विक्रम वेताळ
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
राजपुत्र आणि त्याचे वडील
वेताळाला कापडात गुंडाळून पाठीवर घेऊन विक्रम चालला होता, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्या बाजूने चालत होता. राजाच्या पाठीमागचा तो आवाज कथा सांगू लागला. भोगावती नावाच्या मोठ्या नगरात पूर्वी एक तरुण राजपुत्र राहत होता. महाराजांच्या या गुणी मुलासारखाच तो होता, असे मी म्हणेन. विक्रम गप्प राहिला. खुशामतीचा त्याला तिटकारा होता; पण कोणी खुशामत केलीच, तर ती स्वतःची व्हावी असे त्याला वाटे. या राजपुत्राचे नाव राजा राम, वेताळ पुढे सांगू लागला. त्याचे म्हातारे वडील मात्र महाराजांसारखे मुळीच नव्हते. त्यांना शिकार, फासे, मद्य आणि नाचणाऱ्या कलावंतिणी आवडत. तरीही मुले त्यांच्यावर जीव टाकत, कारण मुलांची मने जिंकण्याचे कष्ट ते घेत. काही कारण नसताना माझ्यावर प्रेम केले नाहीत तर पाताळात जाल, असे त्यांनी मुलांना कधीच सांगितले नाही. तुम्हा नीतिमान आणि अतिशय प्रतिष्ठित बापांना मात्र हे सांगायची फारच घाई असते—इथे वेताळ एकदम किंचाळला आणि थांबला. संतापाने विक्रमाच्या तोंडून शब्द फुटेना. त्याने पाठीमागे हात घालून वेताळाची थोडी कातडी पिरगळली होती. पण वेताळाला दुखण्यापेक्षा थट्टाच अधिक सुचत होती, आणि तो त्याच विषयावर बोलत राहिला. “हे महान राजा, बापांच्या तीन जाती असतात. काहींच्या डोक्यात अनेक कल्पना असतात, काहींच्या दीड, आणि काहींच्या एकच. त्या शेवटच्या जातीचा तू उत्तम नमुना आहेस. छडी म्हणजे स्वर्गातला कल्पवृक्ष, हे तुम्ही तरुणपणी शिकता आणि म्हातारपणी अमलात आणता. आणि कोणी तुमचे मत बदलायला गेला, तर तुम्ही ओरडता, ‘जे नवे ते खरे नव्हे, जे खरे ते नवे नव्हे.’” विक्रमाचा क्रोध दिसू लागला, तेव्हा वेताळ आपल्या कथेकडे वळला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
चूडामणी पोपट
म्हातारा राजा पंचत्वात विलीन झाला, तेव्हा तरुण राजाला खजिन्यात जेमतेम दहा चांदीची नाणी सापडली; आणि हजारो तोळे सोन्याची देणी अजून फेडायची होती. तरीही त्याने वडिलांसाठी मोठ्या दुःखाने शोक केला. आपल्या प्रेमळ वडिलांवर त्याचे प्रेम होते, म्हणून रिकामा खजिना हा त्यांच्या चांगुलपणाचाच पुरावा आहे, असे त्याने सहज मानले. पण बरोबर नेता येत नव्हता म्हणून म्हाताऱ्याने मागे एक ठेवा ठेवला होता, आणि तो सोन्याचांदीपेक्षाही मोलाचा होता. तो म्हणजे चूडामणी नावाचा पोपट. त्याला जगाची रीत ठाऊक होती, आणि तो अतिशय शुद्ध संस्कृत बोलत असे. आपल्या शहाण्या सल्ल्याने या पक्ष्याने लवकरच तरुण धन्याची ढासळलेली स्थिती सावरली. एके दिवशी राजपुत्र म्हणाला, “राघू, तुला सगळे ठाऊक आहे. मला शोभेल अशी बायको कुठे मिळेल, ते सांग.” आणि त्याने याविषयी शास्त्रांत काय सांगितले आहे ते म्हणून दाखवले: मुलगी निर्दोष असावी, तिचे नाव गोड असावे, आणि ती हत्तिणीच्या पिलासारखी डौलाने चालणारी असावी. चूडामणीने उत्तर दिले, “महाराज, मगध देशात मगधेश्वर नावाचा एक राजा आहे. त्याला चंद्रावती नावाची मुलगी आहे. तिच्याशीच आपले लग्न होईल. ती मोठी विदुषी आहे, आणि त्याहूनही चांगली गोष्ट म्हणजे ती अतिशय सुंदर आहे. तिचा चेहरा पौर्णिमेचा चंद्र आहे, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांएवढे मोठे आहेत, आवाज कोकिळेचा आहे, आणि तिची चाल मत्त हत्तिणीसारखी किंवा हंसीसारखी आहे.”
