विक्रम वेताळ
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
येणारा विचित्र काळ
वेताळाला कापडात गुंडाळून विक्रमाने पुन्हा पाठीवर टाकले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्या शेजारून चालत होता. या खेपेला वेताळाने फार पूर्वीची कथा सांगितली नाही. तो अजून यायचा आहे अशा काळाविषयी बोलू लागला. “हे राजा विक्रमा, एक विचित्र काळ येतो आहे,” तो म्हणाला, “मोठा विचित्र काळ येतो आहे. तुझ्यासारखी म्हातारी माणसे जुन्या चांगल्या दिवसांचे फार गुणगान करतात. पुढची काही शेकडो वर्षे तुला दिसली, तर तू काय म्हणशील कोण जाणे! “त्या काळात ब्राह्मण शिपाईगिरी पत्करून स्वतःची बेअब्रू करून घेतील, आणि शूद्र गुलामी नाकारून. निराधार राजांसाठी एक इस्पितळ असेल, निदान ज्यांची डोकी धडावर शाबूत राहतील त्यांच्यासाठी तरी; आणि एकही विक्रम—” इथे जोराचा हिसडा बसला, आणि क्षणभर वेताळाची जीभ अडली. मग तो पुढे म्हणाला, “थोडक्यात, ब्राह्मणांना भोजन घालणे, खोटे बोलायचे तिथे खोटे बोलणे, विधवांना जाळणे आणि जिवंत मुले पुरणे, या साऱ्या चाली मागे पडतील. आणि म्हणूनच अपवित्र म्लेंच्छ येतील आणि भारतभूमीला स्वतःची म्हणू लागतील. त्यांच्या देशात आकाश करडे असते, आणि चंद्र मेल्यासारखा दिसतो. तिथले पुरुष अंगाला निळा रंग फासलेला नसेल तेव्हा गोरे असतात, बायका त्याहून गोऱ्या, आणि मुले तर सगळ्यांत गोरी.” “खरेच,” धर्मध्वज म्हणाला, “म्हणतातच ना, ‘जग पाहिलेला माणूस खोटेही फार सांगतो.’”
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
गोरे अंत्यज
वेताळाने त्याच्याकडे लक्ष दिले नाही. “हे गोरे अंत्यज, हे जातिबाहेरचे बहिष्कृत, वाटेल ते खातील, पवित्र गाईचे मांससुद्धा. ते पितरांना पिंड देणार नाहीत, आणि मरणानंतर त्यांना नरकाच्या सर्वांत तप्त जागी तळत ठेवतील. तरीही स्वतःच्या धर्मावरून ते सदैव भांडत राहतील; कारण एकमेकांचे वाईट करता आले नाही, तर ते फुटून मरतील. “त्यांच्यावर अनेकदा बायकांचे राज्य असेल, आणि जिच्या हाती एक मुंडकेसुद्धा उडवायची सत्ता नाही अशा बाईपुढे ते माना वाकवतील. त्यांच्या बायका निर्लज्जपणे आपले गोरे चेहरे उघडे दाखवतील. विधवा सदा दुसऱ्या नवऱ्याच्या शोधात असेल, आणि काही बायका तर पाच पाच लग्ने करतील. कोणी त्यांना त्यांच्या लायकीप्रमाणे शासन केले, तर त्या त्याला भेकड म्हणतील आणि न्यायाधीशाकडे धाव घेतील. “मग ते टोळधाडीसारखे भारतावर तुटून पडतील. स्वतःच्या देशात उपाशी मरणाऱ्या या लोकांना इथे पोटभर खायला मिळेल, आणि वर घेऊन जायलाही उरेल. ते दुकानदार म्हणून येतील आणि शिपाई बनतील; आणि त्यांची कंपनी राणी, नुसत्या नजरेने माणूस मारणारी ती डाकीण, आपल्या जादूटोण्याने सारे काही त्यांच्या फायद्याचे करून टाकील. एखादे नगर लुटायला किंवा एखादा सुपीक मुलूख राज्याला जोडायला भाग पडणे, याच्याइतका तिटकारा त्यांना दुसऱ्या कशाचाच नसेल. आणि तरीही डोंगर आणि समुद्र आडवे येईपर्यंत ते एकामागून एक प्रदेश जोडत जातील. तेव्हासुद्धा बिचाऱ्या समुद्रदेवाला ते स्वतःच्या लाटांवर धड राज्य करू देणार नाहीत.”
