वभावाचा माणूस होता, कारण भर तारुण्यात त्याने एक अतिशय विलक्षण पत्नी गमावली होती. एके दिवशी शिकारीला गेला असताना तो एका चितेजवळून गेला. तिथे एका ब्राह्मणाच्या विधवेने नुकतेच मोठ्या धैर्याने सती जाऊन स्वतःला जाळून घेतले होते. घरी आल्यावर त्याने ती हकीकत त्याची पत्नी सीता राणी हिला सांगितली. ती लगेच म्हणाली, सद्गुणी स्त्रिया पतीबरोबर मरतात, त्या चितेच्या ज्वाळांनी नव्हे, तर दुःखाच्या अग्नीने. तिचे शब्द पारखून पाहण्यासाठी भर्तृहरीने प्रेमाने तिचा निरोप घेतला आणि तो शिकारीला निघाला. लवकरच त्याने फाटलेली, डागाळलेली वस्त्रे देऊन सेवकांना परत पाठवले, आणि भर्तृहरी अपघातात मारला गेला, अशी बातमी त्यांना सांगायला लावली. सीता जागच्या जागी गतप्राण झाली, आणि विधुर झालेला भर्तृहरी शोकाने व्याकूळ झाला; काही काळ तरी. त्यानंतर त्याने अत्यंत नीरस आयुष्य काढले. त्याने आणखी काही लग्ने केली, राजाचे प्रत्येक कर्तव्य पाळले, आणि राजपुत्राने टाळावे असे प्रत्येक सुख स्वतःला नाकारले. मंत्र्यांना तो निर्जन ठिकाणी भेटत असे, आणि तिथून स्त्रिया, पोपट आणि इतर बोलके पक्षी काळजीपूर्वक दूर ठेवले जात. भावाच्या नवरत्नांची विद्वत्तापूर्ण चर्चा ऐकण्यासाठी तो कधी कधी त्यांना बोलावीत असे; पण फक्त ज्या रात्री झोप येत नसे त्याच रात्री. कारण त्या विकारावर ज्ञानाचे बोल हा हमखास उपाय होता. वासना थोड्या आणि कल्पनाशक्ती मुळीच नाही, त्यामुळे आपण तत्त्वज्ञ आहोत, याचा त्याला अभिमान वाटू लागला. जिवाभावाचा मित्र म्हणून त्याने एकालाच जवळ केले: महीपाल, त्याचा विश्वासू मंत्री आणि संधिविग्रहाचे काम पाहणारा त्याचा दूत. महीपाल कुलीन, वक्ता आणि शूर होता, आणि मनूने सांगितल्याप्रमाणे विलक्षण देखणाही होता.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
डंगला राणी
पण ज्याच्या पुष्पबाणांनी ब्रह्मदेव, विष्णू आणि शिव यांनासुद्धा घायाळ केले, त्या तेजस्वी प्रेमदेवाने, कामदेवाने, भर्तृहरीला पुन्हा त्याचे सावज म्हणून हेरले होते. त्याची शेवटची आणि सर्वांत धाकटी राणी होती डंगला राणी. तिचा चेहरा निरभ्र आकाशातला पूर्ण चंद्र, तिचे केस पावसाने भरलेला काळा मेघ, तिचे डोळे बुजऱ्या हरिणीचे, आणि तिची पावले कोमल कमळे होती. ती लावण्याची आणि डौलाची मूर्ती होती. तिच्यापुढे त्या योद्ध्याने शस्त्रे खाली ठेवली, आणि त्या राजनीतिज्ञाने तिला प्रत्येक गुपित सांगितले. तिची एक पापणी वाचवण्यासाठी तो धर्मनिष्ठ राजपुत्र गोहत्यासुद्धा करायला तयार झाला असता; आणि गोहत्या हे ज्याला क्षमा नाही असे एकमेव पाप. तो सर्वसत्ताधीश राजा तिच्या परवानगीशिवाय पाण्याचा एक पेलाही पीत नसे, आणि तिच्या स्मिताची नुसती सावली मिळवण्यासाठी तो गंभीर तत्त्वज्ञ एखाद्या नर्तकीसारखा तिच्यापुढे नाचला असता. भर्तृहरी इतका वेड्यासारखा प्रेमात बुडाला होता. पण हाय, प्रेमातून प्रेम उपजत नाही. त्याच्या उत्कटतेने बायकोचे मन विरघळण्याऐवजी ती वैतागत असे. त्याच्या प्रेमाच्या उद्गारांनी ती कंटाळे, त्याच्या शपथांनी तिचे डोके दुखे, आणि त्याच्या लाडिक स्पर्शांनी तिचे रक्त गोठे. भर्तृहरीला यातले काहीच दिसले नाही; तिच्या लाजरेपणाचे तो कौतुकच करीत राहिला. आणि सुंदर डंगला राणीने एक क्षणही न दवडता स्वतःच्या रिकामटेकड्या जिवाची सारी उत्कटता देखण्या दूतावर, महीपालावर, ओतली. अशा रीतीने तिघेही सुखी होते. पण त्यांच्या सुखाचा पाया कुजका होता; ते फार काळ टिकणे शक्य नव्हते. ते अशा विचित्र रीतीने संपले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
अमरत्वाचे फळ
उज्जयिनीत, राजवाड्यापासून नजरेच्या टप्प्यात, एक म्हातारे, गरीब ब्राह्मण आणि त्याची बायको राहत होते. दुसरे काही करण्यासारखे नसल्याने त्यांनी कठोर तपश्चर्येला वाहून घेतले होते. ते उपवास करीत, डोक्यावर उभे राहत, आठवडेच्या आठवडे हात वर उचलून धरीत, तारेचे फटके स्वतःला मारून घेत, आणि उन्हाळ्यात भोवती अग्नीचे कडे करून त्यात बसत. अखेर लहानसहान देवांनाही त्यांचा हेवा वाटू लागला. त्याचे फळ म्हणून एका देवदूताने त्यांना कल्पवृक्षाचे एक फळ दिले. जो ते खाईल त्याला ते अमर करणारे होते. देवदूत गेला न गेला तोच ब्राह्मणाने ते खाण्यासाठी आपले बोळके तोंड उघडले. पण त्याची बायको ढसढसा रडत म्हणाली, “स्वामी, मरण म्हणजे क्षणभराची वेदना; दारिद्र्य म्हणजे कधीही न संपणारे दुःख. याला तुम्ही जगणे म्हणता? त्यापेक्षा आत्ताच मरून जगाच्या दुःखांतून सुटलेले बरे!” ब्राह्मण तोंड वासून, फळावर डोळे खिळवून, काय करावे ते न सुचून बसून राहिला. शेवटी तो म्हणाला, “मी ते फळ घेतले आणि इथे आणले; पण तुझ्या बोलण्याने माझी बुद्धी कुंठित झाली. तू सांगशील तसे मी करीन.” “शिवाय, आपण म्हातारे झालो,” ती पुढे म्हणाली, “आणि म्हाताऱ्यांना कसले सुख? कवीच म्हणतो, ‘तारुण्यात प्रिय असताना मरावे, म्हातारपणी नकोसे होऊन नव्हे.’ त्या फळाने तुमचे डोळे आणि कान, तुमची रुची आणि प्रेमाची ऊब परत दिली असती, तर मी असे बोलले नसते.”