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
राजकन्या आणि तिची मैना
हे ऐकून राजाने एका ज्योतिष्याला बोलावून घेतले आणि विचारले, “माझे लग्न कोणाशी होईल?” त्या ज्ञानी माणसाने आपली विद्या लावून पाहिली आणि सांगितले, “त्या कन्येचे नाव चंद्रावती आहे, आणि तिच्याशी आपले लग्न निश्चित होईल.” तिला कधी पाहिले नसतानाही तरुण राजा लगेच तिच्या प्रेमात पडला. त्याने एका ब्राह्मणाला राजा मगधेश्वराकडे पाठवले आणि सांगितले, “आमचे हे लग्न तुम्ही चांगल्या रीतीने जुळवून आणलेत, तर आम्ही तुम्हाला भरपूर बक्षीस देऊ.” त्या वचनाने ब्राह्मणाच्या पायांना जणू पंख फुटले. योगायोग असा की या गुणी आणि सुंदर राजकन्येकडे एक मैना होती. तिचे नाव मदनमंजरी, म्हणजे प्रीतीची माळ. तीसुद्धा आपल्या परीने सर्व प्रकारच्या विद्येत पारंगत होती, आणि पोपटासारखीच उत्तम संस्कृत बोलत असे.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
उपदेश नको
एके दिवशी राजकन्या चंद्रावती आपल्या मैनेशी एकांतात गप्पा मारीत बसली होती. कोणत्याही युगातल्या कुमारिका आपल्या जिवलग सखीचा सल्ला एकाच विषयावर घेतात; दुसऱ्या विषयावर क्वचितच. शेवटी, त्या महिन्यात बहुधा शंभराव्यांदा, राजकन्येने विचारले, “मैने, मला शोभेल असा नवरा कुठे आहे गं?” मदनमंजरी म्हणाली, “राजकन्ये, तुझी ही रास्त जिज्ञासा अखेर मी पुरी करू शकते, याचा मला आनंद आहे. रास्तच आहे ती; पण आपल्या स्त्रीजातीच्या नाजूकपणाला—” “आता उपदेश नको हं!” राजकन्या म्हणाली. “नाहीतर रात्रीच्या जेवणात तुला साखरेऐवजी मीठ मिळेल.” महाराज, मैनांना साखर फार आवडते. म्हणून ती जो बराचसा उपदेश करणार होती तो तिने आवरला, आणि म्हणाली, “आता दैवाची चाल मला स्पष्ट दिसते आहे. भोगावतीचा राजा राम तुझा पती होणार आहे. तो तुझ्यामुळे सुखी होईल आणि तू त्याच्यामुळे. कारण तो तरुण आहे, देखणा आहे, श्रीमंत आणि उदार आहे, स्वभावाने चांगला आहे, फार हुशार नाही, आणि तो कधी आजारी पडेल अशी शक्यता नाही.” त्याला कधी पाहिले नसतानाही राजकन्या लगेच त्याच्यावर प्रेम करू लागली. अशा रीतीने एकमेकांना कधीही न पाहता दोघेही प्रेमात पडले. “तात, हे कसे होऊ शकते?” तरुण धर्मध्वजाने वडिलांना विचारले. “मला तर नेहमी वाटत आले की—” विक्रमाने त्याला मध्येच तोडले आणि मूर्खासारखे प्रश्न विचारू नकोस, असे सांगितले. प्रेमळ बाप विक्रमासारखे नसतात, या वेताळाच्या सिद्धांताने झालेले नुकसान अशा रीतीने भरून निघेल, अशी त्याला आशा होती.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
लग्न
हे दोघे तरुण राजघराण्यातले आणि सधन होते, वेताळ पुढे सांगू लागला, म्हणून त्यांच्या प्रेमाचा मार्ग नेहमीपेक्षा फारच सुरळीत गेला. राजा मगधेश्वराने राजा रामाच्या ब्राह्मणाचा आदराने सत्कार केला आणि स्थळ मान्य केले. मग त्याने लग्नाच्या भेटवस्तूंनी लादलेला आपला एक ब्राह्मण त्याच्याबरोबर परत पाठवला, आणि त्याला अशी आज्ञा दिली: “राजा रामाला माझा नमस्कार सांगा, वाङ्निश्चयाचा टिळा त्याच्या कपाळाला लावा, आणि तातडीने परत या. तोपर्यंत मी लग्नाची सगळी तयारी करून ठेवीन.” राजा रामाला फार आनंद झाला. त्याने दोन्ही ब्राह्मणांना उदार हाताने बक्षिसे दिली, आणि वधूला आणायला तो थाटामाटात मगधाकडे निघाला. योग्य मुहूर्तावर मेजवान्या, दारूकाम, मिरवणुका आणि भरपूर गोंगाट यांसह लग्न पार पडले. नवरीच्या हातापायांची हळद अजून फिकीही झाली नव्हती, तोच नवऱ्याने सासूसासऱ्यांचा प्रेमाने निरोप घेतला; त्यांच्या घरी तो फार दिवस राहिलाच नव्हता म्हणा. आणि हुंडा व आहेर घेऊन तो घरी निघाला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
एका पिंजऱ्यात दोन पक्षी
