विक्रम वेताळ
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
वाण्याची मुलगी
विक्रमाने वेताळाला पुन्हा कापडात बांधून पाठीवर टाकले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्याबरोबर चालत होता. “ऐक, हे महान राजा!” असे म्हणून वेताळाने कथा सुरू केली. हिरण्यदत्त नावाचा एक सामान्य वाणी होता. त्याला मदनसेना सुंदरी, म्हणजे “मदनाची सुंदर सेना”, नावाची मुलगी होती. तिचा चेहरा चंद्रासारखा, केस मेघांसारखे आणि भुवया वाकवलेल्या धनुष्यासारख्या होत्या. दिवसेंदिवस तिच्या तारुण्याचे तेज वाढत होते. ती उपवर झाली तेव्हा आईवडील तिच्या लग्नाचा विचार करू लागले. हिरण्यदत्ताच्या घरी एक मुलगी जन्मली आहे आणि तिच्या रूपावर देव, मानव आणि ऋषीसुद्धा भुलतात, अशी बातमी लोकांनी देशभर पसरवली. अनेक वरांनी आपली चित्रे काढवून दूतांकरवी हिरण्यदत्ताकडे पाठवली, आणि त्याने ती सगळी मुलीला दाखवली. पण सुंदर मुली कधी कधी लहरी असतात, तशीच तीही होती. वडिलांनी “तूच स्वतः नवरा निवड” असे सांगितले, तेव्हा ती म्हणाली की यांच्यापैकी एकही मला पसंत नाही. माझ्यासाठी रूपाने, गुणाने आणि बुद्धीने चांगला असा नवरा शोधा, अशी तिने त्यांची विनवणी केली.
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
चार वर
काही दिवसांनी चार वेगवेगळ्या देशांतून चार वर आले. मुलीचे वडील त्यांना म्हणाले, तुमचे रूप मला पसंत आहे; पण प्रत्येकाने आपल्या विद्येचा पुरावा मला दाखवला पाहिजे. पहिला म्हणाला, “शास्त्रे मी जितकी जाणतो, तितकी कोणीही जाणत नाही. माझे रूप तर आपण पाहतच आहात.” दुसरा म्हणाला, “जी वस्तू मला फक्त ऐकू येते, तिच्यावरही बाण मारून मी तिला ठार करू शकतो. माझे रूप आपल्यासमोरच आहे.” तिसरा म्हणाला, “मला पशुपक्ष्यांची भाषा कळते, आणि माझ्याइतका बलवान कोणी नाही. माझे रूप आपणच पारखून घ्या.” चौथा म्हणाला, “मी असे वस्त्र विणू शकतो, की ते पाच माणकांना विकले जाते. त्यातले एक माणिक मी ब्राह्मणाला देतो, एक देवाला वाहतो, एक स्वतः अंगावर घालतो, एक बायकोसाठी ठेवतो आणि पाचवे मेजवान्यांवर खर्च करतो. माझे रूप तर उघडच आहे.” वडिलांनी विचार केला, “अति तिथे माती. सीता अतिशय सुंदर होती, पण रावण राक्षसाने तिला पळवून नेले. बळीराजाने अमाप दान केले, पण शेवटी तो दरिद्री झाला. माझी मुलगी इतकी सुंदर आहे की तिला अविवाहित ठेवता येणार नाही. पण या चौघांपैकी तिला कोणाला द्यावे?” तो मुलीकडे गेला. प्रत्येक वराला काय येते ते त्याने तिला सांगितले आणि विचारले, “यांच्यापैकी कोणाला तुला देऊ?” ती लाजली, तिने मान खाली घातली. काय उत्तर द्यावे ते तिला सुचेना. मग वाण्याने मनाशीच विचार केला, “जो शास्त्रे जाणतो, तो ब्राह्मण. जो आवाजावर बाण मारतो, तो क्षत्रिय. जो वस्त्र विणतो, तो शूद्र. पण पक्ष्यांची भाषा जाणणारा तरुण आपल्याच जातीचा आहे. त्याच्याशीच मी तिचे लग्न लावीन.” आणि त्याने तिचा वाङ्निश्चय करून टाकला.
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
बागेतले वचन
एकदा वसंत ऋतूत मदनसेना बागेत फिरायला गेली. त्याच वेळी सोमदत्त नावाचा एका व्यापाऱ्याचा मुलगा वनविहार आटोपून त्याच बागेतून घरी परतत होता. तिला पाहताच तो भुलला आणि मित्राला म्हणाला, “भाऊ, ही मला मिळाली तर माझे आयुष्य सफल होईल. नाही मिळाली, तर या जगात माझे जगणे व्यर्थ आहे.” तिचा विरह होणार या विचाराने तो इतका बेचैन झाला की भान न राहता तिच्याजवळ गेला. त्याने तिचा हात धरला आणि म्हणाला, “तू माझ्यावर प्रेम केले नाहीस, तर तुझ्यासाठी मी प्राण देईन.” ती म्हणाली, “नका, असे करू नका. ते पाप होईल, आणि तुमच्या रक्ताचा दोष माझ्या माथी येईल. मग इहलोकी आणि परलोकी मला सुख लाभणार नाही.” तो म्हणाला, “तुझ्या रूपाने माझे काळीज घायाळ केले आहे, आणि तू मला मिळणार नाहीस या विचाराने माझा जीव जळतो आहे. मी प्रेमात इतका बुडालो आहे की बरे-वाईट काही उमगेनासे झाले आहे. पण तू मला एक वचन दे, म्हणजे मी जगेन.”