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
ब्राह्मण राजवाड्यात गेला
म्हणून ब्राह्मणाने ते फळ फेकून दिले, आणि त्याच्या बायकोला मोठा आनंद झाला. खरे म्हणजे नवरा अमर होणार आणि ती स्वतः मात्र मर्त्यच राहणार, हे तिला सहन होत नव्हते. पण हा हेतू लपवून, सत्य सोडून बाकी सगळ्या गोष्टींवर ती लांबलचक बोलली. ती इतके छान बोलली, की ब्राह्मण संतापला, आणि देवांनीच जणू त्याच्यावर अन्याय केला असावा अशा रीतीने त्यांना दोष देत ते दिव्य फळ आगीत टाकायला निघाला. तेवढ्यात बायकोने ते त्याच्या हातातून हिसकावून घेतले. ती म्हणाली, ते इतके मौल्यवान आहे की वाया घालवता कामा नये. राजा विक्रम परदेशी आहे, तेव्हा तुम्ही राजवाड्यात भर्तृहरीकडे जा, आणि ब्राह्मणाचा आशीर्वाद देऊन हे फळ त्याला अर्पण करा. आणि त्याच्या बदल्यात मोठी रक्कम मागा. “असे केलेत,” ती म्हणाली, “तर तुमचे इहलोकीही कल्याण होईल आणि परलोकीही.” ब्राह्मण गेला आणि भर्तृहरीसमोर उभा राहिला. त्याने फळाची सारी हकीकत सांगितली आणि शेवटी म्हटले, “हे महाप्रतापी राजपुत्रा, ही भेट स्वीकारा आणि मला धन द्या. आपल्या दीर्घायुष्यातच माझे सुख आहे!” भर्तृहरीने त्याला आतल्या एका खजिन्याच्या दालनात नेले. तिथे उत्तमोत्तम सोन्याच्या भुकटीचे ढीग होते. जितके उचलता येईल तितके घेऊन जा, असे त्याने सांगितले. ब्राह्मणाने तसेच केले, आणि बोळके तोंडसुद्धा सोन्याने भरून घ्यायला तो विसरला नाही.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
हातोहात
ओझ्याखाली कण्हत ब्राह्मण निघून गेल्यावर भर्तृहरी अंतःपुरात गेला. त्याने डंगला राणीला बोलावले आणि तिला ते फळ दिले. “माझ्या डोळ्यांच्या ज्योती, हे खा,” तो म्हणाला. “माझ्या हृदयाच्या आनंदा, हे फळ तुला चिरकाल तरुण आणि सुंदर ठेवील.” त्या सुंदर राणीने दोन्ही हात त्याच्या छातीवर ठेवले, त्याच्या डोळ्यांचे आणि ओठांचे चुंबन घेतले, आणि त्याच्याकडे पाहून ती गोड हसली; कारण स्त्रियांचे कपट मोठे असते. “प्रिया, तुम्हीच खा,” ती कुजबुजली, “नाहीतर निदान माझ्याबरोबर वाटून तरी खा. ज्याच्यावर प्रेम आहे तोच नसेल, तर कसले जगणे आणि कसले तारुण्य?” हे असामान्य शब्द ऐकून नवऱ्याचे काळीज विरघळले. त्याने तिला हळूच दूर केले, हे फळ एकाच माणसाच्या कामी येईल असे समजावून सांगितले, आणि तो निघून गेला. पूर्वीसारखेच गोड हसत राणीने ती मौल्यवान भेट खिशात सरकवली. भर्तृहरी दरबारात कामात गुंतला असताना तिने दूताला बोलावले आणि ते फळ त्याला दिले; तिला ते जितक्या प्रेमाने दिले गेले होते, निदान तितक्याच प्रेमाने. दूतानेही ते खिशात सरकवले. राणीचा निरोप घेऊन तो निघाला, तेव्हा त्याला लाखा नावाची राणीची एक सखी भेटली. त्याने तिला त्या फळाच्या अद्भुत गुणाविषयी सांगितले, आणि प्रेमाची खूण म्हणून ते तिला दिले. पण लाखा महत्त्वाकांक्षी मुलगी होती. राजा परदेशी असताना राज्य चालवणाऱ्या भर्तृहरीलाच हे फळ भेट देणे योग्य, असे तिने ठरवले. भर्तृहरीने ते स्वीकारले, तिला भरपूर धन दिले आणि खूप आभार मानून तिची पाठवणी केली.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
फळ परत आले
भर्तृहरीने ते फळ हाती घेतले आणि डबडबलेल्या डोळ्यांनी तो त्याकडे पाहत राहिला, कारण त्याच्या दुर्दैवाची पुरी व्याप्ती त्याच्या लक्षात आली होती. त्याचे हृदय पिळवटून निघाले, आणि जगाविषयी त्याला घृणा वाटू लागली. सुस्कारे टाकीत आणि कण्हत तो म्हणाला, “धनाचे आणि प्रेमाचे हे मोह काय कामाचे? त्यांची गोडी क्षणभराची, आणि मग कधीही न संपणारी कटुता. प्रेम दारुड्याच्या प्याल्यासारखे असते: पहिला घोट रुचकर, पुढचे बेचव, आणि तळचा गाळ सर्वांत वाईट. आयुष्य म्हणजे तरी काय? काल्पनिक सुखांचे आणि खऱ्याखुऱ्या दुःखांचे एक अस्वस्थ स्वप्न; आणि त्यातून जाग येते ती फक्त मृत्यूच्या भयंकर दिवशी. या जगाचे प्रेम व्यर्थ आहे, कारण त्याच्यामुळेच शेवटी माणूस नरकात पडतो. त्यापेक्षा धर्माचे तप आचरावे, म्हणजे इथे जे सुख देव नाकारतो, ते तो परलोकी तरी देईल.” आणि भर्तृहरीने संसाराचा त्याग करायचा निश्चय केला.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
भर्तृहरीचा संन्यास
पण वनात निघण्यापूर्वी राणीला शेवटचे एकदा पाहिल्याशिवाय त्याला राहवले नाही; कामदेवाने त्याच्या हृदयात पेटवलेली ज्वाला इतकी प्रखर होती. तो अंतःपुरात गेला आणि त्याने डंगला राणीला बोलावून घेतले. मी तुला दिलेल्या फळाचे काय झाले, असे त्याने तिला विचारले. तुम्ही सांगितल्याप्रमाणे मी ते खाल्ले, असे तिने उत्तर दिले. तेव्हा भर्तृहरीने तिला ते फळ दाखवले. ते पाहताच ती थक्क होऊन उभी राहिली; तिला एक शब्दही बोलता येईना. तिचा शिरच्छेद करावा, अशी आज्ञा भर्तृहरीने काटेकोरपणे दिली. मग तो बाहेर गेला, त्याने ते फळ धुऊन घेतले, आणि ते खाल्ले. गादी सोडून तो जोगी झाला, एक भटका संन्यासी, आणि कोणाला एक शब्दही न सांगता रानात निघून गेला. तिथे तो इतका मोठा तपस्वी झाला, की मृत्यूचे त्याच्यावर काही चालले नाही, आणि तो अजूनही भटकतो आहे. पण काही जण म्हणतात, तो परमेश्वरात विलीन झाला.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
वेशीवरचा राक्षस
अशा रीतीने विक्रमाची गादी रिकामी राहिली. ही बातमी खालच्या स्वर्गाचा राजा आणि पृथ्वीवरच्या राजांचा रक्षक इंद्र याच्या कानावर गेली, तेव्हा त्याने पृथ्वीपाल नावाचा एक भयंकर राक्षस पाठवला, आणि नगरीचा खरा स्वामी परत येईपर्यंत उज्जयिनीचे रक्षण करायला सांगितले. तो रक्षक रात्रंदिवस त्याच्या ताब्यातल्या नगरीवर पहारा करीत असे. वर्षभराच्या आतच राजा विक्रम अर्ध्या उघड्या अंगाने रानावनात भटकायला पुरता कंटाळला. कधी उपाशी, कधी हिंस्र श्वापदांशी सामना, आणि नेहमीच गैरसोय. त्याच्या मनात आले, की राण्यांविषयीचे आणि मुलांविषयीचे कर्तव्य तो पाळत नाही, आणि बापाच्या गैरहजेरीचा त्याचा वारस बहुधा अगदी वाईट फायदा घेईल. प्रजा अशा माणसाच्या हाती सोडली होती, की तो या विश्वासाला पात्र होता की नाही हेही त्याला ठाऊक नव्हते. शिवाय मित्रांच्या आणि शत्रूंच्या सगळ्या कच्च्या जागा त्याने हेरून ठेवल्या होत्या. हे विचार मनाला बोचत असतानाच त्याला बातमी कळली, की भर्तृहरीने गादी सोडली आहे आणि तो वनात निघून गेला आहे. “आपला प्रवास संपला,” विक्रम मुलाला म्हणाला. “चल, घरी जाऊ.” राजा आणि तरुण राजपुत्र मुख्य वेशीपाशी पोहोचले, तेव्हा मध्यरात्रीचे टोले पडत होते. ते वेशीतून आत शिरत होते, तोच एक अक्राळविक्राळ आकृती त्यांच्यासमोर उभी ठाकली. “कोण तुम्ही? कुठे निघालात?” ती गरजली. “थांबा, आणि नावे सांगा!”