आईला सोडून जाताना चंद्रावतीला वाईट वाटत होते, म्हणून तिला आपली मैना बरोबर न्यायची परवानगी मिळाली. राजाचे नाव तिने पहिल्यांदा कोणत्या अद्भुत रीतीने ऐकले, ते तिने लवकरच नवऱ्याला सांगितले. आणि चूडामणी पोपटाशी बोलून आपल्याला किती लाभ झाला, ते त्याने तिला सांगितले. “मग या लाडक्या जिवांचा गांधर्वविवाह लावून त्यांना एकाच पिंजऱ्यात का ठेवू नये?” ती लाघवी राणी म्हणाली. बहुतेक नववधूंसारखीच, एखादे लग्न जुळवायला मिळाले म्हणून तिला मोठा आनंद झाला होता. “हो, का नाही, प्रिये? जग ज्याला सडेफटिंग राहण्याचे सुख म्हणते, त्यात ते सुखी असूच शकत नाहीत,” तरुण राजा म्हणाला. म्हणून प्रवास संपून ते स्थिरावले, तेव्हा धनी आणि धनीण यांनी एक मोठा पिंजरा आणवला आणि आपल्या दोन्ही लाडक्या पक्ष्यांना त्यात ठेवले. ज्यांचा या गोष्टीशी मुख्य संबंध होता, त्या दोघांना मात्र कोणी विचारले नाही. चूडामणी पोपटाने मान एका बाजूला कलती केली आणि मैनेकडे एका विलक्षण नजरेने पाहिले. पण मदनमंजरीने चोच वर उचलली, तिच्यातून एकदोनदा फुस्स केले, आणि मोठ्या तुच्छतेने तोंड फिरवले. शेवटी शांतता मोडून पोपट म्हणाला, “तुला लग्नच करायचे नाही, असे बहुधा तू मला सांगशील?” “बहुधा,” मैनेने उत्तर दिले.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
नरजातीचे आणि मादीजातीचे
“आणि ते का?” पोपटाने विचारले. “कारण माझी इच्छा नाही,” मैना म्हणाली. “हा तर खरोखर बायकी निश्चय,” पोपट म्हणाला. “माझ्या धन्याचे शब्द उसने घेऊन मी याला बायकी कारण म्हणेन, म्हणजे काहीच कारण नाही. जरा उलगडून सांगशील का?” “अगदी आनंदाने, पोपटराव,” मैना फटकारून म्हणाली. ती इतकी चिडली होती की मनात होते ते सभ्यपणापेक्षा स्पष्टपणेच बोलून गेली. “तुम्ही नरजातीचे प्राणी सगळे पापी, विश्वासघातकी, कपटी, स्वार्थी आणि सदसद्विवेकशून्य असता. आपल्या लहानातल्या लहान इच्छेसाठी किंवा सोयीसाठी आम्हा अबलांचा बळी द्यायची तुम्हाला सवयच असते.” “आणि मैनाबाई, तुम्ही मादीजातीचे प्राणी तरी कोण? विश्वासघातकी, खोट्या, अडाणी आणि हावरट! जीवन जितके सुखाचे होऊ शकेल तितके होऊ न देणे, हीच तुमची या जगातली एकमेव इच्छा.” “मी म्हणते ते सिद्ध करून दाखवीन,” मैना राजकन्येच्या कानात कुजबुजली. “एक कथा सांगून आपण त्यांच्या बायकी बुद्धीला गोंधळात टाकू,” पोपट राजपुत्राच्या कानात कुजबुजला. थोडक्यात, राजा विक्रमा, दोघांनी आपापले म्हणणे एकेक कथा सांगून सिद्ध करावे, असे ठरले. चंद्रावतीने मैनेसाठी पहिली पाळी मागितली आणि ती तिला लगेच मिळाली. मदनमंजरीने सुरुवात केली.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
मैनेची कथा: कुबडा
“राणी, मी तुला अनेकदा सांगितले आहे, तुझ्याकडे येण्यापूर्वी माझी धनीण रत्नावती होती. एका श्रीमंत व्यापाऱ्याची मुलगी. अतिशय लाडकी, अतिशय गोड, अतिशय—” इथे मैनेला रडू फुटले, आणि तिच्याबरोबर तिची धनीणही रडू लागली. थोड्या वेळाने मैना म्हणाली, “पण मी पुढची गोष्ट आधीच सांगते आहे,” आणि तिने पुन्हा सुरुवात केली. इलापूर नगरात एक धनाढ्य व्यापारी होता. त्याला मूलबाळ नव्हते. म्हणून तो सतत उपास करी आणि तीर्थयात्रा करी, आणि घरी पुराणे वाची आणि ब्राह्मणांना दानधर्म करी. अखेर भगवंताच्या कृपेने त्याला मुलगा झाला. त्याने मोठ्या थाटात जन्मोत्सव केला, ब्राह्मणांना आणि भाटांना मोठमोठी दाने दिली, आणि भुकेल्यांना व गरिबांना अन्न दिले. मुलगा पाच वर्षांचा झाला तेव्हा त्याने त्याला वाचायला शिकवण्याची व्यवस्था केली, आणि तो मोठा झाल्यावर एका नामांकित गुरूकडे पाठवले. काळ लोटला आणि व्यापाऱ्याचा मुलगा मोठा झाला. ब्रह्मदेवाची स्तुती असो, काय तो तरुण होता! माकडाचे तोंड, बगळ्याचे पाय आणि उंटाची पाठ! ती जुनी म्हण तुला ठाऊकच आहे: “लंगड्याकडून बत्तीस दुष्टाव्यांची अपेक्षा ठेव, काण्याकडून ऐंशींची; पण कुबडा आला की म्हण, ‘देवा, रक्षण कर!’” अभ्यास करायच्या ऐवजी तो इतर उनाडांबरोबर जुगार खेळे, आणि त्यांनाही स्वतःसारखेच दुष्ट बनवी. प्रत्येक स्त्रीच्या मागे तो लागे, आणि एवढा कुरूप असूनही त्याला यश येत नसे असे नाही. कारण अतिशय कुरूप पुरुषाला बुद्धी चालवावी लागते आणि कष्ट घ्यावे लागतात; मग स्त्रिया त्याचे माकडतोंड, पक्ष्याचे पाय आणि कुबड विसरून जातात.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
