विक्रम वेताळ
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
बागेतली राजकन्या
विक्रमाने वेताळाला कापडात बांधून पुन्हा पाठीवर घेतले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्याबरोबर चालत होता. काही वेळ वेताळ गप्प राहिला. मग त्याने कथा सुरू केली. राजा सुविचाराची मुलगी चंद्रप्रभा अतिशय सुंदर होती, आणि ती लग्नाच्या वयाची झाली होती. जगावर वसंताचे राज्य नुकतेच सुरू झाले होते, तेव्हा एके दिवशी ती आपल्या मैत्रिणींबरोबर वडिलांच्या विहारोद्यानात फिरायला गेली. वसंताची धुंदी मुलींच्या डोक्यात चढली. त्या एकमेकींवर फुले फेकू लागल्या, रुंद वाटांवरून शर्यती लावू लागल्या, नारिंगाच्या झाडांमधल्या रेशमी झोपाळ्यांवर झोके घेऊ लागल्या, आणि मधूनच, ज्या मुलीची सगळ्याजणी थट्टा करीत तिला माशांच्या तळ्यात ढकलायचा प्रयत्न करू लागल्या. सर्वांत उत्साही होती राजकन्या. तिच्या पदामुळे ती सगळ्यांवर बिनधास्त फुले फेकू शकत होती आणि सगळ्यांना ढकलू शकत होती; तिच्यावर उलट फुले फेकायची किंवा तिला ढकलायची कोणाची प्राज्ञा नव्हती. सेवकांनी बाग मोकळी करण्याआधीच मनस्वी नावाचा एक अतिशय देखणा तरुण, एका ब्राह्मणाचा मुलगा, कोणताही वाईट हेतू मनात न ठेवता भटकत तिथे आला होता. चालून दमल्यामुळे तो एका झाडाच्या सावलीत आडवा झाला होता आणि त्याला झोप लागली होती. राजाच्या माणसांपैकी कोणीच त्याला पाहिले नव्हते. खेळून दमल्यावर चंद्रप्रभा मैत्रिणींना सोडून गात गात उन्हाळी महालाच्या पायऱ्या चढून गेली. तिच्या पावलांनी मनस्वी जागा झाला आणि उठून बसला. एक परका पुरुष पाहून राजकन्या दचकली. पण त्यांची नजरानजर झाली होती, आणि दोघेही प्रेमाने घायाळ झाले. यालाच सामान्यपणे प्रथमदर्शनी प्रेम म्हणतात.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
प्रथमदर्शनी प्रेम
“काहीतरीच!” वीर राजा चिडून म्हणाला. “कामदेवाच्या त्या लहरीवर माझा कधीच विश्वास बसणार नाही.” तो हे मनापासून बोलला, कारण असे त्याच्या बाबतीत एकाहून अधिक वेळा घडले होते, आणि त्याचा शेवट कधीच चांगला झाला नव्हता. “पण असे घडते, हे राजा,” वेताळ म्हणाला. “तुझ्या एका तत्त्वज्ञाच्या मते ‘तृणमणिशक्ती’ नावाचा, वजन करता न येणारा एक द्रव दोन शरीरांमध्ये वाहतो आणि त्यांना एकमेकांना चिकटवतो. माझे स्वतःचे मत तर मी तुला फार पूर्वीच सांगितले आहे. मूर्खपणा—” “अरे दुष्टा, एकतर जीभ आवर, नाहीतर कथा पुढे चालव,” राजा ओरडला. त्या पहिल्या नजरेबरोबरच मनस्वी मूर्च्छित होऊन मागे कोसळला, आणि बसल्या जागीच बेशुद्ध पडून राहिला. राजकन्या थरथरली, आणि मग उन्हाळी महालाच्या जमिनीवर बेशुद्ध होऊन पडली. तिच्या मैत्रिणींना ती लवकरच सापडली. त्यांनी तिला उचलून मेण्यात घातले आणि घरी नेले.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