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
झुंज
“मी राजा विक्रम,” संतापाने गुदमरलेला राजा म्हणाला, “आणि मी माझ्या स्वतःच्या नगरीत आलो आहे. मला अडवायची हिंमत करणारा तू कोण?” “त्याचे उत्तर सोपे आहे,” पृथ्वीपाल राक्षस गरजला. “उज्जयिनीच्या रक्षणासाठी देवांनी मला पाठवले आहे. तू खरोखरच राजा विक्रम असशील, तर पुरुष असल्याचे सिद्ध कर. आधी माझ्याशी लढ, आणि मग तुझ्या घरी परत जा.” “साधु! छान बोललास!” तो योद्धा राजा ओरडला; याहून चांगले त्याला काहीच नको होते. त्याने कमरबंद घट्ट आवळला, प्रतिस्पर्ध्याला वेशीबाहेरच्या मोकळ्या मैदानात बोलावले आणि पवित्रा घ्यायला सांगितले. राक्षसाच्या मुठी कलिंगडांएवढ्या होत्या, त्याचे पीळदार बाहू कोसळणाऱ्या झाडांसारखे हवेत सपासप फिरत होते, आणि राजाचे डोके जेमतेम त्याच्या पोटापर्यंत पोहोचत होते. प्रत्येक ठोशाबरोबर राक्षस इतक्या भयंकर मोठ्याने आरोळी ठोकी, की कोणाही माणसाचे धैर्य टिकले नसते. शेवटी विक्रमाचे नशीब जिंकले. राक्षसाचा डावा पाय घसरला, आणि त्याला पाडण्यासाठी वीराने त्याचा दुसरा पाय धरला. त्याच क्षणी तरुण राजपुत्र वडिलांच्या मदतीला धावला, आणि त्याने राक्षसाच्या उघड्या बोटांवर त्वेषाने उडी मारली. दोघांनी मिळून त्याला जमिनीवर आडवे केले. मुलगा त्याच्या पोटावर बसला आणि होता होईल तितका जड झाला. बाप चढत चढत त्याच्या गळ्यापर्यंत गेला आणि त्यावर घोड्यावर बसावे तसा बसला. त्याने राक्षसाच्या डोळ्यांवर दोन्ही अंगठे दाबले, आणि शरण आला नाहीस तर आंधळा करीन, अशी धमकी दिली.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
राक्षसाचा इशारा
तेव्हा राक्षसाची गर्जना मंदावली. “हे राजा, तू मला लोळवलेस, आणि मी तुला जीवदान देतो.” “राक्षसा, तुला वेड लागले आहे का?” अर्धा हसत, अर्धा रागावत राजा म्हणाला. “कोणाला जीवदान देतोस तू? मी मनात आणले तर तुला ठार मारू शकतो. मग मला जीवदान देण्याची भाषा तू कशी करतोस?” “उज्जयिनीच्या विक्रमा,” राक्षस म्हणाला, “फार गर्व करू नकोस. जवळ येऊन ठेपलेल्या मृत्यूपासून मी तुला वाचवीन. फक्त माझी कहाणी ऐक, विवेकाने विचार कर आणि त्याप्रमाणे वाग. मग तू निश्चिंतपणे जगावर राज्य करशील, निर्भयपणे जगशील आणि सुखाने मरशील.” क्षणभर विचार करून राजा म्हणाला, “सांग.” तो राक्षसाच्या गळ्यावरून खाली उतरला आणि सर्वांगाचे कान करून ऐकू लागला. राक्षस उठून बसला आणि गंभीरपणे बोलू लागला. “या उज्जयिनी नगरीत एकाच नक्षत्रावर, एकाच राशीत आणि एकाच वेळी तीन माणसे जन्मली. पहिला तू; तू राजघराण्यात जन्मलास. दुसरा एका तेल्याचा मुलगा होता. त्याला तिसऱ्याने मारले. तो तिसरा एक जोगी आहे. संहाराची देवी दुर्गा हिला नरबळीचा मधुर गंध पोहोचावा, म्हणून तो जमेल तितक्यांना ठार मारतो. तेल्याच्या मुलाला मारल्यावर या साधुपुरुषाने त्याला एका स्मशानात शिरीषाच्या झाडाला उलटे टांगले. आता तो तुझ्या मृत्यूचा डाव रचतो आहे. त्याने स्वतःच्या मुलाचा खून केला आहे—” “जोगी म्हणजे पवित्र तपस्वी. त्याला मूल झालेच कसे?” राजा विक्रमाने विश्वास न बसून विचारले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
वारुळातला तपस्वी
“तेच तर मी आता सांगणार आहे,” राक्षस म्हणाला. “तुझ्या उदार वडिलांच्या, गंधर्वसेनाच्या, चांगल्या दिवसांत एकदा सारा दरबार रानात मौजमजा करायला गेला होता. तिथे त्यांना जमिनीतल्या एका बिळातून एक तपस्वी, खरे म्हणजे तपस्व्याचे नुसते डोके, बाहेर डोकावताना दिसले. वाळवीने त्याचे सारे अंग मातीत लिंपून टाकले होते, आणि त्याच्या कातडीवरच आपले घर केले होते. किडे त्याच्या तोंडावरून सरपटत होते, गांधीलमाश्यांनी त्याच्या कानशिलांवर पोळी टांगली होती, आणि त्याच्या जटांमधून विंचू आत-बाहेर फिरत होते. तरी त्याचा एकही स्नायू हलत नव्हता. तो कोणाशी बोलत नसे, कोणाचे दान घेत नसे. काट्याकुट्यांच्या आगीचा तिखट धूर तो नाकपुड्यांनी आत ओढत होता; त्या नाकपुड्या हलत नसत्या, तर लोकांना तो मेलाच आहे असे वाटले असते. “ते दृश्य पाहून तुझे वडील थक्क झाले, आणि विचारात गढून घोड्यावरून घरी परतले. त्या संध्याकाळी दरबारात त्या तपस्व्याखेरीज दुसरा विषयच त्यांच्या तोंडी नव्हता. त्यांचे कुतूहल इतके वाढले, की जो कोणी या तपस्व्याला स्वखुशीने दरबारात घेऊन येईल, त्याला शंभर सुवर्णमुद्रा बक्षीस मिळतील, अशी त्यांनी नगरभर दवंडी पिटवली. “लवकरच वसंतसेना नावाची एक गाणारी-नाचणारी कलावंतीण तुझ्या वडिलांसमोर आली. शहाणपणापेक्षा चतुराई आणि रूप यांसाठीच ती जास्त प्रसिद्ध होती. एका सोन्याच्या कंकणाच्या क्षुल्लक मोबदल्यात मी तो तपस्वी राजवाड्यात आणीन, आणि तेही खांद्यावर एक बाळ घेतलेला, असे तिने कबूल केले. आश्चर्यचकित झालेल्या राजाने, ती आता वचनाला बांधली गेली याची खूण म्हणून, तिला विडा दिला, आणि विजयाने हसत ती निघून गेली.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
वसंतसेनेची करामत