कुबड्याने संपत्ती उधळली
आपल्या दुष्कृत्यांवर कळस म्हणून कुबडा तांत्रिक पंथात शिरला. एका धर्मभ्रष्ट ब्राह्मणाने त्याला दीक्षा दिली. मध्यरात्री तो आठ पुरुष आणि आठ स्त्रिया यांच्याबरोबर मद्य पिई आणि एका प्रेतावर नग्न बसे. साधुसंत उपास करून आणि मोहापासून दूर राहून विकारांवर ताबा मिळवतात. त्याला मात्र जात आणि लाज न मानण्याचे, आणि विकारांचा अतिरेकी उपभोग घेऊन ते बोथट करण्याचे शिक्षण मिळाले. लवकरच या सद्गुणी तरुणाचे वडील वारले आणि त्याच्यासाठी मोठी संपत्ती ठेवून गेले. त्याने आपले विकार इतक्या श्रद्धेने आणि इतक्या जोमाने बोथट केले, की थोड्याच वर्षांत ती सगळी संपली. मग तो शेजाऱ्यांच्या मालमत्तेकडे वळला, आणि काही काळ त्याचे बरे चालले. पण शेवटी चोरी करताना तो पकडला गेला, आणि सुळावर चढता चढता थोडक्यात वाचला. शेवटी तो ओरडला, “देवांचा नाश होवो! ते बदमाश मला दुर्दैवाशिवाय काही देतच नाहीत!” आणि तो आपला देश सोडून पळून गेला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
न बुडालेले जहाज
दैवयोगाने तो दुष्ट कुबडा चंद्रपूर नगरात आला. तिथे त्याने हेमगुप्ताचे नाव ऐकले. हेमगुप्त म्हणजे त्या वेळचा माझा धनी, रत्नावतीचा बाप. याच नावाचा एक माणूस आपल्या वडिलांच्या सर्वांत श्रीमंत व्यापारी मित्रांपैकी होता, हे कुबड्याला आठवले. नेहमीच्या धिटाईने तो चिंध्या अंगावर घेऊनच त्या घरी गेला, सरळ आत शिरला, आपल्या वडिलांचे नाव आणि हकीकत सांगितली, आणि धाय मोकलून रडू लागला. जुन्या मित्राच्या मुलाची अशी दैना पाहून त्या सज्जन माणसाला आश्चर्य वाटले आणि दुःखही झाले. त्याने उठून त्या तरुणाला मिठी मारली आणि येण्याचे कारण विचारले. तेव्हा कुबडा त्याच्याशी खोटे बोलला. तो म्हणाला, “एका देशाशी व्यापार करायला मी एक जहाज माल भरून नेले होते. तिथे माल विकून मी दुसरा माल घेऊन परत येत होतो, तेवढ्यात मोठे वादळ उठले. जहाज फुटले, आणि मी एका फळीच्या आधाराने वाचलो, आणि काही काळाने इथे येऊन पोहोचलो. पण मला लाज वाटते. माझी सारी संपत्ती गेली आहे, आणि या अवस्थेत मी माझ्या नगरात तोंड दाखवू शकत नाही. माझ्या सज्जन वडिलांनी मला धीर दिला असता, पण माझे आईवडील दोघेही वारले आहेत. आता सगळे माझ्या विरुद्ध जातील. हाय, मी खरोखर फार दुःखी आहे!” त्या नीचाच्या कपटाला माझा लाडका धनी फसला. त्याने त्याचा पाहुणचार केला, आणि कुबड्याने तो तत्परतेने स्वीकारला. काही काळ हेमगुप्ताने त्याला पाहुणा म्हणून ठेवून घेतले. त्याच्या वागणुकीने समाधान झाल्यावर त्याने त्याला विश्वासात घेतले, आणि शेवटी आपल्या व्यापारात भागीदार करून घेतले.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
रत्नावतीसाठी नवरा
त्या दुष्टाने आपला डाव इतक्या चतुराईने खेळला, की शेवटी व्यापारी मनाशी म्हणाला: “कितीतरी वर्षांपासून माझ्या घरात एक काळजी आहे. शास्त्राप्रमाणे लोक मुलींची लग्ने सात-आठ वर्षांच्या वयात करतात, आणि माझी मुलगी तेरा-चौदा वर्षांची झाली आहे. शेजारी विचारतात, हिचा बाप सुखाने घास तरी कसा खातो? आता मी घरी स्वस्थ बसलो असताना भगवंत माझी काळजी दूर करतो आहे आणि ही संधी पाठवतो आहे. मी माझी मुलगी याला देईन. आज जे होऊ शकते ते आजच करणे उत्तम; उद्या काय होईल, कोण जाणे?” म्हणून म्हातारा आपल्या बायकोकडे गेला आणि म्हणाला, “जन्म, लग्न आणि मृत्यू हे देवांच्या हाती असतात. आपल्या मुलीसाठी आपल्याला चांगल्या कुळातला, श्रीमंत आणि देखणा, हुशार आणि सचोटीचा तरुण हवा आहे, आणि तसा कोणी मिळत नाही. नवरा सदोष असला तर सगळेच बिघडेल, असे तू म्हणतेस. पण मुलीच्या गळ्यात दोरी बांधून मी तिला खड्ड्यात ढकलून देऊ शकत नाही. माझा भागीदार, तो व्यापाऱ्याचा मुलगा, तुला पसंत असेल, तर रत्नावतीचे लग्न आपण त्याच्याशी लावू.” कुबड्याच्या ढोंगाने त्याची बायकोही भुलली होती. ती म्हणाली, “नाथ, भगवंत आपली इच्छा इतकी स्पष्ट दाखवतो, तेव्हा ती मानलीच पाहिजे. उशीर नको. कुलपुरोहितांना बोलवू, ग्रहांवरून शुभ मुहूर्त काढू आणि लग्न लावू.”
