विक्रम वेताळ
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
वेताळाचे अभिनंदन
राजा विक्रमाचे मौन पाहून वेताळ फार चकित झाला, आणि राजाच्या धैर्याची आणि निश्चयाची त्याने तोंड भरून स्तुती केली. तरीही त्याने लगेच हार मानली नाही. “महाराज, अनुमती असेल तर मी महाराजांचे अभिनंदन करतो,” तो कोरडेपणाने पुढे म्हणाला. “इतक्या वेळा फसल्यानंतर अखेर महाराजांनी आपल्या वाचाळतेला लगाम घातला. माझ्या शेवटच्या प्रश्नाचे उत्तर महाराजांनी दिले नाही, ते नम्रतेमुळे आणि संयमामुळे, की निव्वळ अज्ञानामुळे आणि असमर्थतेमुळे, याची चौकशी करायला मी थांबत नाही. अर्थात, मला दुसऱ्याचाच संशय आहे. पण खरे सांगायचे तर, महाराजांनी शेवटी एका वेताळाचा सल्ला मानण्याची कृपा केली, याने मी इतका सुखावलो आहे की त्यामागचे कारण मी फार खोलात जाऊन तपासणार नाही.” राजा विक्रमाला ते बोल झोंबले, पण त्याने हट्टाने मौन राखले, आणि ओठ आपोआप उघडू नयेत म्हणून ते घट्ट मिटून घेतले. “महाराजांनी आपला तो जरा अतिच हट्टी अहंकार मारला आहे, असे समजू या,” वेताळ म्हणाला. “तर मग मीही एका सुखावर पाणी सोडतो. महाराजांचे प्रेत झालेले पाहायची, आणि राजा असणे किती विचित्र वाटत असेल हे अनुभवण्यासाठी त्या राजदेहात थोडा वेळ शिरायची, मला मोठी हौस होती. इतकेच नव्हे, तर आता मी माझे पहिले वचन पाळीन, आणि माझ्याखेरीज कोणीही देऊ शकणार नाही असा लाभ महाराजांना माझ्याकडून मिळेल. पण आधी, मला जरा आणखी मोकळी हवा मिळू द्याल का?”
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
जोग्याचे खरे रूप
धर्मध्वजाने वडिलांची बाही ओढली, पण या वेळी राजा विक्रमाला आठवण करून द्यायची गरज नव्हती. रानटी घोड्यांनी ओढले असते, किंवा जल्लादाची करवत खांद्यापासून चालू झाली असती, तरी त्याच्या तोंडून एक शब्द निघाला नसता. त्याचे हट्टी मौन पाहून वेताळ अशुभ हसला आणि पुढे बोलू लागला. “आता ऐक, हे वीर राजा, मी काय सांगतो ते. आणि त्या राक्षसाचे म्हणणे लक्षात ठेव: जो आपल्याला ठार मारण्याचा डाव रचतो, त्याला ठार मारणे न्याय्यच आहे. तुझ्या पायांशी भारी भारी नजराणे ठेवणारा तो तरुण व्यापारी मालदेव, आणि गोदावरीच्या काठी एका स्मशानात मंत्रतंत्र करणारा तो साधू शांतशील, ते दोघे एकच आहेत, हे तू जाणतोसच. तुझ्या वडिलांनी मूर्खपणाने ज्याचा कोप ओढवून घेतला, तोच हा भयंकर जोगी. तुझ्या रक्ताखेरीज त्याचा सूड शमणार नाही. “आता माझे म्हणशील, तर मी तेल्याचा मुलगा. जगावर एकछत्री सत्ता मिळवायच्या त्याच्या बेतांच्या आड मी येईन, अशी भीती त्याच जोग्याला वाटली. म्हणून त्याने आपल्या तपाच्या बळावर मला मारले, आणि तुला अडकवायचा सापळा म्हणून मला शिरीषाच्या झाडाला उलटे टांगून ठेवले आहे.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
कुजबुज