“वसंतसेना सरळ रानात गेली. तिथे तो साधू तहानेने व्याकूळ, भुकेने सुकलेला, आणि ऊन-थंडीने अर्धमेला झालेला तिला दिसला. तिने हळूच त्याची आग विझवली. मग तिने एक मिठाई तयार केली, मागून येऊन थोडीशी त्याच्या ओठांना लावली, आणि त्याने ती चवीचवीने चाटून घेतली. म्हणून तिने त्याला आणखी दिली. दोन दिवस असे केल्यावर त्याच्यात थोडी शक्ती आली, आणि तिसऱ्या दिवशी ओठांवर बोटाचा स्पर्श जाणवताच त्याने डोळे उघडले आणि विचारले, ‘तू इथे का आलीस?’ “त्या मुलीने खोटी कहाणी आधीच तयार ठेवली होती. ‘मी एका देवाची कन्या आहे,’ ती म्हणाली, ‘आणि स्वर्गात मी धर्माची व्रते आचरली आहेत. आता मी या वनात आले आहे.’ एकटे राहण्यापेक्षा अशी संगत किती सुखाची, असा विचार तो तपस्वी करू लागला. त्याने तिला तिची कुटी कुठे आहे ते विचारले, आणि मला तिथे घेऊन चल, अशी विनवणी केली. “मग वसंतसेनेने त्या साधुपुरुषाला मातीतून खणून बाहेर काढले, त्याला स्नान करायला लावले, आणि रानात तिने स्वतःसाठी बांधून घेतलेल्या घरी ती त्याला घेऊन गेली. तिथल्या ऐषारामाचे कारण तिने तिचे व्रत सांगितले: त्या व्रताने भरजरी वस्त्रे, षड्रस अन्न आणि सर्व प्रकारचे भोग तिला बंधनकारक होते. कालांतराने तो तपस्वीही तिचे अनुकरण करायला शिकला. धूर घेणे त्याने सोडून दिले, आणि खाणे-पिणे हाच त्याचा रोजचा उद्योग झाला.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
मुलगा आणि तीर्थयात्रा
“शेवटी कामदेव त्याला छळू लागला. थोडक्यात, गांधर्वविवाह नावाच्या साध्यासुध्या विधीने तो साधू आणि ती साध्वी पतिपत्नी झाले, आणि सुमारे दहा महिन्यांनी त्यांना एक मुलगा झाला. अशा रीतीने त्या तपस्व्याला मूल झाले. “आता वसंतसेनेची शेवटची करामत तेवढी उरली होती. काही महिने गेले, आणि मग ती नवऱ्याला म्हणाली, ‘हे साधुमहाराज, आता आपली तपश्चर्या पूर्ण झाली आहे. चला, एखाद्या तीर्थक्षेत्री यात्रेला जाऊ, म्हणजे आपल्या देहांची सारी पापे धुतली जातील. मग आपण मरू आणि चिरंतन सुखात जाऊ.’ या बोलण्याला भुलून तपस्व्याने मूल खांद्यावर घेतले, आणि ती जिथे जाईल तिथे तो तिच्यामागून गेला: थेट गंधर्वसेन राजाच्या राजवाड्यात. “राजाने, त्याच्या मंत्र्यांनी आणि दरबाऱ्यांनी वसंतसेनेला, आणि बाळाला खांद्यावर घेतलेल्या तिच्या नवऱ्याला पाहिले, तेव्हा त्यांनी तिला दुरूनच ओळखले. ‘ते पाहा!’ राजा उद्गारला. ‘तपस्व्याला आणायला गेलेली हीच ती गाणारी.’ ‘महाराज, आपण खरे बोलता,’ सगळे म्हणाले. ‘ही तीच बाई आहे. आणि पाहा, जे जे करायची तिने परवानगी मागितली होती, ते सारे तिने करून दाखवले आहे!’ मग जणू हे सारे प्रकरण जगातली सर्वांत हलकीफुलकी आणि हसण्यासारखी गोष्ट असावी, तसे ते तिच्याभोवती गर्दी करून तऱ्हेतऱ्हेचे प्रश्न विचारू लागले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
तपस्व्याचा सूड
“पण राजा आणि दरबारी काय बोलत होते ते त्या तपस्व्याने ऐकले. ‘माझ्या तपाचे फळ हिरावून घेण्यासाठी यांनी हे केले,’ तो मनात म्हणाला. त्याने त्या सगळ्यांना भयंकर शाप दिले, मूल उचलले आणि तो दरबारातून निघून गेला. तो परत रानात गेला, त्याने त्या निष्पाप मुलाला ठार मारले, आणि त्या घडीचा सूड घेण्यासाठी तो तपश्चर्या करू लागला. ज्याने स्वतःच्या मुलाला मारले, तो आता तुझा प्राण घ्यायला पाहील. “त्याच्या प्रार्थना फळाला आल्या आहेत. आधी त्यांनी तुझे वडील तुझ्यापासून हिरावून नेले. मग तुझ्यात आणि तुझ्या भावात वैर लावून त्याच्या कपाळी अकाली अंत लिहिला. आता त्या तुझा नाश करायला लागल्या आहेत. एक राजा आणि एक राजपुत्र त्याची आश्रयदात्री दुर्गा हिला बळी द्यायचे, आणि त्या बळीच्या जोरावर साऱ्या जगाचे राज्य मिळवायचे, असा त्या जोग्याचा बेत आहे. “पण हे विक्रमा, दैवाची इच्छा असेल तर या संकटातून तुला वाचवीन, असे वचन मी दिले आहे. म्हणून माझे शब्द नीट लक्षात ठेव. मृतांमध्ये राहणाऱ्यांवर विश्वास ठेवू नकोस. आणि हे ध्यानात ठेव, की जो तुला ठार मारू पाहतो, त्याचे शिर उडवणे न्याय्य आणि उचित आहे. मग तू साऱ्या पृथ्वीवर राज्य करशील आणि मागे अमर नाव ठेवशील.” एकाएकी पृथ्वीपाल बोलायचा थांबला आणि अदृश्य झाला. कुठे हाड तर मोडले नाही ना, याची हातपाय चाचपून खात्री करीत, आणि घडलेल्या प्रकारावर विचार करीत विक्रम आणि त्याचा मुलगा नगरीच्या वेशीतून आत गेले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
राजा घरी परतला
राजा घरी परतला तेव्हा वसंत ऋतू होता, आणि होळीच्या सणाने घराघरात नाचगाणे चालले होते. राजा परत आल्याने उज्जयिनी आनंदली. राजवस्त्रे परिधान करून, स्वामित्वाच्या शुभ्र छत्राखाली राजा पुन्हा राज्य करू लागला. परतल्याचा पहिला आनंद ओसरल्यावर, तो दूर असताना शिरलेले अनाचार उपटून काढण्याच्या कामाला तो लागला. “राजाने अपराध्यांना शासन केले नाही, तर बलवान दुर्बलांना सळईवरच्या माशांसारखे भाजून काढतील,” हे वचन ध्यानात ठेवून त्याने कठोर हाताने कारभार सुरू केला. एका लबाड सोनाराचे त्याने वस्तऱ्यांनी तुकडे तुकडे करवले, कारण दयाळू कायदा तसेच सांगतो. काही खुन्यांना त्याने लोखंडी पलंगांवर जिवंत जाळले, आणि चलाख चोरांना त्यांच्या नातेवाइकांसह सुळावर चढवले. स्त्रियांच्या बाबतीतही तो तितकाच कठोर होता. तरुण पुरुषाशी लग्न करता यावे म्हणून म्हाताऱ्या नवऱ्याला विष घालणाऱ्या एका बायकोला त्याने कुत्र्यांपुढे टाकले, आणि एका व्यभिचारी बायकोचे नाक कापले गेले. अशी काही उदाहरणे घालून दिल्यावर उज्जयिनीच्या स्त्रिया जवळजवळ मर्यादशील झाल्या. सगळ्या अनर्थाचे मूळ स्त्री आहे, असे तो मानत असे. म्हणून नेहमीपेक्षा अधिक भयंकर गुन्हा त्याच्यापुढे आला, की तो आरोपीला विचारी, “ती कोण?” प्रश्न इतका अचानक येई, की पुष्कळदा योगायोगाने खरे बाहेर पडे, आणि त्याला सर्वज्ञ म्हणून जवळजवळ नाव मिळाले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