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
तिचे त्याच्यावर प्रेम होते
मग त्यांनी मुलीला बोलावले. अहाहा, किती सुंदर होती ती! एखाद्या गंधर्वानेसुद्धा तिच्यावर प्रेम करावे अशी! तिच्या ओठांपुढे पोवळे फिके पडत, आणि तिचे दात म्हणजे मोत्यांच्या दोन सरी. आणि ती जितकी सुंदर तितकीच गुणी होती. हाय, माझी बिचारी रत्नावती! मैनेने खूप अश्रू ढाळले, आणि मग ती पुढे सांगू लागली. आईवडिलांनी आपला निर्णय सांगितला, तेव्हा माझी धनीण म्हणाली, “साधु, ठीक आहे.” बहुतेक तरुणींसारखी ती नव्हती. वडीलधाऱ्यांनी ज्याच्यावर प्रेम करायला सांगितले, त्या पुरुषाइतका दुसऱ्या कशाचाच त्यांना तिटकारा नसतो. तिने मान लववली आणि आज्ञा पाळायचे वचन दिले. पुढे तिने आईला सांगितले, त्याच्या कुरूपपणामुळे त्याच्याकडे पाहवतसुद्धा नव्हते. पण लवकरच कुबड्याच्या बुद्धिचातुर्याने तिची किळस दूर झाली. आईवडिलांशी तो प्रेमाने वागतो म्हणून ती त्याची ऋणी झाली, त्याच्या वागणुकीबद्दल तिला आदर वाटू लागला, त्याच्या दुर्दैवाची तिला कीव आली, आणि शेवटी, ज्याला ती त्याची बुद्धी समजत होती तिचे कौतुक करता करता, ती त्याचे तोंड, पाय आणि पाठ विसरून गेली. थोड्याच दिवसांत त्यांचे लग्न झाले, आणि आपले नवऱ्यावर प्रेम आहे हे पाहून तिला आश्चर्य वाटले नाही. मला तर खरेच वाटते, त्याच्या कुरूपपणामुळेच ती त्याच्यावर अधिक प्रेम करीत होती.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
कुरूप पुरुषाचा फायदा
मैना म्हणाली, “अतिशय कुरूप पुरुष स्त्रियांना जिंकतात, कारण आमची सुरुवात तिटकाऱ्याने होते, आणि निसर्गाच्या नियमाने त्याचे रूपांतर मायेत होते. मारझोड करणारा एखादा खुनशी, खुजा नवरा गेला की विधवेचे काळीज फुटते; पण शूर, देखण्या, उदार नवऱ्यामागे ती अगदी शांतपणे गंगेवर जाते—” “एक तर जीभ आवर, नाहीतर कथा पुढे सांग!” तो वीर राजा ओरडला. या बोलण्याने त्याच्या मनात स्वतःच्या घराण्याविषयी काही अप्रिय विचार जागे झाले होते. “ही! ही! ही!” वेताळ खदखदून हसला. “महाराजांची आज्ञा मी पाळतो, आणि ही पुरुषद्वेष्टी मैना मदनमंजरी हिला पुढे सांगायला लावतो.” हो, तिचे कुबड्यावर प्रेम होते, मैना म्हणाली, कारण आमचे प्रेम कुरूपपणाला सुंदर आणि दुष्टपणाला चांगले करते. तिने पोपटाकडे विजयी नजरेने पाहिले. पोपट एवढेच म्हणाला, की तिच्या बोलण्यात जरा अधिक नावीन्य असते तर बरे झाले असते.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
वाघ आणि कोकरू
काही महिने वधू आणि वर हेमगुप्ताच्या घरी सुखाने राहिले, मैना पुढे सांगू लागली. पण म्हणतात ना, “वाघ कधी कोकरू झाला नाही.” आपले विकार पुन्हा बोथट करायची वेळ आली आहे, असे कुबड्याला वाटू लागले. तो मनाशी म्हणाला, “आसक्तीपासून, आणि मुलेबाळे, बायको आणि घर यांच्या मोहापासून मुक्त होणे, यालाच ज्ञान म्हणतात.” मग तो माझ्या बिचाऱ्या तरुण धनिणीला म्हणाला, “तुमच्या देशात येऊन मला आता काही वर्षे झाली. माझ्या घरच्यांची काहीच खबर नाही, आणि माझे मन उदास आहे. मला माझ्या नगराला जाऊ द्यावे, असे तुझ्या आईला सांग. आणि तुझी इच्छा असेल, तर तूही माझ्याबरोबर येऊ शकतेस.” रत्नावतीने क्षणाचाही उशीर केला नाही. ती आईला म्हणाली, “माझ्या पतींना स्वतःच्या देशाला जायची इच्छा आहे. त्यांचे मन दुखावणार नाही अशी व्यवस्था करशील का?” आईने हे नवऱ्याला सांगितले, आणि हेमगुप्त म्हणाला, “ठीक आहे, त्याला जाऊ देऊ. दुसऱ्याच्या मुलावर कोणाचा अधिकार चालत नाही. तो म्हणेल तसे करू.” मग आईवडिलांनी तिला बोलावून तिची खरी इच्छा विचारली: सासरी जायचे, की माहेरी राहायचे? लाजेमुळे तिला उत्तर देता आले नाही. पण ती नवऱ्याकडे परत गेली आणि म्हणाली, “तुमच्या मनाला येईल तसे करावे, असे माझे आईबाबा म्हणतात. मला मागे ठेवून जाऊ नका.” व्यापाऱ्याने जावयाला पुष्कळ धन देऊन निरोप दिला. मुलीचा निरोप घेताना त्याने तिला एक पालखी आणि एक दासी दिली. आईवडील आक्रोश करीत, धाय मोकलून रडत त्यांच्यापासून दूर झाले; त्यांची काळजे फुटायला आली होती. आणि माझेही.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
कोरडी विहीर
काही दिवस कुबडा विचारात गढून बायकोबरोबर चुपचाप प्रवास करीत होता. तिला तो आपल्या नगरात नेऊ शकत नव्हता. तिथे त्याचे दुराचार आणि त्याने तिच्या बापाला दिलेला दगा तिला कळला असता. शिवाय तिचे धन त्याला हवे होते, पण तिची संगत जन्मभर त्याला मुळीच नको होती. आपल्या दुष्ट मनात अनेक बेत उलटसुलट करून पाहिल्यावर त्याला एक युक्ती सुचली. ज्या घनदाट जंगलातून ते जात होते, तिथे एका लहानशा झोपडीपाशी ते थांबले, आणि त्याने भोयांना परत पाठवून दिले. तो बायकोला म्हणाला, “ही जागा धोक्याची आहे. तुझे दागिने माझ्याकडे दे. मी ते माझ्या कमरेच्या शालीत लपवून ठेवतो. नगरात पोहोचलीस की पुन्हा घाल.” तिने आपले सगळे दागिने त्याला दिले. ते फार मोलाचे होते. मग त्याने दासीला फूस लावून जंगलात खोलवर नेले, तिचा खून केला, आणि तिचे प्रेत जंगली जनावरांसाठी तिथेच टाकून दिले. सगळ्यात शेवटी तो माझ्या बिचाऱ्या धनिणीकडे परत आला. तिला गोड बोलून झोपडीबाहेर आणले, आणि जबरदस्तीने एका कोरड्या विहिरीत ढकलून दिले. मग चोरलेले धन घेऊन तो एकटाच पायी आपल्या नगराकडे निघाला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