दोन पंडित
मनस्वी तिथे मेल्यासारखा निपचित पडून होता. त्याच वेळी दोन म्हातारे पंडित भटकत त्या बागेत आले. दोघेही महाविद्वान आणि दोघेही अर्धे आंधळे, त्यामुळे ते त्याच्या अंगालाच अडखळले. एक होता मूलदेव, मोठा परोपकारी माणूस; आणि दुसरा त्याचा मित्र शशी, ज्याला माणसांविषयी काडीचेही प्रेम नव्हते. “मित्रा,” मूलदेव म्हणाला, “हा तरुण असा बेशुद्ध होऊन जमिनीवर कसा पडला असेल?” “नक्कीच एखाद्या पोरीने भुवईच्या धनुष्यातून याच्यावर नजरेचे बाण सोडले असणार,” शशी म्हणाला. “मग आपण याला उचलले पाहिजे,” मूलदेव म्हणाला. “उचलायची काय गरज आहे?” शशीने विचारले. मूलदेवाने त्याचे ऐकले नाही. तो जवळच्या तळ्याकडे धावला. त्याने कटिवस्त्राचा शेव भिजवला, त्या तरुण ब्राह्मणावर पाणी शिंपडले, त्याला उचलले आणि भिंतीला टेकून बसवले. तो शुद्धीवर आला तेव्हा त्याचे दुखणे शरीराचे नसून मनाचे आहे, हे म्हाताऱ्यांनी ओळखले, आणि तुझी ही अवस्था कशामुळे झाली, असे त्याला विचारले. आधी मनस्वी काही सांगेना. पण प्रेमळ नजरेने आणि गोड शब्दांनी त्यांनी त्याला बोलते केले. तो म्हणाला, “या उन्हाळी महालात एक राजकन्या आली होती. तिला पाहताच माझी ही अवस्था झाली. ती मिळाली तर मी जगेन; नाहीतर मला मरावेच लागेल.”
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
दोन गुटिका
“तरुणा, माझ्याबरोबर चल,” मूलदेव म्हणाला. “ती तुला मिळावी म्हणून माझ्याकडून होईल ते सगळे मी करीन, आणि ते जमले नाही तर तुला श्रीमंत करीन.” मनस्वीने उत्तर दिले, “स्त्री हे सर्व रत्नांमध्ये श्रेष्ठ रत्न आहे, आणि तिच्यासाठीच माणसाला संपत्ती हवी असते. जिथे पत्नी नाही, तिथे सुख कुठले?” तेव्हा मूलदेवाने त्याला ती मुलगीच मिळवून देण्याचे वचन दिले. तो तरुणाला घरी घेऊन गेला, त्याला गालिच्यावर बसवले आणि थोडा वेळ त्याला एकटे सोडून गेला. परत आला तेव्हा त्याच्या हातात दोन लहानशा गुटिका होत्या. तो म्हणाला, “आमच्या घराण्यात एक रहस्य आहे. मी त्याचा उपयोग मानवजातीच्या भल्यासाठी करतो, पण ते फक्त शुद्ध मनाच्या माणसांच्या बाबतीतच चालते. ही गुटिका तोंडात ठेवलीस, की तू बारा वर्षांची मुलगी होशील. ती तोंडातून काढलीस, की पुन्हा जसा आहेस तसा होशील. पण या शक्तीचा उपयोग फक्त चांगल्या कामासाठीच कर; नाहीतर तुझ्यावर एखादे मोठे संकट कोसळेल. म्हणून ही वापरून पाहण्याआधी नीट विचार कर.” तिन्ही लोकांत माझ्याइतका निष्पाप आणि सद्हेतू बाळगणारा जीव दुसरा नाही, अशी खात्री मनस्वीने त्याला तत्काळ दिली. मग त्या भोळ्या मनाच्या पंडिताने एक गुटिका तरुणाच्या तोंडात ठेवली, ती काहीही झाले तरी गिळू नकोस असे बजावले, आणि दुसरी स्वतःच्या तोंडात ठेवली. त्याबरोबर मनस्वीची एक चुणचुणीत तरुण मुलगी झाली, आणि मूलदेव निदान ऐंशी वर्षांचा, कमरेत वाकलेला म्हातारा झाला.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