भाकरी आणि तिच्या कडा
राजा विक्रमाने शत्रूंच्या राज्यांवर चढाई करण्यातही वेळ दवडला नाही. पण प्रत्येक वेळी तिथले लोक एकजात उठले, आणि त्यांनी त्याच्या सैन्याची कत्तल उडवली. शेवटी साऱ्या पृथ्वीला स्वतःच्या छत्राच्या छायेखाली आणण्याची आशा त्याने सोडून दिली. मग एके दिवशी एका गावाजवळ गावकऱ्यांचे बोलणे त्याच्या कानावर पडले. एका बाईने भाकरी भाजल्या होत्या आणि ती मुलाला वाढत होती. मुलगा कडा टाकून देई आणि फक्त मधला भाग खाई. त्याने आणखी एक भाकरी मागितली, तेव्हा ती ओरडली, “जग जिंकायला निघालेला विक्रम जसा वागतो, तसाच हा पोरगा वागतो!” “आई, असे का?” त्याने विचारले. “मी काय करतो आहे, आणि विक्रमाने काय केले?” “बाळा, तू भाकरीची कडा टाकून देतोस आणि फक्त मधला भाग खातोस,” ती म्हणाली. “विक्रम महत्त्वाकांक्षेपायी शहरांवर हल्ला करण्यापूर्वी सरहद्दी जिंकत नाही. तो थेट देशाच्या मध्यभागी घुसतो आणि त्याची नासधूस करतो. मग शहरातले आणि इतर लोक उठतात, सरहद्दीपासून मध्यापर्यंत त्याला घेरतात, आणि त्याच्या सैन्याचा नाश करतात. हाच त्याचा मूर्खपणा.” त्या बाईचे शब्द विक्रमाने मनावर घेतले. त्याने सैन्य बळकट केले, आणि सरहद्दींपासून नव्याने सुरुवात केली. बाहेरची शहरे घेऊन त्याने त्यांच्यामध्ये फौजेची ठाणी बसवली. अशा रीतीने एकेक राज्य आणि एकेक प्रांत घेत तो साऱ्या जगाचा स्वामी झाला.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
व्यापाऱ्याची फळे
एके दिवशी वीर विक्रम न्यायासनावर बसला असताना मालदेव नावाचा एक तरुण व्यापारी राजवाड्याच्या दरबारात आला. तो नुकताच माल लादलेले उंट आणि हत्ती घेऊन उज्जयिनीत आला होता, आणि त्याच्या अमाप श्रीमंतीचा बोलबाला होता. दरबारात त्याचा मोठा आदर झाला. त्याने आणलेले एक फळ त्याने राजाच्या हातात ठेवले. मग जमिनीवर प्रार्थनेचे आसन अंथरून तो बसला. पाव तासाने तो उठला आणि निघून गेला. तो गेल्यावर राजाने विचार केला, “राक्षस ज्याच्याविषयी बोलला, तोच माणूस कदाचित या वेषाआड लपला असेल.” म्हणून त्याने ते फळ खाल्ले नाही. त्याने राजवाड्याच्या कारभाऱ्याला बोलावले, आणि ते फळ अतिशय जपून ठेवायला त्याच्याकडे दिले. पण तो तरुण व्यापारी रोज दरबारात येऊ लागला, आणि प्रत्येक वेळी तशीच भेट आणू लागला. एका सकाळी राजा विक्रम मंत्र्यांसह पागा पाहायला गेला. तो तरुण व्यापारीही तिथे आला, आणि नेहमीप्रमाणे त्याने राजाच्या हातात एक फळ ठेवले. विचारात गढलेला राजा ते हवेत उडवीत होता, तेवढ्यात ते त्याच्या बोटांतून निसटले. घोड्यांवरची पीडा स्वतःवर ओढून घ्यावी म्हणून घोड्यांमध्ये एक माकड बांधून ठेवले होते. त्या माकडाने तत्काळ ते फळ उचलले आणि फाडून त्याचे तुकडे केले. आतून इतके मोठे आणि इतके तेजस्वी माणिक बाहेर पडले, की राजा आणि त्याचे मंत्री आश्चर्याने उद्गारले.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
प्रत्येक फळात माणिक
“तुम्ही आम्हाला एवढी संपत्ती का दिलीत?” विक्रमाने तरुण व्यापाऱ्याला कठोरपणे विचारले, कारण आता त्याचा संशय पुरता जागा झाला होता. “महाराज,” मालदेवाने नम्रपणे उत्तर दिले, “शिष्टाचाराचे शास्त्र सांगते, की राजे, गुरू, न्यायाधीश, कुमारिका, आणि ज्यांच्या मुलीशी लग्न करायचे आहे अशा म्हाताऱ्या बायका, यांच्यापुढे रिकाम्या हाताने जाऊ नये. पण हे विक्रमा, आपण एकाच माणकाविषयी का बोलता? मी आपल्या चरणी ठेवलेल्या प्रत्येक फळात असेच एक माणिक आहे.” राजाने कारभाऱ्याकडून सगळी फळे मागवली. ती फोडली गेली, आणि प्रत्येकात एक माणिक निघाले; सगळी आकाराने आणि तेजाने सारखीच निर्दोष. राजा विक्रमाला फार आनंद झाला. त्याने एका जवाहिऱ्याला बोलावले आणि त्याला म्हटले, “या जगातून आपण काहीच बरोबर नेऊ शकत नाही. इहलोकी सद्गुण ही मोठी ठेव आहे. म्हणून यांतल्या प्रत्येक रत्नाचे मोल किती, ते मला प्रामाणिकपणे सांग.” एवढ्या नीतीच्या बोलण्याला जवाहिऱ्याने उत्तर दिले, “महाराज, आपण खरे बोलता. ज्याच्याकडे सद्गुण आहे, त्याच्याकडे सर्व काही आहे. प्रत्येक रत्न रंगाने, जातीने आणि सौंदर्याने निर्दोष आहे. एकेकाचे मोल दहा लाख कोटी सुवर्णमुद्रा आहे, असे मी म्हटले तरी त्याचे खरे मोल आपल्या ध्यानात येणार नाही. खरे सांगायचे तर, एकेका माणकात पृथ्वीच्या सात द्वीपांपैकी एक द्वीप विकत घेता येईल.”