वाटसरू आणि खोटी कहाणी
इकडे जंगलातून जाणाऱ्या एका वाटसरूला कुणाचे तरी रडणे ऐकू आले. तो थबकला आणि मनाशी म्हणाला, “या निर्जन रानात माणसाच्या शोकाचा आवाज कुठून?” आवाजाच्या दिशेने तो एका खड्ड्यापाशी गेला. त्याने कडेवरून डोकावून पाहिले, तो तळाशी एक स्त्री रडत बसलेली दिसली. त्याने लगेच आपले धोतर सोडले, ते पागोट्याला गाठ मारून जोडले, तो दोर खाली सोडला, आणि त्या बिचाऱ्या नववधूला बाहेर ओढून काढले. त्याने तिला विचारले, तू कोण आणि विहिरीत कशी पडलीस? तिने त्याला खरे सांगितले नाही. तिने दोष नवऱ्यावर न टाकता चोरांवर टाकला. ती म्हणाली, “मी चंद्रपूर नगरातल्या सर्वांत श्रीमंत व्यापाऱ्याची, हेमगुप्ताची, मुलगी आहे. मी नवऱ्याबरोबर त्याच्या देशाला चालले होते, तेव्हा चोरांनी आम्हाला घेरले. त्यांनी माझ्या दासीला ठार मारले आणि मला विहिरीत फेकले, आणि माझ्या नवऱ्याला बांधून माझ्या दागिन्यांसकट घेऊन गेले. मला त्यांची काही खबर नाही, आणि त्यांना माझी.” आणि तिला रडू फुटले. वाटसरूने तिच्यावर विश्वास ठेवला आणि तिला घरी पोहोचवले. तिथेही तिने तीच कहाणी सांगितली, आणि शेवटी म्हणाली, “यापुढे काय झाले, त्यांनी माझ्या नवऱ्याला मारले की सोडून दिले, ते मला ठाऊक नाही.” बापाने तिची समजूत घातली. “बाळ, काळजी करू नकोस. तुझा नवरा जिवंत आहे, आणि भगवंताच्या इच्छेने थोड्याच दिवसांत तो तुझ्याकडे परत येईल. चोर माणसाचे पैसे घेतात, प्राण नव्हे.” आईवडिलांनी तिला हरवलेल्या दागिन्यांपेक्षाही मोलाचे दागिने दिले, नातेवाईकांना आणि मित्रांना जमवले, आणि जमेल तसे तिचे सांत्वन केले. आणि मीही केले.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
कुबडा परत आला
इकडे तो दुष्ट कुबडा आपल्या नगरात पोहोचला होता. तिथे त्याचे फार चांगले स्वागत झाले, कारण तो बरोबर पुष्कळ धन घेऊन आला होता. त्याचे जुने सोबती त्याच्याभोवती गोळा झाले, आणि ज्या सवयींनी त्याला आधी भिकेला लावले होते, त्याच सवयींत तो पुन्हा गुरफटला. जुगार आणि व्यभिचार यांनी लवकरच त्याचे विकार बोथट केले, आणि थैलीही रिकामी केली. त्याच्याकडे फुटकी कवडीसुद्धा उरली नाही, हे पाहून मित्रांनी त्याला दारातून हाकलून दिले. त्याने चोरी केली आणि त्याबद्दल फटके खाल्ले. शेवटी, अर्धपोटी, तो नगरातून पळून गेला. मग तो मनाशी म्हणाला, “मी सासऱ्याकडे जावे. त्याला नातू झाला आहे, आणि मी त्याचे अभिनंदन करायला आलो आहे, असे निमित्त सांगावे.” घरात पाऊल टाकताच समोर त्याची बायको उभी! त्याला किती भीती वाटली असेल आणि किती आश्चर्य वाटले असेल, याची कल्पना कर. आधी त्याला वाटले, हे भूत आहे, आणि तो पळायला वळला. पण ती बाहेर येऊन त्याला म्हणाली, “नाथ, घाबरू नका! मी बाबांना सांगितले आहे, की चोर आपल्यावर तुटून पडले. त्यांनी दासीला मारले, मला लुटले आणि विहिरीत फेकले, आणि तुम्हाला बांधून घेऊन गेले. तुम्हीही हीच कहाणी सांगा, आणि सगळी भीती सोडून द्या. वर चला, या चिंध्या बदला. हाय, तुमच्यावर काहीतरी संकट आलेले दिसते! पण धीर धरा. तुम्ही माझ्याकडे परत आलात, आता सगळे ठीक आहे. घाबरू नका. हे घर तुमचे आहे, आणि मी तुमची दासी आहे.”
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
कुत्र्याचे भुंकणे
तो नीच कितीही निष्ठुर असला, तरी त्याला अश्रू आवरणे कठीण गेले. तो बायकोमागोमाग तिच्या खोलीत गेला. तिथे तिने त्याचे पाय धुतले, त्याला स्नान घातले, नवे कपडे घातले, आणि त्याच्यापुढे जेवण वाढले. आईवडील घरी आले, तेव्हा ती त्याला त्यांच्याजवळ घेऊन गेली आणि आनंदाने म्हणाली, “आई, बाबा, माझ्या आनंदात सहभागी व्हा! चोरांनी अखेर यांना आपल्याकडे परत येऊ दिले.” अर्थातच आईवडील फसले; आईवडील बहुधा अर्धे आंधळेच असतात. आपल्या नालायक जावयावर हेमगुप्ताने मोठी मर्जी दाखवली आणि तो म्हणाला, “बाळ, आमच्याजवळच राहा आणि सुखी हो!” दोनतीन महिने कुबडा बायकोबरोबर शांतपणे राहिला. तो तिच्याशी चांगला, किंबहुना प्रेमानेच वागला. पण ते टिकले नाही. त्याने चोरांच्या एका टोळीशी दोस्ती केली आणि त्यांच्याबरोबर बेत रचला. एका रात्री त्याची बायको अंगावर सगळे दागिने घालून त्याच्या शेजारी झोपली. मध्यरात्री ती गाढ झोपली आहे असे पाहून त्याने तिच्यावर सुरीचा वार केला, आणि ती मेली. मग त्याने आपल्या साथीदारांना आत घेतले. त्यांनी हेमगुप्ताचा आणि त्याच्या बायकोचा क्रूरपणे खून केला, आणि त्यांच्या मदतीने हाती लागेल ती मौल्यवान वस्तू तो घेऊन गेला. तो पशू! माझ्या पिंजऱ्याजवळून जाताना त्याने त्याच्याकडे पाहिले, आणि माझी मान मुरगळायला वेळ आहे का, याचा विचार केला. एका कुत्र्याच्या भुंकण्याने माझा जीव वाचला. पण माझी धनीण, माझी बिचारी रत्नावती... हाय रे, हाय रे!