ठेव
याच रूपांत ते दोघे चंद्रप्रभेचे वडील राजा सुविचार याच्या राजवाड्यात गेले, आणि पुरोहिताला असते त्या मुभेने वर्दी न देता सरळ दरबारात शिरले. आपल्या घरी एक पवित्र ब्राह्मण आलेला पाहून राजा उठला. त्याने नम्रपणे नमस्कार केला आणि बापलेकीसारख्या दिसणाऱ्या त्या दोघांना बसवले. मूलदेवाने श्लोक म्हणून त्याला आशीर्वाद दिला. विप्रवर कुठून आले, असे राजाने विचारले. तो म्हणाला, “गंगामाईच्या उत्तर तीरावर माझे घर आहे. दूरच्या एका देशात मला ही कन्या सापडली. माझ्या मुलासाठी ही योग्य पत्नी आहे, म्हणून मी हिला घरी घेऊन आलो. पण तेवढ्यात दुष्काळाने आमचे गाव उजाड झाले होते, आणि माझी बायको आणि मुलगा कुठे निघून गेले, कोण जाणे. ही मुलगी बरोबर असताना मी त्यांना कसा शोधू? मी परत येईपर्यंत हिला महाराजांच्या हवाली करून जातो.” राजाला दोन धोके दिसले. एक, खोडकर डोळ्यांच्या एका सुंदर तरुण मुलीची जबाबदारी. दुसरा, नकार दिला तर स्वतःवर आणि राज्यावर ब्राह्मणाचा शाप. नकार देणे अधिक धोक्याचे आहे, असे ठरवून त्याने होकार दिला. म्हाताऱ्या ब्राह्मणाने निरोपाचा विडा घेतला आणि तो आपल्या वाटेने निघून गेला. मग राजाने मुलीला बोलावले. तो तिला म्हणाला, “ही एका तरुण ब्राह्मणाची वाग्दत्त वधू आहे. हिच्या सासऱ्याने हिला माझ्या हवाली केले आहे. हिला तुझ्या महालात घेऊन जा, हिचा सर्व प्रकारे मान ठेव, आणि दिवस असो की रात्र, हिला नजरेआड होऊ देऊ नकोस.”
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
सीता
मनस्वीने स्वतःसाठी सीता हे नाव निवडले होते. चंद्रप्रभेने सीतेचा हात धरला आणि तिला आपल्या महालात नेले. राजकन्या त्या नव्या सखीशी नेहमीपेक्षा अधिक उत्साहाने बोलत होती; पण तिच्या कपाळावरची दुःखाची छाया सीतेने ओळखली, आणि झोपायला गेल्यावर तिने त्याचे कारण विचारले. चंद्रप्रभा म्हणाली, “वसंतातल्या एका दिवशी मी मैत्रिणींबरोबर बागेत फिरत होते, तेव्हा मला एक अतिशय देखणा ब्राह्मण दिसला. आमची नजरानजर झाली, आणि तो बेशुद्ध पडला, मीही पडले. मैत्रिणींनी मला घरी आणले, त्यामुळे त्याचे नाव काय, घर कुठे, काहीच मला ठाऊक नाही. तेव्हापासून मला अन्नपाणी नकोसे झाले आहे, आणि माझे शरीर झिजत चालले आहे.” आणि पुढच्या महिन्याच्या सुरुवातीला मला मरण येईल, असे भविष्य तिने स्वतःच वर्तवले. सीतेने मोठ्या साळसूदपणे विचारले, “तुझा प्रियकर मी तुला आत्ता या क्षणी दाखवला, तर मला काय देशील?” राजकन्या म्हणाली, “मी जन्मभर तुझी सर्वांत हलकी दासी होऊन राहीन, आणि हात जोडून तुझ्यापुढे उभी राहीन.” त्यावर सीतेने तोंडातली गुटिका काढली, आणि लगेच तिचा मनस्वी झाला. त्याने ती गुटिका गळ्यात टांगलेल्या एका लहानशा पिशवीत जपून ठेवली. चंद्रप्रभा लाजली आणि गोंधळून तिने मान खाली घातली; त्या गोंधळातही ती मोहक दिसत होती.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