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
शपथ आणि लग्न
ती म्हणाली, “खरोखरच कलियुग सुरू झाले आहे. जगात असत्य वाढले आहे आणि सत्य आटले आहे. लोक जिभेने गोड बोलतात आणि मनात कपट बाळगतात. पाच दिवसांनी माझे लग्न आहे. तुम्ही जीव दिला नाहीत, तर मी आधी तुमच्याकडे येईन आणि त्यानंतर नवऱ्यापाशी राहीन.” गंगेला साक्षी ठेवून तिने तसे वचन दिले आणि ती घरी गेली. व्यापाऱ्याचा मुलगा आपल्या वाटेने निघून गेला. लग्नाचा दिवस आला. हिरण्यदत्ताने मेजवान्यांवर आणि नवऱ्या मुलाला दिलेल्या आहेरावर लाख रुपये खर्च केले. वरात इतक्या थाटात निघाली की वधूच्या घरी पोहोचेपर्यंत अर्धा डझन टारगट पोरे आणि उनाड तरुण मेले किंवा जखमी झाले. जेवण इतके उत्तम झाले की कोणी कुरकुर केली नाही, की वधूपक्षाला कोणी नावे ठेवली नाहीत. मग नवरा मदनसेनेला आपल्या घरी घेऊन गेला. काही दिवसांनी तिच्या धाकट्या आणि थोरल्या जावांनी रात्री तिला जबरदस्तीने नवऱ्याकडे नेले आणि फुलांनी सजवलेल्या पलंगावर बसवले.
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
पतीची परवानगी
नवऱ्याने तिचा हात धरायला हात पुढे केला, तेव्हा तिने आपला हात मागे घेतला. आणि सोमदत्ताने जीव देऊ नये म्हणून तिने त्याला जे वचन दिले होते, ते सारे तिने लगेच नवऱ्याला उघडपणे सांगून टाकले. ते ऐकून नवरा म्हणाला, “सगळे काही दिलेल्या शब्दावर टिकते. म्हणून जो शब्द मोडतो, तो सर्वच मोडतो. तुला खरोखर त्याच्याकडे जायचे असेल, तर जा!” नवऱ्याची परवानगी मिळताच ती उठली आणि अंगावर सगळा साजशृंगार घालून त्या तरुण व्यापाऱ्याच्या घरी निघाली. वाटेत एका चोराने तिला पाहिले. तो मोठ्या खुशीत तिच्याजवळ आला आणि त्याने विचारले, “एवढ्या मध्यरात्री, या अंधारात, इतके भारी कपडे आणि दागिने घालून तू कुठे चाललीस?” ती म्हणाली की मी प्रियकराच्या घरी चालले आहे. “आणि इथे तुझे रक्षण कोण करतो?” चोराने विचारले. “कामदेव,” ती म्हणाली, “प्रेमाचा देव, रतीचा पती. त्याचे अग्निबाण तिन्ही लोकांतल्या हृदयांना घायाळ करतात.” मग तिने चोराला सगळी हकीकत सांगितली आणि म्हणाली, “माझे दागिने आता घेऊ नकोस. परत येईन तेव्हा हे सगळे दागिने मी तुला देईन, असे वचन देते.”
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
चोर आणि प्रियकर
चोराने विचार केला, ती स्वतःहून दागिने द्यायचे वचन देते आहे, तर आता ते ओरबाडून घेण्यात काय अर्थ? म्हणून त्याने तिला जाऊ दिले, आणि तो खाली बसून स्वतःशीच बोलू लागला. तो म्हणाला, “ज्याने आईच्या पोटात मला पोसले, तो आता जन्माला आल्यावर माझी काहीच काळजी घेत नाही. तो झोपला आहे की मेला आहे, कोण जाणे. आणि पैशासाठी किंवा उपकारासाठी माणसापुढे हात पसरण्यापेक्षा मी विष खाईन. आता मात्र माझ्या हातून एक चांगले काम घडले आहे.” इकडे सोमदत्त झोपला होता तिथे मदनसेना पोहोचली. तिने त्याला एकाएकी जागे केले. तो दचकून उठला आणि त्याने विचारले, “तू देवकन्या आहेस, की ऋषिकन्या, की नागकन्या? खरे सांग, तू कोण आहेस आणि कुठून आलीस?” ती म्हणाली, “मी माणूसच आहे. मी हिरण्यदत्त वाण्याची मुलगी मदनसेना. बागेत तुम्ही माझा हात धरला होता, आणि म्हणाला होतात की तू आधी माझ्याकडे येशील आणि मग नवऱ्यापाशी राहशील अशी शपथ घेतली नाहीस, तर मी जीव देईन. आठवत नाही का तुम्हाला?” त्याने विचारले, “हे सगळे तू नवऱ्याला सांगितलेस की नाही?” ती म्हणाली, “सगळे सांगितले. त्यांनी सारी गोष्ट समजून घेतली आणि मला परवानगी दिली.” सोमदत्त खिन्न होऊन म्हणाला, “हे अनैसर्गिक आहे; साजेशा वस्त्राविना घातलेल्या मोत्यांसारखे. स्त्री प्रेम करो की द्वेष, ती दुःखच देते. तिच्या मनात जे असते ते ती कधी ओठांवर आणत नाही, आणि जे करते ते कधी सांगत नाही. तू घरी परत जा. परस्त्रीशी मला काही कर्तव्य नाही.”