“तुला आता कळलेच आहे, की मला त्याच्याकडे परत घेऊन यायला तुला त्याच जोग्याने पाठवले. तू मला त्याच्या पायांशी टाकशील, तेव्हा तो तुझे आभार मानील आणि तुझ्या धैर्याची, धीराची आणि निश्चयाची तोंड भरून स्तुती करील. मी तुला बजावतो, सावध राहा. तो तुला दुर्गेच्या देवळात नेईल, आणि आपली पूजा आटोपल्यावर तुला म्हणेल, ‘हे महाराज, माझ्या देवीला साष्टांग नमस्कार घाला.’” कान लावून ऐकणाऱ्या एखाद्या भुताने आपले शब्द शांतशीलापर्यंत पोहोचवू नयेत, म्हणून इथे वेताळाने आवाज खाली आणला आणि तो काही वेळ कुजबुजत राहिला. ते संपल्यावर एक सळसळ झाली. गाठोड्यातल्या प्रेतातून वेताळ स्वतःला सोडवून घेत होता, आणि राजाच्या पाठीवरचे ओझे हलके झाले. पण जाता जाता वेताळ वीर राजाचा आणि त्याच्या मुलाचा निरोप घ्यायला विसरला नाही. अखेरचे एकदा त्याने विक्रमाच्या राजेशाही नम्रतेची आणि अचाट आत्मदमनाची स्वतःच्या पद्धतीने तारीफ केली. असे गुण, तो म्हणाला, ज्याच्या अंगी असतात त्याला सर्व भुवनांत यश मिळवून दिल्याशिवाय राहत नाहीत.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
धुनीपाशी जोगी
राजा विक्रम आनंदाने झपाझप निघाला आणि लवकरच स्मशानात पोहोचला. तिथे जोगी त्याच्या नेहमीच्या वेशात होता: पाठीवर हरणाचे कातडे आणि कमरेभोवती पिळलेले लव्हाळे. त्याची कातडी भयाण पांढरीफटक पडली होती, जटा जमिनीवर लोळत होत्या, आणि नखे वाढून बोटांच्या टोकांभोवती वळली होती. तो कवटीचा डमरू वाजवीत होता आणि अखंड ओरडत होता, “हे काली! हे दुर्गे! हे देवी!” पूर्वीसारखाच त्याच्यासमोर विचित्र जीवांचा धिंगाणा चालला होता: महाकाय भुते, घाणेरड्या पशूंच्या रूपातले दैत्य, ब्रह्महत्या केलेल्या माणसांचे आत्मे ज्यांच्यात होते अशा बकऱ्या, आणि प्रेतांमध्ये नाचणाऱ्या पिशाच्चिणी. जोगी तेलाच्या एका प्रचंड कढईपाशी बसून ती सांभाळत होता; तिच्या धुरातून निळी ज्वाला जळत होती. त्याने राखेने पांढरा झालेला आपला लांब हात वर केला, तेव्हा पिशाच्चे पळाली आणि सगळीकडे शांतता पसरली. स्मशानावरून शरद ऋतूतला ओला झंझावात आक्रंदत घोंगावत होता, आणि त्याबरोबर ढगांचा गडगडाट, विजांचा लखलखाट आणि मुसळधार पाऊस. जोग्याने पुन्हा हात वर केला, आणि सगळे स्तब्ध झाले, जणू निसर्ग त्याच्या मंत्रांची वाट पाहत होता.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
विधी
राजा त्या भयंकर माणसाजवळ गेला. त्याने पाठीवरचे गाठोडे खाली उतरवले आणि कापड उघडले. शांतशीलाच्या चमकत्या डोळ्यांसमोर ते प्रेत पडले होते. आता त्याने आपले खरे रूप पुन्हा धारण केले होते, एका लहान मुलाचे. साधू फार प्रसन्न झाला. त्याने शूर विक्रमाचे आभार मानले, आणि आजवर होऊन गेलेल्या कोणत्याही राजापेक्षा त्याचे धैर्य मोठे आहे, अशी त्याची स्तुती केली. मग दक्षिणेकडे तोंड करून त्याने काही मंत्र म्हटले, प्रेताला जागे केले आणि