गुप्त विवाह
“आता वर्णन करायचे तर—” वेताळाने सुरुवात केली. “वेताळा, मला कसलीही वर्णने नकोत!” महान विक्रम गाठोडे वरखाली हिसडत ओरडला. “तुझी वर्णने जितकी कमी, तितके आपल्या सगळ्यांचे भले.” मग वेताळ थोडक्यात पुढे सांगू लागला. विवाहाच्या आठ प्रकारांपैकी मनस्वीने गांधर्वविवाह निवडला, म्हणजे केवळ दोघांच्या संमतीने केलेले लग्न. तसेही तिच्या दर्जाच्या आणि वयाच्या राजकन्येला स्वतःचा पती स्वतः निवडण्याचा अधिकार होताच; राम, अर्जुन, कृष्ण आणि नल यांनाही राजकन्यांनी असेच निवडले होते. या लग्नानंतर पाच महिने मनस्वीने राजवाड्याबाहेर पाऊलही टाकले नाही. दिवसा गुटिका तोंडात ठेवून तो सीता बने, राजकन्येची सखी; रात्री ती काढून तिचा पती बने. आणि लवकरच चंद्रप्रभेला त्याच्यापासून दिवस गेले. रोज स्त्री आणि पुरुष अशी दोन्ही रूपे मिळत असूनही मनस्वीचे समाधान झाले नाही. अधिक मोकळीक मिळावी म्हणून तो झुरू लागला, आणि बायकोने आपल्याला कोंडून ठेवले म्हणून तिला दोष देऊ लागला. आणि सतत तिलाच पाहून त्याला जसा कंटाळा आला होता, तसाच, ज्याच्या प्रेमापायी चंद्रप्रभा मूर्च्छित पडली होती, त्या मनस्वीलाच सतत पाहून तिलाही लवकरच कंटाळा आला. ते एकमेकांना वारंवार टाकून बोलू लागले. मोकळी हवा आणि करमणूक मिळाली तर आम्हाला बरे वाटेल, हे चंद्रप्रभेने आणि सीतेने म्हाताऱ्या राजाला सहज पटवले. जिला गमावण्याची त्याला भीती वाटत होती, त्या मुलीत झालेला हा बदल पाहून सुविचाराला फार आनंद झाला, आणि तुम्हाला वाटेल तसे करा, असे त्याने सांगितले. मग सहली आणि भेटीगाठी, स्नाने आणि नृत्ये, गाण्याच्या बैठकी आणि नौकाविहार यांची एकच रांग लागली.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
कोषाध्यक्षाचा मुलगा
एके दिवशी राजा सगळ्या परिवारासह मुख्य कोषाध्यक्षाच्या घरी एका लग्नाच्या मेजवानीला गेला. तिथे कोषाध्यक्षाच्या मुलाने सीतेच्या सुंदर रूपातल्या मनस्वीला पाहिले, आणि त्याचेही लगेच प्रथमदर्शनी प्रेम जडले. तो एका मित्राला म्हणाला, “ती मुलगी मिळाली तर मी जगेन; नाहीतर प्राण सोडीन.” घरी जाऊन त्याने अन्नपाणी सोडले, आणि मित्राने ही गोष्ट त्याच्या वडिलांच्या कानावर घातली. ती मुलगी माझ्या मुलाला द्यावी, अशी विनंती कोषाध्यक्षाने राजाला केली. “मूर्खा!” राजा ओरडला. “राजांनी अन्याय करणे योग्य नाही. कोणी एखादी व्यक्ती रक्षकाच्या स्वाधीन केली, तर ज्याने ती ठेव सोपवली त्याला न विचारता रक्षक ती दुसऱ्याला कशी देईल?” आपल्यावाचून राजाचा कारभार चालू शकत नाही, हे कोषाध्यक्ष जाणून