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
मालदेवाची विनंती
राजाला आनंद झाला, तरी त्याचा संशय फिटला नव्हता. त्याने जवाहिऱ्याला मानाचा पोशाख देऊन निरोप दिला. मग त्याने तरुण व्यापाऱ्याचा हात धरला, त्याला राजवाड्यात नेले, दरबारासमोर स्वतःच्या आसनावर बसवले आणि म्हटले, “माझे सारे राज्य या माणकांपैकी एकाच्याही मोलाचे नाही. सांगा, तुम्ही तर खरेदी-विक्री करणारे; मग मला इतकी रत्ने तुम्ही कशी दिलीत?” “महाराज,” मालदेव म्हणाला, “काही गोष्टी चारचौघांत बोलू नयेत: प्रार्थना, मंत्र, औषधे, घरच्या गोष्टी, निषिद्ध अन्न, आणि शेजाऱ्याविषयी ऐकलेले वाईट. माझ्या इच्छा मी आपल्याला एकांतात सांगेन. जगाची रीतच अशी आहे: एखादी गोष्ट सहा कानांपर्यंत पोहोचली, की ती गुप्त राहत नाही. चार कानांपर्यंतच सांगितली, तर कदाचित पुढे जाणार नाही. आणि दोनच कानांपर्यंत पोहोचली, तर सृष्टिकर्त्या ब्रह्मदेवालाही ती कळत नाही.” म्हणून राजा विक्रम मालदेवाला बाजूला घेऊन गेला. “हे उदार पुरुषा,” तो म्हणाला, “तुम्ही मला इतकी माणके दिलीत, आणि एकाही दिवशी माझ्याबरोबर भोजन केले नाही. मला फार लाज वाटते. सांगा, तुम्हाला काय हवे आहे?”
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
शांतशील
“राजन्,” तरुण व्यापारी म्हणाला, “मी मालदेव नाही. मी शांतशील, एक साधू आहे. गोदावरी नदीच्या काठी एका मोठ्या स्मशानात मी मंत्रतंत्र आणि जादूचे विधी करणार आहे. त्यांच्या बळावर अष्टसिद्धी माझ्या होतील. आपल्याकडे मी एवढीच भिक्षा मागतो: आपण आणि तरुण राजपुत्र धर्मध्वज यांनी एक रात्र माझ्याबरोबर काढावी, आणि मी सांगेन ते करावे. आपण माझ्याजवळ असलात, तर माझे मंत्र सिद्धीला जातील.” “स्मशान” हा शब्द ऐकताच शूर विक्रम आसनावरून जवळजवळ दचकून उठला. पण खऱ्या नरपतीप्रमाणे त्याने मनातले भाव चेहऱ्यावर दिसू दिले नाहीत, आणि थोड्या वेळाने उत्तर दिले, “ठीक आहे, आम्ही येऊ. दिवस सांगा.” “शस्त्रे घेऊन या, पण बरोबर कोणी सेवक आणू नका,” साधू म्हणाला. “सोमवारी, भाद्रपद वद्य चतुर्दशीच्या संध्याकाळी.” “जा आता,” राजा म्हणाला. “आम्ही नक्की येऊ.” अशा रीतीने राजाचे वचन घेऊन साधूने निरोप घेतला. तो घरी गेला, मग देवळात गेला, त्याने सारी तयारी केली, आणि विधी सुरू करायला तो परत स्मशानात गेला. इकडे विक्रम स्वतःच्याच बुद्धीशी सल्लामसलत करायला आतल्या दालनात गेला. लोक हसतील या भीतीने त्याने या साहसाविषयी त्याच्या सर्वांत विश्वासू मंत्र्यालाही काही सांगितले नाही.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
स्मशानाची वाट
यथाकाळ तो सोमवार, भाद्रपद वद्य चतुर्दशीची संध्याकाळ, आली. अल्पशी कातरवेळ उतरली, तसे तो योद्धा राजा आणि त्याचा मुलगा राजवाड्याच्या दिंडी दरवाजातून कोणाच्याही नकळत बाहेर पडले. त्यांनी फेट्यांची टोके हनुवटीखाली बांधली होती, आणि काखेत उत्तम तलवारी होत्या. त्यांनी नदीकाठच्या स्मशानाचा रस्ता धरला. रात्र काळोखी आणि भकास होती. उतरत्या पावसाळ्याचा वारा जड ढग आकाशातून पिटाळत होता, चंद्राच्या बारीक कोरीचा प्रकाश जेमतेमच होता, आणि करकरणाऱ्या झाडांवरून मोठमोठे थेंब टपकत होते. शेवटी एक अंधुकसा प्रकाश त्यांच्या नजरेस पडला, आणि तोच त्यांना स्मशानापर्यंत घेऊन गेला. प्रेते जाळण्याच्या मोकळ्या जागेपाशी आल्यावर त्या अपवित्र भूमीवर पाय ठेवायला विक्रम क्षणभर कचरला. पण मुलगा मुळीच डगमगलेला नाही हे पाहून तो धीटपणे पुढे गेला. हाडांचे तुकडे तुडवीत तो चालत राहिला; फक्त फेट्याच्या टोकाने त्याने तोंड झाकून घेतले. स्मशानाच्या पलीकडच्या टोकाला एक मेळा जमला होता. अर्धवट जळलेल्या चितांच्या ज्वाळांच्या उजेडात राजा विक्रमाला आणि धर्मध्वजाला बाहेरचे एक कडे दिसले. वाघ, लांडगे, कोल्हे आणि तरस मृतांच्या अवशेषांसाठी त्यात भांडत होते. त्याच्या आत पिशाच्चांचा घोळका होता: चिरलेल्या अवयवांची, मारल्या गेलेल्यांची भुते, सांगाडे, सुरकुतलेल्या डाकिणी, आणि ताडाएवढी उंच भुतेखेते. ज्याने त्यांना आवाहन करून बोलावले होते, त्या माणसापुढे ती उड्या मारीत नाचत होती. किंकाळ्या, वादळाचे घोंघावणे आणि दुथडी भरलेल्या नदीची गर्जना यांनी आसमंत भरून गेला होता.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
अग्नीपाशी जोगी
या सगळ्यांच्या मधोमध, त्याचा दुष्ट चेहरा उजळवणाऱ्या अग्नीला लागून, शांतशील जोगी बसला होता. त्याचा ध्वज आणि त्याचा मंत्रदंड त्याच्या पाठीमागे जमिनीत रोवलेले होते. जोग्यांची असते तशी भगवी लंगोटी त्याने नेसली होती. त्याच्या लांब जटा मोकळ्या सुटल्या होत्या, त्याच्या काळ्या अंगावर खडूचे पट्टे ओढलेले होते, आणि कमरेला मांडीच्या हाडांचा कमरपट्टा होता. त्याच्या चेहऱ्याला चितेची राख फासलेली होती, आणि त्या मुखवट्यातून त्याचे पुतळ्यासारखे स्थिर डोळे द्वेषाने चमकत होते. त्याने त्याच्या पंथाचा टिळा लावला होता, पण तो रक्ताने. विक्रम जवळ गेला तेव्हा त्याला दिसले, की तो जोगी नडगीच्या दोन हाडांनी एका मानवी कवटीवर ठेका धरून त्या धिंगाण्याला संगीत पुरवत होता. राजा विक्रम जितका शूर, तितकाच सावध होता. या सगळ्या भीषण गोष्टींमध्ये एक माणूस दिसताच त्याला चेव आला, आणि स्वतःवर आणि त्याच्या घराण्यावर घिरट्या घालणारा शाप कायमचा दूर करता येईल, अशी आशा त्याला वाटली. क्षणभर त्याला राक्षसाचे शब्द आठवले: “हे ध्यानात ठेव, की जो तुला ठार मारू पाहतो, त्याचे शिर उडवणे न्याय्य आणि उचित आहे.” त्याच्या उत्तम तलवारीच्या एकाच घावाने हे संकट तत्काळ संपले असते. पण मग त्याला आठवले, की त्या रात्री साधू सांगेल ते करण्याचे राजवचन त्याने दिले होते. शिवाय कृतीची घडी अजून आलेली नाही, याची त्याला खात्री वाटत होती.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