उठवून बसवले. प्रेतासमोर त्याने आपल्या देवीला, त्या शुभ्र देवीला, नैवेद्य दाखवला: विड्याची पाने आणि फुले, चंदन आणि अक्षता, फळे, सुगंधी द्रव्ये, आणि लोखंडाचा स्पर्शही न झालेले मानवी मांस. शेवटी त्याने हातातली कवटी जळत्या निखाऱ्यांनी अर्धी भरली, आणि त्यांतून लालभडक प्रकाश येईपर्यंत त्यांवर फुंकर घातली. तोच दिवा करून त्याने राजाला आणि त्याच्या मुलाला मागोमाग यायची खूण केली, आणि स्मशानालगतच्या झाडांच्या एका काळोख्या राईत असलेल्या संहारक देवतेच्या लहानशा देवळाकडे तो त्यांना घेऊन गेला.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
स्मशानकाली
सावलीने झाकलेले बाहेरचे प्रांगण ओलांडून, मध्यभागी असलेल्या त्या लहानशा देवळाला त्यांनी मूकपणे प्रदक्षिणा घातली. शांतशील सांगेल तेव्हा तेव्हा राजा विक्रम पुढच्या सभामंडपात जाऊन घंटेचे तीन टोले देत असे, आणि त्यातून इशारा दिल्यासारखा मोठा नाद उमटे. मग त्यांनी उंबरठा ओलांडला आणि आतल्या अंधारात डोकावून पाहिले. तिथे स्मशानकाली तिच्या अत्यंत भीषण रूपात उभी होती. ती एक नग्न, काळीकभिन्न स्त्री होती. तिच्या आ वासलेल्या तोंडातून जीभ लोंबत होती, डोळे दारुड्यासारखे लाल होते, आणि गळ्यात पांढऱ्याफटक कवट्यांची माळ होती. तिच्या चार हातांत वक्र खड्ग, पाश, त्रिशूळ आणि जड गदा होती, आणि तिचा एक पाय तिचा पती शिव याच्या छातीवर होता. तिच्यासमोरच्या सगळ्या पूजापात्रांना रक्ताचा वास येत होता. राजा आणि त्याचा मुलगा ते दृश्य न्याहाळत उभे असताना साधूने वाकून आपला कवटीचा दिवा जमिनीवर ठेवला. आपल्या भगव्या वस्त्रातून त्याने एक धारदार तलवार काढली आणि ती पाठीमागे लपवली.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
साष्टांग नमस्कार
मूर्तीसमोर काही प्रार्थना पुटपुटल्यावर शांतशील म्हणाला, “हे महाप्रतापी विक्रमा, आपले आणि आपल्या पुत्राचे चिरकाल कल्याण असो! आपण दिलेले वचन राजाला शोभेल अशा थाटात पूर्ण केले आहे, आणि आपल्या उपस्थितीच्या पुण्याने माझ्या सगळ्या इच्छा लवकरच पूर्ण होतील. पाहा, सूर्य पूर्वेकडच्या डोंगरांवरून आपला रथ हाकायच्या बेतात आहे, आणि आपणा सर्वांचे काम आता संपले आहे. माझ्या देवीला नमस्कार करा. नाक जमिनीला टेकवा, आणि आठही अंगे जमिनीला टेकतील असे पालथे पडा. मग आपले वैभव वाढेल, अष्टसिद्धी आणि नवनिधी आपल्याला प्राप्त होतील, आणि समृद्धी कधीही आपले घर सोडणार नाही.” हे शब्द ऐकताच वेताळाने कानात सांगितलेले सारे काही राजा विक्रमाला एकदम आठवले. त्याने जोडलेले हात कपाळाला लावले, अंगठ्यांनी कपाळाला अनेकदा स्पर्श केला, आणि अत्यंत नम्रपणे उत्तर दिले. “हे पुण्यात्म्या, मी राजा आहे; असा नमस्कार कसा घालायचा ते मला ठाऊक नाही. तुम्ही आध्यात्मिक गुरू आहात. कृपा करून मला करून दाखवा, म्हणजे तुम्ही म्हणता तसे मी करीन.”