होता. तो घरी गेला. उपाशी मुलाचा हात हातात घेऊन, सगळ्या नोकरांना ऐकू जाईल अशा रीतीने त्याने जाहीर केले, मीही याच्याबरोबर मरेन. तीन दिवस त्याने अन्नपाण्याला स्पर्शही केला नाही. राजाने ऐकले नाही तर कारभारातून अंग काढून घ्यायचे, असा निश्चय करून मग सारे मंत्रिमंडळ एकत्र राजाकडे गेले. ते म्हणाले, मुलगा मेला तर बापही मरेल, आणि कोषाध्यक्षावाचून राज्य रसातळाला जाईल; अर्धे हिशेब तर आधीच वाळवीने खाल्ले आहेत.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
राजा माघार घेतो
राजाने आपल्या राजवचनाबद्दल आणि सोपवलेल्या ठेवीबद्दल ठाम भाषण केले. ही तत्त्वे मला अत्यंत सन्माननीय पित्याने आणि अत्यंत सद्गुणी मातेने शिकवली आहेत, असे तो म्हणाला. हे विक्रमा, एखादा माणूस स्वतःच्या तत्त्वांविषयी बोलू लागला, की हे का, असे स्वतःलाच विचार! पण मग तो पुढे म्हणाला की मी मुळीच हटवादी नाही. आणि राजवचन मोडणे, ठेवीचा विश्वासघात करणे आणि परक्या पुरुषाची बायको दुसऱ्याला देऊन टाकणे हे राजा म्हणून त्याचे कर्तव्यच आहे, हे मंत्र्यांनी त्याला पटवून दिले, आणि त्यानेही मोठ्या कृपेने ते पटवून घेतले. मंत्री म्हणाले, “तो म्हातारा ब्राह्मण जाऊन पुष्कळ दिवस झाले. तो बहुधा मरून त्याचे दहनही झाले असेल. आणि मुलीचा केवळ वाङ्निश्चय झाला आहे, रीतसर लग्न झालेले नाही. तो परत आलाच, तर महाराजांनी त्याला गावे आणि धन द्यावे, किंवा त्याच्या मुलासाठी अधिक सुंदर बायको शोधावी. कुटुंबासाठी एका माणसाचा बळी द्यावा, नगरासाठी कुटुंबाचा, देशासाठी नगराचा, आणि राजासाठी देशाचा!” तेव्हा राजा सुविचार मुलीच्या महालात गेला, आणि त्याने सीतेला ताबडतोब कोषाध्यक्षाच्या मुलाच्या घरी जाण्याचा हुकूम दिला. आता, चंद्रप्रभा आणि मनस्वी यांचे सहसा भांडण चालू असल्यामुळे चंद्रप्रभा आणि सीता यांचे एकमेकींशी बोलणेही जवळजवळ बंद होते. दोघींना वेगळे करण्याचा हुकूम ऐकून त्या— “खूश झाल्या?” धर्मध्वज मध्येच म्हणाला. का कोण जाणे, पण या कथेत त्याला फारच रस वाटत होता. “दुःखाने अगदी कोसळल्या, अरे भोळ्याभाबड्या राजकुमारा!” वेताळ ओरडला. ज्या गोष्टींतले काही कळत नाही, त्यांत तोंड घातल्याबद्दल राजा विक्रमाने मुलाला रागे भरले, आणि वेताळ पुढे सांगू लागला.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
आधी तीर्थयात्रा
दोघी रडल्या, विनवण्या केल्या, वाद घातला, आणि हुकूम मानायला त्यांनी नकार दिला. सीता म्हणाली, “जिथे वचने पाळली जात नाहीत, त्या घरातून लक्ष्मी निघून जाते.” चंद्रप्रभा म्हणाली, स्वार्थ माणसावर स्वार होतो तेव्हा आरशातल्यासारखे उजवे डावे होते आणि डावे उजवे. राजाने दोन्ही वचनांची प्रशंसा केली, पण तो निर्णयावर ठाम राहिला. मग वेळ काढण्यासाठी सीता म्हणाली, “महाराज, मला कोषाध्यक्षाच्या