झाडावरचे प्रेत
विक्रमाने शांतशीलाला सौजन्याने नमस्कार केला. “या, दोघेही बसा,” जोगी तुटकपणे म्हणाला. भोवतीच्या भुतांच्या नाचाला जराही न घाबरता बापलेक खाली बसले. थोड्या वेळाने राजाने त्याला आठवण करून दिली, की मी माझे वचन पाळायला आलो आहे, आणि विचारले, “आम्हाला तुमची काय आज्ञा आहे?” “हे राजा,” जोगी म्हणाला, “आपण आलाच आहात, तर माझे एवढे एकच काम करा. इथून सुमारे दोन कोसांवर, दक्षिणेला, प्रेते जाळण्याची आणखी एक जागा आहे. तिथे एक शिरीषाचे झाड आहे, आणि त्याला एक प्रेत लटकलेले आहे. ते मला ताबडतोब आणून द्या.” अशा संगतीत मुलाला सोडून जायचे नाही, म्हणून राजा विक्रमाने त्याचा हात धरला, एक जळते कोलीत उचलले, आणि तो झपाट्याने निघाला. वडिलांनी ज्याचा कोप ओढवून घेतला होता, तो तपस्वी म्हणजेच शांतशील, याची त्याला आता खात्री पटली होती. त्याच्या मनात सर्वांत वर एकच जुनी म्हण होती: “शत्रू तुला रात्रीच्या जेवणाला खाण्याआधी तू त्याला न्याहारीला खा.” चालता चालता तो ती पुटपुटत होता. जोग्याचे कवटी-डमरू त्याच्या कानांत घुमत होते, आणि तो शांतशीलाशी बोलत असताना गप्प झालेला भुतांचा घोळका आरोळ्या, किंचाळ्या आणि हास्य यांनी पुन्हा उसळला.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
पेटलेले झाड
रात्र इतकी काळोखी झाली, की चालणेही जेमतेम शक्य होते. ढगांनी मुसळधार पाऊस ओतला, विजा दिवसापेक्षाही लख्ख चमकल्या, आणि मेघगर्जनेने पृथ्वी हादरली. भुतेखेते प्रवाशांचा पाठलाग करीत आणि त्यांच्या वाटेत अंग टाकीत. रक्त आणि विष गळणारे मोठमोठे साप त्यांच्या पायांना विळखे घालीत, आणि तलवारीचा घाव किंवा मंत्र पडेपर्यंत सोडत नसत. एवढी भीषणता आणि एवढा गोंगाट होता, की एखादा शूर माणूसही डगमगला असता; पण राजा त्याच्या वाटेने चालतच राहिला. शेवटी खडतर वाट तुडवून तो जोग्याने सांगितलेल्या स्मशानात पोहोचला. अचानक त्याला ते झाड दिसले. त्याची प्रत्येक फांदी आणि प्रत्येक पान मुळापासून शेंड्यापर्यंत लालभडक ज्वाळांनी धगधगत होते. न डगमगता तो त्याच्याकडे जाऊ लागला, तसे आवाज ओरडू लागले, “मारा त्यांना! मारा! धरा! निसटू देऊ नका! जाळून राख करा! पाताळाच्या यातना भोगू द्या त्यांना!” घाबरणे तर दूरच, राजाचा धीर उलट वाढला, कारण त्याच्या साहसाचा शेवट आता नजरेच्या टप्प्यात आला होता. झाडाजवळ पोहोचल्यावर त्याला आढळले, की ती आग त्याला भाजत नाही. ते प्रेत न्याहाळण्यासाठी तो तिथे काही वेळ बसला. ते त्याच्या जरासे वर एका फांदीला उलटे लटकलेले होते.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
वेताळ
त्याचे डोळे सताड उघडे होते, हिरवट-तपकिरी, आणि त्यांची कधी उघडझाप होत नव्हती. त्याचे केस तपकिरी आणि चेहरा तपकिरी; एकमेकींच्या फारच जवळ जाणाऱ्या या तीन छटा अति वाळलेल्या नारळासारख्या नकोशा दिसत होत्या. त्याचे शरीर सांगाड्यासारखे कृश, बरगड्या दिसणारे होते. वटवाघळासारखे ते पायांच्या बोटांच्या टोकांनी फांदीला धरून लटकले होते, आणि त्याचे स्नायू दोरांसारखे ताणलेले दिसत होते. त्याच्यात रक्तच नसावे असे वाटत होते, आणि राजाने त्याच्या कातडीला हात लावला, तेव्हा ती सापासारखी थंडगार आणि बुळबुळीत लागली. जिवंतपणाचे एकच लक्षण होते: बकरीच्या शेपटीसारखी एक लहानशी झिपरी शेपटी वळवळत होती. या लक्षणांवरून वीर राजाने तत्काळ ओळखले, की हा प्राणी वेताळ आहे; प्रेतात संचार करणारे पिशाच्च. तपस्व्याने तेल्याच्या मुलाला झाडावर टांगले, असे राक्षस म्हणाला होता; त्याचा याच्याशी मेळ कसा घालावा, हे त्याला काही वेळ कळेना. पण लवकरच त्याने स्वतःचे समाधान करून घेतले. जोगी आणि इतर साधुपुरुष मोठे कपटी असतात. त्याला अधिक चांगले फसवता यावे म्हणून शत्रूने त्या तरुण तेल्याच्या प्रेताचे रूप बदलले असणार, यात शंका नाही. या कल्पनेने खूश होऊन विक्रम म्हणाला, “माझे कष्ट फळाला आले.” आता त्या वेताळाला शांतशीलाकडे घेऊन जाणे, एवढेच काम उरले होते.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
“कोण आहेस तू?”
हातात तलवार घेऊन राजा निर्भयपणे झाडावर चढला, आणि त्याने मुलाला खाली दूर उभे राहायला सांगितले. एका हाताने त्याने वेताळाचे केस धरले, आणि दुसऱ्या हाताने असा घाव घातला, की फांदी तुटली आणि वेताळ धाडकन जमिनीवर पडला. तत्क्षणी तो दात कराकरा चावू लागला, आणि वेदनेने रडणाऱ्या बाळासारखा मोठ्याने आकांत करू लागला. ते ऐकून विक्रमाला बरे वाटले. “हे पिशाच्च जिवंत असले पाहिजे,” तो मनाशी म्हणाला. तो चपळाईने खोडावरून खाली घसरला, त्याने ते प्रेत धरले, आणि विचारले, “कोण आहेस तू?” ते शब्द राजमुखातून बाहेर पडतात न पडतात, तोच वेताळ एखाद्या अळीसारखा त्याच्या बोटांतून निसटला. खदखदून हसत तो पाय वर करून हवेत उठला, आणि दुसऱ्या एका फांदीला पायांच्या बोटांनी लटकला. हसण्याच्या जोराने तो तिथे मागेपुढे झोके घेऊ लागला. आ वासून वर पाहत, आता काय करावे याचा विचार करीत राजा थोडा वेळ उभा राहिला, आणि मग उद्गारला, “हा तर नक्कीच तो तरुण तेली!” पुढच्या वेळी तो जमिनीला टेकताच क्षणाचाही विलंब न लावता त्याला धर, असे त्याने धर्मध्वजाला सांगितले. मग तो पुन्हा झाडावर चढला आणि त्याने वेताळाचे केस धरले. आता त्याला खरोखरच राग येऊ लागला होता. सगळ्या बाहुबळाने त्याने वेताळाला ओढून सोडवले, आणि जमिनीवर आपटले. “अरे दुष्टा,” तो म्हणाला, “सांग, कोण आहेस तू!”
