विक्रम वेताळ
वेताळाची दहावी कथा — तीन राण्यांच्या अद्भुत नाजूकपणाची
जैन प्रधान
विक्रमाने वेताळाला पुन्हा खांद्यावर घेतले होते, आणि वेताळाने दहावी कथा सुरू केली. गौड देशात वर्धमान नावाचे एक नगर आहे. तिथे गुणशेखर नावाचा राजा होता. त्याचा प्रधान अभयचंद्र जैन होता, आणि त्याच्या उपदेशाने राजानेही जैन धर्म स्वीकारला. राज्यात शिवाची आणि विष्णूची पूजा बंद झाली. दानधर्म, जुगार आणि मद्य यांवरही बंदी आली. मेलेल्यांच्या अस्थी गंगेत सोडायलासुद्धा कुणाला मुभा नव्हती. जो कोणी हे नियम मोडील, त्याची मालमत्ता राजा जप्त करील, त्याला शिक्षा होईल आणि नगरातून हाकलून दिले जाईल, अशी दवंडी पिटवण्यात आली. एके दिवशी प्रधानाने राजाला धर्माचा उपदेश केला. तो म्हणाला, जो दुसऱ्याचा जीव घेतो, त्याचा स्वतःचा जीव पुढच्या जन्मी जातो. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव हे देवसुद्धा काम आणि क्रोध यांचे दास आहेत; पण गाय विकाररहित आहे आणि ती मानवजातीचे पोषण करते. म्हणून देवांवर नव्हे, गाईवर श्रद्धा ठेवा. जे मांस खातात, ते नरकात जातात आणि अपंग, आंधळे होऊन पुन्हा या जगात जन्म घेतात. त्यानंतर प्रधान जे सांगेल ते राजा करू लागला, आणि राज्यात ब्राह्मण, जोगी किंवा साधुसंत यांच्यावर कुणाचाच विश्वास उरला नाही.
वेताळाची दहावी कथा — तीन राण्यांच्या अद्भुत नाजूकपणाची
प्रधानाची धिंड
काही काळाने गुणशेखर राजाला मृत्यूने नेले आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज गादीवर बसला. नव्या राजाने अभयचंद्र प्रधानाला पकडून आणले. सात शेंड्या सोडून त्याचे डोके भादरले आणि त्याच्या तोंडाला काळे फासले. मग त्याला गाढवावर बसवून, ढोल वाजवत साऱ्या नगरातून त्याची धिंड काढली आणि त्याला राज्याबाहेर हाकलून दिले. त्या दिवसापासून राजा निश्चिंत मनाने राज्य करू लागला. एकदा वसंत ऋतूत तो आपल्या तीन राण्यांना घेऊन एका बागेत फिरायला गेला. तिथे फुललेल्या कमळांनी भरलेले एक मोठे तळे होते. त्या तळ्याच्या शोभेचे कौतुक करीत राजाने कपडे उतरवले आणि तो स्नानासाठी पाण्यात उतरला. त्याने एक कमळ तोडले आणि ते एका राणीला द्यायला तो काठावर आला. पण कमळ त्याच्या बोटांतून निसटले आणि तिच्या पायावर पडले. त्या आघाताने तिचा पाय मोडला. राजा घाबरला, तसाच पाण्याबाहेर आला आणि तिच्यावर उपचार करू लागला.
वेताळाची दहावी कथा — तीन राण्यांच्या अद्भुत नाजूकपणाची
चांदणे आणि मुसळ
मग रात्र झाली आणि लख्ख चांदणे पडले. चंद्राची किरणे दुसऱ्या राणीच्या अंगावर पडली आणि तिच्या कातडीवर फोड उठले. त्याच वेळी दूर कुठेतरी एका गृहस्थाच्या घरी कुणीतरी लाकडी मुसळ चालवत होते. त्या आवाजाने तिसऱ्या राणीचे डोके भयंकर दुखू लागले आणि ती बेशुद्ध पडली. एवढी कथा सांगून वेताळाने विचारले, “हे माझ्या राजा, या तिघींमध्ये सर्वांत नाजूक कोण होती?” विक्रमाने उत्तर दिले, “जी डोकेदुखीने बेशुद्ध पडली, तीच सर्वांत नाजूक. पहिलीला कमळाचा आघात झाला, दुसरीवर चांदणे पडले; पण तिसरीला कशाचाही स्पर्श झाला नाही. केवळ एका आवाजानेच तिची ही दशा झाली.” हे ऐकून वेताळ निघून गेला आणि त्याच झाडावर जाऊन लटकला. विक्रम त्याच्या मागोमाग गेला. त्याने त्याला खाली उतरवले, गाठोड्यात बांधले, खांद्यावर टाकले आणि तो त्याला घेऊन निघाला.
वेताळाची दहावी कथा — तीन राण्यांच्या अद्भुत नाजूकपणाची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या दहाव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची अकरावी कथा आहे. प्रधानाचे हुकूम आणि प्रवचन संक्षेपाने दिले आहेत, आणि विक्रमाच्या उत्तराचे कारण सोमदेवाच्या कथेतून घेतले आहे.