मुलाला द्यायचेच असा आपला निश्चय असेल, तर आधी त्याने मी सांगेन ते केले पाहिजे. मी ब्राह्मण वर्णाची आहे आणि तो क्षत्रियाचा मुलगा आहे. शास्त्र सांगते की आमचे लग्न होण्यापूर्वी त्याने सगळ्या तीर्थक्षेत्रांची यात्रा केली पाहिजे.” “मुली, तू अगदी वेदवाक्य बोललीस,” राजा म्हणाला. वेळ काढायला एवढे चांगले निमित्त मिळाले म्हणून त्याला आनंद झाला होता. त्या रात्री मनस्वी आणि चंद्रप्रभा भांडत बसले नाहीत. एका मोठ्या संकटातून सुटलो म्हणून त्यांनी आनंद केला. पण ते त्या संकटातून सुटले नव्हते. कारण सकाळी कोषाध्यक्षाचा मुलगा तीर्थयात्रेला कबूल झाला, पण मी बाहेर असेपर्यंत त्या मुलीने माझ्या वडिलांच्या घरी राहावे, अशी त्याने मागणी केली. नकार मिळाला तर आम्ही पुन्हा उपोषणाला बसू, अशी धमकी त्याने आणि त्याच्या बापाने दिली, आणि राजाचा नाइलाज झाला. ढसढसा रडणाऱ्या सीतेला कोषाध्यक्षाच्या घरी नेण्यात आले. कोषाध्यक्षाने तिला त्याच्या तिसऱ्या आणि सर्वांत धाकट्या बायकोच्या, सौभाग्यसुंदरीच्या, हवाली केले. ती साधारण सीतेच्याच वयाची होती. दोघींनी भांडण न करता एकत्र राहावे, असे त्याने त्यांना सांगितले. आणि त्याचा मुलगा तीर्थयात्रेला निघून गेला.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
गुटिका आणि पैज
कोषाध्यक्षाच्या तरुण बायकोबरोबर राहताना सहा दिवसांच्या आतच सीतेला सीता असण्याचा कंटाळा आला. तिने तोंडातली गुटिका काढली आणि तिचा पुन्हा मनस्वी झाला. अरेरे, माणसाचा हा बेइमानपणा! पण मूलदेवाने ज्या शिक्षेविषयी त्याला बजावले होते, ती त्याला भोगावी लागली. एका रात्री ती जादूची गुटिका त्याच्या घशाखाली उतरली. सकाळ झाली तेव्हा त्याला पुन्हा सीता होता येईना, आणि सौभाग्यसुंदरीच्या खोलीच्या खिडकीतून उडी मारून त्याला पळून जावे लागले. त्या उडीत त्याचा घोटा मुरगळला, आणि काही वेळ तो जमिनीवर पडून राहिला. वेताळ म्हणाला, मला वाटेल तितका वेळ मी त्याला तिथेच पडू देतो. इकडे, त्या पहिल्या दिवशी राजवाड्यातून निघाल्यावर मूलदेवाने स्वतःचे मूळ रूप घेतले होते, आणि मित्र शशीकडे परत जाऊन स्वतः काय केले ते त्याला सांगितले होते. शशीचा चेहरा काळवंडला. तो म्हणाला, तुझ्या कोमल मनामुळे तुझ्या हातून घोर पाप घडले आहे. “मी त्या तरुणाला शुद्ध राहायला बजावले होते,” मूलदेव रागाने म्हणाला. “त्यातून काय अनर्थ होणार आहे?” “तू मूर्खाच्या हातात धारदार शस्त्र दिले आहेस,” शशी शांतपणे म्हणाला, “आणि त्या शस्त्राने तो जे काही उपद्व्याप करील, त्या सगळ्यांची जबाबदारी तुझ्यावर आहे. आणि उपद्व्याप तो करणारच.” “ब्रह्मदेवाची शपथ, तो करणार नाही!” मूलदेव ओरडला. “विष्णूची शपथ, तो करणारच!” शशी म्हणाला. “पुढच्या सहा महिन्यांत त्याने स्वतःची बेअब्रू करून घेतली नाही, तर माझा सगळा ग्रंथसंग्रह तुझा. पण करून घेतली, तर राजा सुविचाराची मुलगी मला बायको म्हणून मिळवून देण्यासाठी तू तुझे सगळे कसब पणाला लावायचे.” त्यांनी पैज लावली, आणि शरद ऋतूपर्यंत पुन्हा तिचा विषय काढायचा नाही, असे ठरवले.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