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
महाबल राजा
विक्रम काहीच बोलला नाही. राजाने एखादा प्रश्न विचारावा म्हणून वेताळ पुन्हा पुन्हा थांबून वाट पाहत होता, पण व्यर्थ. आता तो चिडून पुढे म्हणाला, “माझ्या पायांची आणि तुझ्या मस्तकाची शपथ, हे वीर राजा, हे लाल डगलेवाले लोक हिंदुस्थानच्या राजांमध्ये येतील, तेव्हा त्या राजांचे काही खरे नाही. ऐक.” विंध्य पर्वतात धर्मपूर नावाचे एक नगर असेल, आणि तिथल्या राजाचे नाव महाबल असेल. तो मोठा योद्धा असेल. तो प्रत्येक शकुन पाळील, आपल्या सैनिकांना उत्तम तालीम देईल आणि रणांगणावर नेहमी स्वतः सैन्याचे नेतृत्व करील. पण गोरे अंत्यज नेहमीप्रमाणे सोने, आग आणि पोलाद घेऊन त्याच्यावर चालून येतील. सोन्याने ते त्याची सर्वोत्तम माणसे विकत घेतील, आणि सैन्य लढाईसाठी उभे राहताच ती उघडपणे फितूर होऊन निघून जातील. आग, धूर आणि गोळ्या ओकणाऱ्या लहानमोठ्या अग्निनळ्या ते उडवतील, आणि त्या नळ्यांच्या टोकांना खंजीर बसवून भाल्यांसारखे भोसकतील. महाबल त्यांच्याशी सामना करायला बाहेर पडेल, आणि ते गोरे बहिष्कृत ज्वालामुखीसारखी आग ओकत एका लांब, बारीक, लाल धाग्यासारख्या रांगेने पुढे सरकतील. आगीचा चटका बसताच हत्ती उलटे फिरतील आणि स्वतःच्याच सैन्याला तुडवतील, आणि घोडदळ उघडपणे पळ काढील. तेव्हा कोणताच उपाय न उरलेला महाबल पालखीत बसेल, आणि राणीला व त्यांच्या एकुलत्या एका मुलीला घेऊन रातोरात जंगलात निसटेल.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
भिल्ल
त्यांच्याबरोबरची थोडीफार माणसे त्यांना सोडून जातील, आणि काही काळ ती तिघे रानातली फळे आणि कंदमुळे खाऊन दिवस काढतील; त्यांना शिकारीचे मांससुद्धा खावे लागेल. काही दिवसांनी त्यांना एक गाव दिसेल, आणि अन्न आणायला महाबल गावात जाईल. तिथे रानटी भिल्ल त्यांना घेरतील आणि राजाला शस्त्रे खाली टाकायला सांगतील. महाबल इतक्या वेगाने बाण सोडील की मागचा बाण पुढच्या बाणाला ढकलत जाईल, आणि एकाही भिल्लाला जवळ येता येणार नाही. तीन तास लढाई चालेल आणि पुष्कळ भिल्ल मारले जातील. शेवटी एक बाण राजाची कवटी फोडील. तो मरून पडेल, आणि एक भिल्ल पुढे येऊन त्याचे मुंडके कापील. महाबल पडलेला पाहताच राणी आणि राजकन्या रडत, छाती बडवत माघारी जंगलात पळतील, आणि अशा रीतीने भिल्लांच्या हातून सुटतील. चार मैल गेल्यावर थकून भागून त्या खाली बसतील. त्या मला आत्ता दिव्य दृष्टीने दिसत आहेत, वेताळ पुढे म्हणाला, आणि त्या अतिशय सुंदर आहेत: केस काळोखाहूनही काळे, दात प्रवाळात जडवलेल्या मोत्यांसारखे, पाय पिवळ्या कमळासारखे. जंगल भयाण असेल, पण भिल्लांच्या स्पर्शाचा विटाळ होईल या भीतीने त्या उठतील आणि त्याच्या काळोखात आणखी खोल शिरतील.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
पावलांचे ठसे
पहाट होईल तेव्हा गोऱ्या अंत्यजांनी आपले नेहमीचे काम उरकलेले असेल, आणि नदी इतकी लाल होऊन वाहत असेल की कुत्री आणि कोल्हे रक्तात पोहतील. सुंदर भारतभूमीत असे प्रसंग घडतील. दोन गोरे बहिष्कृत, एक बाप आणि त्याचा मुलगा, काही माणसे बरोबर घेऊन जंगल पिंजून काढत असतील आणि दिसेल ते मारत असतील. त्या स्त्रिया थोड्याच वेळापूर्वी ज्या वाटेने गेल्या, ती वाट त्यांना सापडेल, आणि वाघ, अस्वले आणि लांडगे यांनी भरलेल्या भागाकडे जाणारे पावलांचे ठसे त्यांच्या नजरेत भरतील. नीट निरखून पाहताच ते ठसे बायकांचे आहेत हे लक्षात येऊन ते थक्क होतील. “जंगलाच्या या भागात माणसांची पावले कुठून आली?” बाप विचारील. “बाबा, ही बायकांची पावले आहेत,” मुलगा उत्तर देईल. “पुरुषाचे पाऊल इतके लहान नसते.” “विचित्र आहे,” बाप म्हणेल, “पण खरे आहे. इतके कोमल पाऊल फक्त स्त्रीचेच असते.” “त्या आत्ताच वाट सोडून आत गेल्या आहेत,” मुलगा पुढे म्हणेल. “आणि हे बघा, हे विवाहित स्त्रीचे पाऊल आहे. तिचे घोटे वाकतात, म्हणून ती तळव्याच्या आतल्या कडेवर भार देऊन चालते, पाहा.” आणि तो राणीच्या पावलांकडे बोट दाखवील.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