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
मैनेला आणखी काही सांगायचे नाही
मैना अतिशय शोकाने म्हणाली, “राणी, हे सगळे मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिले आणि माझ्या कानांनी ऐकले. माझ्या तरुणपणी याने मला हादरवून सोडले, आणि मी पुरुषजातीच्या विरुद्ध गेले. तुझा मान राखून सांगते, मी जन्मभर कुमारीच राहायचे ठरवले आहे. राणी, विचार कर, माझ्या बिचाऱ्या धनिणीने कोणता गुन्हा केला होता? नर हा वाटमाऱ्याच्याच जातीचा असतो, आणि जी त्याच्याशी मैत्री करते, ती काळा, विषारी नाग छातीशी कवटाळते.” मग ती मागणी घालणाऱ्या त्या पोपटाकडे वळली. “पोपटराव, मी बोलले. मला आणखी काही सांगायचे नाही; फक्त एवढेच, की तुम्ही नरजातीचे प्राणी सगळे विश्वासघातकी, स्वार्थी, दुष्ट वंशाचे आहात, आणि या जगात आम्हाला दुःख देण्यासाठीच तुमची खास निर्मिती झाली आहे, आणि—” चूडामणी मोठ्या, ठाम आवाजात मध्येच म्हणाला, “मादी जेव्हा म्हणते की मला आणखी काही सांगायचे नाही, पण—, तेव्हा मी समजतो, महाराज, की आतापर्यंतच्या बोलण्याने तिने पुढच्या बोलण्यासाठी फक्त जिभेला धार लावली आहे. बाईसाहेब नक्कीच पुरेसे बोलल्या, आणि पुरेसे कंटाळवाणेही.” राजा म्हणाला, “मग राघू, तूच सांग, स्त्रीजातीत कोणते दोष असतात?” चूडामणी म्हणाला, “ज्या गोष्टीमुळे माझ्या अगदी लहानपणी, जन्मभर ब्रह्मचारी राहायचे आणि ब्रह्मचारीच मरायचे, असा निश्चय मी केला, ती गोष्ट मी सांगतो.”
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
पोपटाची कथा: जयश्री
मी अगदी लहान पक्षी होतो, पोपट म्हणाला, माझे शिक्षण सुरू व्हायच्याही आधीची ही गोष्ट. तेव्हा मलय देशात मला कोणीतरी पकडले आणि सागरदत्त नावाच्या एका अतिशय श्रीमंत व्यापाऱ्याला विकले. तो विधुर होता, आणि त्याला जयश्री नावाची एकुलती एक मुलगी होती. तिचा बाप आपले सगळे दिवस आणि अर्ध्या रात्री आपल्या पेढीवर हिशेबाच्या वह्यांत डोके घालून आणि कारकुनांवर खेकसत घालवी. त्यामुळे त्या तरुणीला तिच्या वयाच्या मुलींना सहसा मिळते त्यापेक्षा अधिक मोकळीक होती, आणि तिने तिचा पुरेपूर वाईट उपयोग केला. पोपट म्हणाला, “महाराज, मुलींना वाढवताना पुरुष दोन मोठ्या चुका करतात: एक तर त्यांच्यावर फारच कडक पहारा ठेवतात, किंवा मुळीच ठेवत नाहीत. शहाणे लोक प्रत्येक मुलीचा स्वभाव पारखतात. चांगल्या मुलीवर ते विचारपूर्वक विश्वास टाकतात, आणि वाईट मुलीवर फक्त दिखाव्यापुरता, आणि गुपचूप पहारा ठेवतात. एकाच कल्पनेचे लोक—” “ही सगळी पोपटपंची मला चिडवण्यासाठीच चालली आहे, असे दिसते!” तो वीर राजा ओरडला. इतरांच्या मनात आपणच सर्वांत वर असतो, असे त्याला नेहमी वाटे. “वेताळा, कथा सांगायचीच असेल तर सांग, नाहीतर गप्प बस. तुझ्या प्रवचनांचा मला अगदी वीट आला आहे.” “ठीक आहे, हे वीर राजा,” वेताळ म्हणाला, आणि पुढे सांगू लागला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
सुंदरही नाही, कुरूपही नाही
मुलींना कसे सांभाळावे याविषयी तरुण राजा रामाला सल्ल्याची सोन्याची खाणच देऊन झाल्यावर चूडामणी जयश्रीचे वर्णन करू लागला. ती उंच, धष्टपुष्ट आणि सुडौल होती. तिच्या पापण्या जड होत्या, खालचा जबडा पुढे आलेला होता, आणि आवाज इतका जाडाभरडा होता की कधी कधी पुरुषाचाच वाटे. पण तिचे केस मऊ होते आणि कांती कोवळ्या जाईसारखी होती, आणि बहुतेक लोक त्याकडेच पाहत. एकूण ती सुंदरही नव्हती आणि कुरूपही नव्हती, आणि स्त्रीच्या बाबतीत ही फार उत्तम गोष्ट आहे. सीता अतिशय सुंदर होती, म्हणून एका राक्षसाने तिला पळवून नेले. तरीही सर्वसाधारणपणे, पोपट म्हणाला, सुंदर स्त्री कुरूप स्त्रीपेक्षा अधिक सदाचारी असते. सुंदर स्त्रीला मोह घातला जातो, आणि पुन्हा मोह घातला जाईलच अशी खात्री असल्याने