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
स्वतःच्याच जाळ्यात
तेव्हा इतका धूर्त असूनही तो जोगी स्वतःच्याच जाळ्यात सापडला. देवीला नमस्कार करण्यासाठी तो खाली वाकला, तेवढ्यात विक्रमाने तलवार उपसली आणि त्याच्या मानेवर असा घाव घातला की त्याचे मुंडके धडावेगळे होऊन जमिनीवर घरंगळले. त्याच क्षणी धर्मध्वजाने वडिलांचा दंड धरून त्यांना बाजूला ओढले, आणि मूर्तीखाली चिरडले जाण्यापासून अगदी वेळेवर वाचवले. मेघगर्जनेसारखा आवाज करीत ती मूर्ती देवळाच्या फरशीवर कोसळली. वर आकाशातून एक बारीक, क्षीण आवाज ओरडला, “जो आपल्याला ठार मारू पाहतो, त्याला ठार मारणे न्याय्यच आहे!” मग चारी दिशांनी विजयाचे आनंदी जयघोष उठले. गंधर्व, स्वर्गीय नर्तकी आणि इंद्राच्या स्वर्गातल्या अप्सरा आपले सोन्याचे पलंग आणि सुगंधी उपवने सोडून वीर राजाचे कौतुक करायला आल्या होत्या; हा जयजयकार त्यांचाच होता. सर्वांत शेवटी स्वतः सहस्राक्ष इंद्र पिवळे घोडे जोडलेल्या रथातून पारिजातकाच्या छायेतून वर आला. त्याचे सेवक स्वर्गीय दुंदुभी वाजवीत होते आणि फुलांचा व सुगंधांचा वर्षाव करीत होते. त्याने शूर विक्रमाला वर मागायला सांगितले.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
मी बोलावीन तेव्हा या
राजाने हात जोडले आणि आदराने उत्तर दिले, “हे अंतरिक्षाच्या महाप्रतापी अधिपती, माझी ही कथा साऱ्या जगात प्रसिद्ध होवो!” “तथास्तु,” देव म्हणाला. “जोवर सूर्य आणि चंद्र आहेत, आणि आकाश पृथ्वीकडे पाहत आहे, तोवर तुझा हा पराक्रम साऱ्या जगात स्मरणात राहील. दरम्यान, तू मानवजातीवर राज्य कर.” एवढे बोलून इंद्र आपल्या स्वर्गीय नगरीत, अमरावतीत, परत गेला. विक्रमाने ती प्रेते उचलली आणि शांतशील ज्या कढईपाशी बसला होता, त्या कढईत फेकून दिली. त्याच क्षणी त्यांतून दोन वीर जिवंत होऊन उसळून बाहेर आले, आणि विक्रम त्यांना म्हणाला, “मी बोलावीन तेव्हा या!” हे गूढ शब्द बोलून राजा आपल्या मुलासह राजवाड्यात परत गेला, आणि कोणीही त्यांच्या वाटेला गेले नाही. वेताळाने भाकीत केल्याप्रमाणे त्याचे सारे काही भरभराटीला आले, आणि लवकरच त्याने शकारी, म्हणजे शकांचा शत्रू, आणि शकाधिपती विक्रमादित्य ही प्रसिद्ध बिरुदे मिळवली. साऱ्या जगाला एकाच छत्राच्या छायेखाली आणून, निश्चिंतपणे त्यावर राज्य करीत त्याने दीर्घ आणि सुखी आयुष्य घालवले. अखेर वीर राजा विक्रम यमाच्या अंधाऱ्या राज्यात गेला; यमाच्या हातून कोणताही मर्त्य सुटत नाही. पण त्याने माणसांमध्ये असे नाव मागे ठेवले, की फुलाचे रूप मातीत मिसळून गेल्यावरही त्याचा सुगंध जसा दीर्घकाळ दरवळत राहतो, तसे ते नाव टिकून राहिले.
उपसंहार — राजा विक्रमाने जोग्यावर मात कशी केली
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकाच्या उपसंहारावरून हा भाग पुन्हा सांगितला आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात हा भाग वेताळाच्या चोविसाव्या कथेचा शेवट आणि पंचविसावी कथा आहे. जोग्याचे रूप, त्याच्याभोवतीचा पिशाच्चांचा मेळा, वादळ, कालीची मूर्ती आणि स्वर्गातला जल्लोष संक्षेपाने दिले आहेत.