म्हातारा पुरोहित परत येतो
सहा महिने संपत आले तेव्हा पंडितांनी जादूच्या गुटिकांनी काय घडवले, याची चौकशी केली. सीता एका रात्री कोषाध्यक्षाच्या घरातून नाहीशी झाली, आणि तेव्हापासून तिचा काहीच पत्ता नाही, असे त्यांना कळले. ही आणि इतर बातम्या ऐकून मूलदेवाची खात्री पटली की मनस्वीने स्वतःची बेअब्रू करून घेतली आहे, आणि शशी पैज जिंकला आहे. तेव्हा मूलदेवाने प्रामाणिकपणे पैज फेडली. त्याने म्हाताऱ्या शशीला एक गुटिका दिली, आणि तो लगेच विशीतला, धष्टपुष्ट, देखणा तरुण ब्राह्मण झाला. मग त्याने स्वतःच्या तोंडात एक गुटिका ठेवली, राजाकडे “मुलाची बायको” ठेवून गेलेल्या त्या म्हाताऱ्या पुरोहिताचे रूप पुन्हा घेतले, आणि काठी टेकत टेकत तो पुढे होऊन राजवाड्याकडे चालू लागला. राजा फार अवघडला. त्याने म्हाताऱ्या पुरोहिताला लगेच ओळखले, आणि तो कशासाठी आला असावा, हे ताडले. त्याने दोघांचे स्वागत केले, आणि अखेर धीर करून म्हाताऱ्या ब्राह्मणाला विचारले, विप्रवर इतके दिवस कुठे होते? पुरोहित म्हणाला, “महाराज, मी मुलाला शोधायला गेलो होतो. तो मला सापडला, आणि त्याला मी आपल्याकडे घेऊन आलो आहे. त्याची बायको त्याच्या स्वाधीन करावी, म्हणजे मी दोघांनाही घरी घेऊन जाईन.”
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
शाप
राजा सुविचाराने बरीच टाळाटाळ केली, पण अखेर कोंडी झाल्यावर जे घडले ते सारे सांगून टाकले. मूलदेवाने मोठा संताप आल्याचे सोंग केले. “माझ्या मुलाची बायको तुम्ही दुसऱ्या माणसाला का दिलीत?” तो ओरडला. “घ्या माझा शाप!” “हे पुण्यात्म्या, एवढे रागावू नका!” बिचारा राजा थरथरत म्हणाला. “आपण सांगाल ते सगळे मी करीन.” “मग तुमची मुलगी चंद्रप्रभा माझ्या या मुलाला द्या,” मूलदेव म्हणाला, “या अटीवर मी तुम्हाला क्षमा करतो. मला मोत्यांचा हार आणि नाग, मित्र आणि शत्रू, सगळे सारखेच. कुठल्यातरी तीर्थक्षेत्री देवाचे नाव घेत उरलेले दिवस घालवावेत, एवढीच माझी इच्छा आहे.” पावित्र्याच्या या प्रदर्शनाने घाबरून सुविचाराने लगेच ज्योतिषाला बोलावले आणि शुभ मुहूर्त ठरवला. त्याने राजकन्येला विचारले नाही; आणि विचारले असते, तरी तिने विरोध केला नसता. सीता पळून गेल्याचे तिच्या कानावर आले होते, आणि तिच्या मनात स्वतःच्या काही शंका होत्या. शिवाय ती गर्भवती होती, आणि गांधर्वविवाह वडिलांना मान्य असेल, निदान स्वतःच्या मुलीच्या बाबतीत तरी, याची तिला मुळीच खात्री नव्हती. अशा रीतीने शशीला राजकन्या आणि तिचे आंदण मिळाले, आणि तो तिला आपल्या गावी घेऊन गेला.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