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
सात वेळा
राजा खोडावरून खाली घसरला आणि मुलाच्या मदतीला धावला. आज्ञेप्रमाणे मुलाने वेताळाची मान धरली होती. पण वेताळ पुन्हा मोठ्याने हसला, त्यांच्या बोटांतून निसटला, आणि त्याच्या लटकायच्या जागी परत गेला. दोनदा हार खाणे राजा विक्रमाच्या स्वभावाला सोसण्यासारखे नव्हते. तो स्वभाव खराखुरा राजेशाही, आणि जरा तापट होता. या वेळी त्याने मुलाला सांगितले, की वेताळाच्या डोक्यावर तलवार चालव. मग संवत सुरू करणाऱ्या राजासारखा नव्हे, तर जखमी हिमालयीन अस्वलासारखा तो झाडावर धावत चढला, आणि वेताळाच्या पोटऱ्या नसलेल्या कृश पायांवर त्याने त्वेषाने घाव घातला. त्या घावाने त्याची बोटे फांदीवरून सुटली, आणि तो जमिनीला टेकताच धर्मध्वजाची तलवार त्याच्या तपकिरी जटांवर जोराने कोसळली. पण ते घाव जणू लोखंडासारख्या कठीण लाकडावर पडले. “अरे दुष्टा, कोण आहेस तू?” हा प्रश्न कानी पडताच वेताळ मोठ्या खुशीत त्याच्या जुन्या जागी परत गेला. पाच जीवघेण्या वेळा राजा विक्रमाने हे निष्फळ श्रम केले. धीर सोडणे तर दूरच, तो या साहसात रंगून गेला. तलवार निरुपयोगी आहे, हे त्याला कळले होते. पण तसा निश्चय लागला असता, तर तो त्या झाडावर चढत राहिला असता, ते प्रेत काखेत धरून खाली आणत राहिला असता, आणि तू कोण आहेस असे त्याला विचारत राहिला असता. ते बोटांतून निसटताना तो साठाच्या सहा पट वेळा, किंवा हे युग संपेपर्यंत, पाहत राहिला असता.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
वेताळ नमला
पण तशी गरज पडली नाही. सातव्या वेळी खाली पडल्यावर वेताळ निसटला नाही, त्याने स्वतःला पकडू दिले. तो फक्त एवढेच म्हणाला, “पक्क्या हट्टी माणसापुढे देवांचेही काही चालत नाही.” विक्रम त्याचे कटिवस्त्र सोडून त्याची झोळी करीत होता, म्हणजे ही शिकार नीट धरून ठेवता येईल. हे पाहून, स्वतःसाठी होतील तितक्या चांगल्या अटी पदरात पाडून घेणे शहाणपणाचे, असा विचार वेताळाने केला. त्याने पकडणाऱ्याला विचारले, तू कोण आहेस, आणि तुझा काय बेत आहे? “अरे अधमा,” धापा टाकीत तो वीर म्हणाला, “मी उज्जयिनीचा राजा, महान विक्रम, हे लक्षात ठेव. आणि मानवी कवटीवर भुतांसाठी डमरू वाजवत जो मजा करतो आहे, त्याच्याकडे मी तुला घेऊन चाललो आहे.” “हे महाप्रतापी विक्रमा, ती जुनी म्हण लक्षात ठेव,” वेताळ कुत्सितपणे म्हणाला, “की पुष्कळ जिभांनी पुष्कळ गळे कापले आहेत. मी तुझ्या निश्चयापुढे हार मानली आहे, आणि भिकाऱ्याच्या झोळीसारखा तुझ्या पाठीला बांधला जाऊन तुझ्याबरोबर यायला निघालो आहे. पण निघण्यापूर्वी माझे ऐक. मी बोलघेवडा आहे, आणि तुझा तो मित्र त्याच्या मित्रांना त्यांच्या आवडीचे संगीत ऐकवत जिथे बसला आहे, तिथपर्यंत जवळजवळ तासाभराची वाट आहे. म्हणून रंगतदार कथा आणि उपयोगी विचार सांगून मी वेळ घालवीन; कारण शहाणे ग्रंथांत रमतात, आणि मूर्ख झोपेत दिवस वाया घालवतात. आणि तुला पुष्कळ प्रश्नही विचारायचा माझा विचार आहे. त्यांच्याविषयी, तुला मान्य असेल तर, आपण असा करार करू.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
करार
“जेव्हा जेव्हा तू मला उत्तर देशील, मग ते नियतीने भाग पाडले म्हणून असो, माझ्या कपटाने तुला जाळ्यात ओढले म्हणून असो, की तुझा अहंकार आणि दंभ सुखावण्यासाठी असो, तेव्हा तेव्हा मी तुला सोडून शिरीषाच्या झाडावरच्या माझ्या लाडक्या फांदीवर परत जाईन. पण समज, तू मौन राखलेस; गोंधळून गेलास, तुला उत्तर सुचेनासे झाले, मग ते नम्रतेमुळे असो, की तू तुझे अज्ञान, तुझी असहायता आणि तुझ्या बुद्धीची उणीव कबूल करतोस म्हणून असो. तर मग मी स्वखुशीने तुला तुझ्या धन्यापुढे मला खाली ठेवू देईन. कदाचित मी हे बोलू नये, कारण हे तुला लाच दिल्यासारखे वाटेल; पण माझा सल्ला ऐक: तुझा गर्व, तुझा उद्दामपणा आणि तुझा ताठा जितक्या लवकर होईल तितक्या लवकर खाली आण. मग माझ्याखेरीज कोणीही देऊ शकणार नाही असा लाभ तुला माझ्याकडून मिळेल.” राजाच्या कानांना अगदी परके असे हे उर्मट बोल ऐकून राजा विक्रम चरकला. मग त्याचा थोरला मुलगा, युवराज, इथे नाही याचा त्याला आनंद वाटला. मग धर्मध्वज वेताळाच्या बोलण्याची मजा घेण्याइतका उद्धट तर नाही ना, हे पाहण्यासाठी त्याने वळून त्याच्याकडे पाहिले. पण एका नजरेत त्याला दिसले, की तरुण राजपुत्र त्या पिशाच्चाचे पाय कापडात नीट बसावेत म्हणून ते चिमटीत धरून दाबण्यात गुंतला आहे. विक्रमाने कटिवस्त्राची टोके धरली, ती पिळून त्यांची मूठ केली, खाली वाकून एका झटक्यात ते गाठोडे उचलले, आणि खांद्यावर टाकले. मुलाला मागे रेंगाळू नकोस असे सांगून तो स्मशानाच्या पश्चिम टोकाकडे झपझप चालू लागला. पाऊस थांबला होता, आणि ते जसजसे पुढे गेले, तसतशी हवा पुष्कळच सुधारत गेली.
प्रस्तावना — राजा विक्रमाची वेताळाशी गाठ
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकाच्या प्रस्तावनेवरून हा भाग पुन्हा सांगितला आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात वेताळाच्या कथांच्या सुरुवातीला फक्त चौकट आहे: साधूची आत रत्न असलेली फळे आणि झाडावरचे प्रेत; भर्तृहरी राजा, राक्षस आणि वसंतसेना यांची कथा तिथे नाही. विक्रमाचे शिक्षण आणि दिनक्रम, राजप्रतिनिधी म्हणून भर्तृहरीचे आयुष्य, राजाचे घरी परतणे, शिक्षा आणि स्मशानातली भीषण दृश्ये संक्षेपाने दिली आहेत.