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
कोणाचा सद्गुण मोठा?
मदनसेना उठली आणि निघाली. वाटेत तिला तो चोर भेटला. तिची हकीकत ऐकून त्याने तिची फार प्रशंसा केली आणि तिला न लुटता जाऊ दिले. ती नवऱ्याकडे गेली आणि तिने त्याला सारे काही सांगितले. पण त्याचे तिच्यावरचे प्रेम उडाले होते. तो म्हणाला, “राजा, प्रधान, पत्नी, माणसाचे केस आणि नखे ही आपापली जागा सोडली की शोभत नाहीत. कोकिळेचे सौंदर्य तिच्या स्वरात, कुरूप माणसाचे त्याच्या विद्येत, साधूचे क्षमेत आणि स्त्रीचे तिच्या पातिव्रत्यात असते.” एवढी कथा सांगून वेताळाने एकाएकी राजाला विचारले, “पती, सोमदत्त आणि चोर, या तिघांपैकी कोणाचा सद्गुण सर्वांत मोठा होता?” कथेतून विक्रमाला मोठा बोध मिळाला होता. तो भान विसरला आणि ओरडला, “चोराचा!” “ते का बरे?” वेताळाने विचारले. वीर विक्रमाने खुलासा केला, “कारण, पत्नी दुसऱ्या पुरुषावर प्रेम करते, मग ते प्रेम कितीही निर्मळ असो, हे पाहताच पतीचे तिच्यावरचे सारे प्रेम उडाले. सोमदत्ताने राजाच्या शिक्षेच्या भीतीने तिला अपाय न करता जाऊ दिले. पण चोराला कायद्याची कसलीच भीती नव्हती, आणि तरीही त्याने तिला जाऊ दिले. म्हणून तिघांमध्ये तोच श्रेष्ठ.” “ही! ही! ही!” वेताळ कुत्सितपणे हसला. “तर, इथे माझी कथा संपली.”
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
जे जिंकतात त्यांनी हसावे
असे म्हणून तो पूर्वीसारखाच राजाच्या पाठीवरच्या कापडातून निसटला आणि रात्रीच्या अंधारात दिसेनासा झाला. बापलेक हतबुद्ध होऊन एकमेकांकडे पाहत राहिले. महान विक्रम म्हणाला, “बाळ धर्मध्वजा, पुढच्या वेळी तो पाजी वेताळ मला प्रश्न विचारील, तेव्हा मी उत्तर देण्यापूर्वीच तू माझ्या दंडाला चिमटा काढ. नाहीतर आपले हे काम खरोखरच कधी पुरे होणार नाही.” “आपली आज्ञा शिरसावंद्य, महाराज,” तरुण राजपुत्र म्हणाला. पण वडिलांच्या या नव्या युक्तीतून काही चांगले निष्पन्न होईल, असे त्याला वाटत नव्हते. कारण ते शिरीषाच्या झाडाखाली पोहोचले, तेव्हा वेताळ खदखदून हसत असल्याचे त्याला ऐकू आले. “महाराज, तो नक्कीच आपल्या दोघांच्या दाढ्यांची थट्टा करतो आहे,” बिनदाढीचा राजपुत्र म्हणाला. पोराची करावी तशी कोणी आपली थट्टा केलेली त्याला मुळीच खपत नसे. “जे जिंकतात त्यांनी हसावे!” राजा विक्रम संतापाने ओरडला. म्हाताऱ्याची करावी तशी कोणी आपली थट्टा केलेली त्याला मुळीच खपत नसे.
वेताळाची चौथी कथा — खरे बोलणाऱ्या स्त्रीची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या चौथ्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची दहावी कथा आहे, आणि चार वरांचा प्रसंग नवव्या कथेतून आला आहे. मदनसेनेचा कलियुगावरचा विलाप, लग्नाच्या चालीरीती, चोराचे स्वगत आणि सोमदत्ताचे स्त्रियांविषयीचे बोलणे संक्षेपाने दिले आहेत.