लांब पाऊल आणि आखूड पाऊल
“चल, त्यांना जंगलात शोधू,” बाप उद्गारेल. “नशिबाने आपल्याला बायका मिळवायची संधी दिली आहे!” मग मुलाने दाखवलेल्या ठशांकडे तो पाहील. “पण नाही, तुझे चुकते आहे. ते दुसरे पाऊल बघ. ते कितीतरी लांब आहे, बोटे जमिनीला जेमतेम टेकली आहेत आणि टाचा खोल रुतल्या आहेत. विवाहित स्त्री तीच, नक्की.” आणि तो राजकन्येच्या पावलांकडे बोट दाखवील. “मग त्यांना शोधूयाच,” मुलगा उत्तर देईल, कारण त्याला आखूड पाऊल आवडलेले असेल. “त्या सापडल्या की आखूड पावलांची मला द्या, आणि दुसरीशी तुम्ही स्वतः लग्न करा.” असा करार करून ते पुढे जातील, आणि लवकरच त्यांना त्या दोघी जमिनीवर पडलेल्या दिसतील. थकव्याने आणि भीतीने त्या अर्धमेल्या झालेल्या असतील, काट्याकुट्यांनी त्यांचे पाय ओरबाडलेले असतील आणि कपड्यांच्या चिंध्या झालेल्या असतील. पहिले आश्चर्य ओसरल्यावर त्यांना घरी यायला राजी करणे त्या दोघांना फारसे जड जाणार नाही. ठरल्याप्रमाणे प्रत्येक जण आपापले बक्षीस घोड्यावर घेईल आणि तंबूंकडे परतेल: मुलगा राणीला घेऊन, आणि बाप राजकन्येला घेऊन.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
दोन लग्ने
यथाकाल दोन लग्ने होतील. ठरल्याप्रमाणे बाप लांब पावलाशी, म्हणजे राजकन्येशी, लग्न करील. मुलगा आखूड पावलाशी, म्हणजे राणीशी, लग्न करील; आणि ती राणी राजकन्येची आई. दिवस भरल्यावर बापाची बायको, म्हणजे राजकन्या, त्याला मुलगा देईल. मुलाची बायको, म्हणजे राणी, त्याला मुलगी देईल. “तर आता, माझ्या पायांची आणि तुझ्या मस्तकाची शपथ, हे वीर राजा विक्रमा, माझ्या एका प्रश्नाचे उत्तर दे. त्या दोन गोऱ्या अंत्यजांच्या मुलांचे एकमेकांशी नाते काय असेल?” कोणत्याही मर्त्य राजापुढे कधी घेतली गेली नसेल अशी ती अत्यंत उद्धट शपथ पुन्हा ऐकताच विक्रमाचे कपाळ कोळसे पाडणाऱ्याच्या कपाळासारखे काळे पडले. मग तो प्रश्न त्याला सोडेना. मनात तो त्याला उलटसुलट फिरवीत राहिला, आणि अखेर पुत्रत्व, भाऊपण, नातेगोते या साऱ्यांचा त्याच्या डोक्यात पार गुंता झाला. “हं!” अखेर तो वीर राजा म्हणाला. त्या गोंधळातही त्याला आठवले की तोंड बंद ठेवलेलेच बरे. “अं…हं!” “महाराज काही बोलले वाटते?” वेताळाने खोदून खोदून, लाडीगोडीने विचारले. “हं!” राजा म्हणाला.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
एक अक्षरही नाही
वेताळ काही मिनिटे थांबला; अधीर होऊन तो एकदोनदा खोकला. कथा विचित्र होती आणि भविष्यकाळात सांगितली होती, म्हणून राजा गप्प आहे, असे त्याला वाटले. तेव्हा शूर विक्रमाला आणखी एखादा छोटासा किस्सा ऐकायला आवडेल का, असे त्याने विचारले. या वेळी राजा “हं!”सुद्धा म्हणाला नाही. तो नेहमीपेक्षा फार भराभर चालत होता, आणि आता त्याला दूरवर शांतशीलाची धुनी दिसली. त्याच जोग्याकडे तो हे प्रेत घेऊन चालला होता. तो इतक्या नेटाने झपाझप तिकडे निघाला, की बोलायची इच्छा असती तरी बोलायला त्याला दमच उरला नसता. काही मिनिटे अस्वस्थपणे वाट पाहिल्यावर वेताळाने पुन्हा प्रयत्न केला. “महाराजांची बोलतीच पार बंद झालेली दिसते,” तो म्हणाला. “तर मग हा चुणचुणीत तरुण राजपुत्र तरी माझ्या प्रश्नाचे उत्तर देईल का?” पण धर्मध्वजाच्या तोंडून एक अक्षरही निघाले नाही.
वेताळाची अकरावी कथा — जिने राजा विक्रमालाही कोड्यात पाडले
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या अकराव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची चोविसावी कथा आहे. गोऱ्या बहिष्कृतांविषयीची वेताळाची लांबलचक भविष्यवाणी आणि महाबल राजाची लढाई संक्षेपाने दिली आहेत.