दोन पती
पण चंद्रप्रभेचे शशीशी लग्न होते न होते तोच, घोटा बरा झालेला मनस्वी शशीकडे आला. “माझी बायको मला परत दे!” तो म्हणाला. ती हातची गेल्यावर मात्र त्याला तिचे फार प्रेम वाटू लागले होते. शशीने ज्योतिषी, पुरोहित आणि दहा साक्षीदार उभे करून सिद्ध केले की मी तिच्याशी रीतसर लग्न करून तिला घरी आणले आहे. “म्हणून ती माझी बायको आहे,” तो म्हणाला. मनस्वीने सर्व पवित्र गोष्टींची शपथ घेऊन सांगितले की माझे तिच्याशी कायदेशीर लग्न झाले आहे, आणि तिच्या पोटातल्या मुलाचा बाप मी आहे. “मग ती तुझी बायको कशी?” त्याने विचारले. त्याला मूलदेवाला साक्षीदार म्हणून बोलवायचे होते, पण मूलदेवाने त्यालाच रागे भरले आणि तो अदृश्य झाला. त्याने चंद्रप्रभेला स्वतःच्या बाजूने साक्ष द्यायला सांगितले; पण तिने निरागस चेहरा केला, आणि या माणसाला मी कधी पाहिलेसुद्धा नाही, असे संतापून सांगितले. अशा रीतीने दोघांनीही तिच्यावर हक्क सांगितला: शशीने साक्षीदारांसमोर झालेल्या लग्नाच्या आधारावर, आणि मनस्वीने त्यांच्या गुप्त विवाहाच्या आणि होणाऱ्या मुलाच्या आधारावर.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
कायदा आणि न्याय
वेताळ म्हणाला, मनस्वीची हकीकत इतकी अद्भुत आणि अविश्वसनीय होती, की त्यामुळेच पुष्कळ लोकांनी ती खरी मानली. आजही पुष्कळ लोक ठामपणे मानतात की राजा सुविचाराच्या मुलीचा कायदेशीर पती तोच होता. “मग ते उपद्रवी मूर्ख आहेत!” वीर राजा विक्रम ओरडला. गुप्तपणे आणि पळून जाऊन केलेल्या लग्नांइतका तिटकारा त्याला दुसऱ्या कशाचाच नव्हता. “तो दुष्ट मनस्वी तिच्या मुलाचा बाप आहे, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते. पण पंडित शशीने साक्षीदारांसमोर, सगळे विधी करून, तिच्याशी कायदेशीर लग्न केले. म्हणून ती त्याचीच बायको राहते, आणि ते मूल त्याचेच अंत्यसंस्कार करील आणि त्याच्याच कुळातल्या पितरांना पाणी देईल. निदान कायदा आणि न्याय तरी असेच सांगतात.” “आणि तोच न्याय पुष्कळदा चांगलाच अन्यायी असतो!” वेताळ ओरडला. “आता पाय उचल, हे महाप्रतापी राजा. शिरीषाच्या झाडापाशी तू माझ्याआधी पोहोचतोस का, ते पाहू.” आणि क्षणात तो निघून गेला, विक्रम त्याच्या मागोमाग.
वेताळाची आठवी कथा — जादूच्या गुटिकांच्या वापराची आणि गैरवापराची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या आठव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची पंधरावी कथा आहे. बाग, प्रथमदर्शनी प्रेमाविषयीचा वेताळाचा सिद्धांत, विवाहाचे आठ प्रकार, प्रेमिकांची भांडणे, आणि कोषाध्यक्षाचे उपोषण व मंत्रिमंडळ यांचे प्रसंग संक्षेपाने दिले आहेत.