ती विरोध करते. कुरूप स्त्रीला मात्र स्वतःच मोह घालावा लागतो, आणि तिला शरण जावेच लागते. “अरे वा!” मैना तुच्छतेने मध्येच म्हणाली. “पुरुष नावाच्या त्या मूर्ख प्राण्यांची मने कोणती स्त्री जिंकू शकत नाही? लंडनपुरात राहणाऱ्या एका डुकरतोंड्या बाईलासुद्धा प्रियकर आहे, असे म्हणत नाहीत का?” महाराज, पोपट काहीसा चिडून म्हणाला, त्या म्हाताऱ्या कुमारिकेने मला मध्येच अडवले नसते, तर मी हेच सांगणार होतो, की कुरूप स्त्रिया सुंदर स्त्रियांपेक्षा जशा अधिक दुष्ट असतात, तशाच अधिक यशस्वीही होतात. जगाची रीत जाणणारे म्हणतात, “सुंदरीवर आपण प्रेम करतो, साध्या रूपाच्या स्त्रीची आपण पूजा करतो.” आणि साध्या रूपाच्या स्त्रीची पूजा का करतो? कारण ती स्वतःपेक्षा आपलाच अधिक विचार करते असे दिसते, आणि पूजा होण्यासाठी नेमकी हीच अट असते.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
श्रीदत्त घरी परतला
जयश्रीने थोडेफार विजय आपल्या जेमतेम रूपाने मिळवले, त्याहून अधिक आपल्या निर्लज्जपणाने, आणि सर्वांत अधिक आपल्या बापाच्या श्रीमंतीच्या लौकिकाने. ती खरोखरच बेशरम होती. एका वेळी अर्धा डझनापेक्षा कमी चाहते तिने कधीच ठेवले नाहीत. त्यांना एकामागून एक भेटीला बोलावणे, आणि त्या भेटी इतक्या लागोपाठ ठेवणे की पुढच्यासाठी जागा करायला आधीच्याला घाईघाईने घालवावे लागे, ही तिची मुख्य करमणूक होती. आणि एखादा प्रियकर मत्सर करू लागला, किंवा तिच्या व्यवस्थेत खोट काढायचे धाडस करू लागला, तर ती त्याला सरळ दार दाखवी. जयश्री तेरा वर्षांच्या पक्क्या वयाला पोहोचली, तेव्हा तिच्या बापाच्या एका मित्राचा, शेजारी राहणाऱ्या एका व्यापाऱ्याचा, मुलगा दूरदेशी बराच काळ राहून घरी परत आला. नशीब काढायला तो तिकडे गेला होता. या बिचाऱ्याचे नाव, सहज सांगायचे तर, श्रीदत्त, म्हणजे लक्ष्मीची देणगी. ते दोघे लहान असताना त्याचे तिच्यावर प्रेम होते. बराच काळ बाहेर राहून आलेल्या माणसांसारखाच तो घराच्या आणि घरातल्या प्रत्येक गोष्टीच्या प्रेमाने अगदी ओतप्रोत भरून परतला; त्याच्या कंजूष म्हाताऱ्या काकांपासून गुरगुरणाऱ्या म्हाताऱ्या राखणदार कुत्र्यापर्यंत. आपली आराध्य देवता बदलली आहे, आणि तीही वाईटाकडेच, हे त्याला दिसले नाही. तिचे नाक अधिक पसरट झाले होते, आवाज अधिक कर्कश, आणि वागणे अधिक उद्धट. तलवारबाजांचे, विशेषतः घोड्यांवरून आणि हत्तींवरून लढणाऱ्यांचे, तिला किती कौतुक वाटते, हेही त्याच्या लक्षात आले नाही. आठवणींच्या मोहिनीने त्याला सगळेच मनोहर दिसत होते.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
प्रेम, द्वेष आणि उदासीनता
बापाच्या परवानगीने श्रीदत्ताने जयश्रीला मागणी घातली. पण बापाकरवी कोणताही वर आपल्याकडे येऊ द्यायचा नाही, असा तिने धीटपणे निश्चय केला होता. तिला अवगत असलेले सगळे नखरे करून तिने त्याला आशेला लावले, आणि मग नकार दिला. ती म्हणाली, मित्र म्हणून तू मला आवडतोस, पण नवरा म्हणून मला तुझा तिरस्कारच वाटेल. महाराज, पोपट म्हणाला, स्त्रिया पुरुषांकडे प्रेमाने, द्वेषाने किंवा उदासीनतेने पाहतात. यांत प्रेम सर्वांत दुबळे; कारण जितक्या सहज त्या प्रेमात पडतात, तितक्याच सहज त्यातून बाहेरही पडतात. पण बुद्धिमान पुरुष द्वेषाचे रूपांतर प्रेमात करू शकतो, आणि उदासीनतेचे द्वेषात, आणि मग पुन्हा प्रेमात. “हे महाप्रतापी राजा विक्रमा, मैना आणि पोपट या दोन पक्ष्यांपैकी कोणी मानवी स्वभावात अधिक खोलवर पाहिले होते?” वेताळाने गोड, लाडिक आवाजात विचारले. या वेळी सापळा फारच उघडपणे लावला होता; एखाद्या राजेसाहेबांनासुद्धा त्यात पडता आले नसते. विक्रमाने मुलाला हाक मारली आणि तो झपाझप चालू लागला. तो एक शब्दही बोलला नाही. म्हणून वेताळाने कथा जिथे सोडली होती तिथून पुढे सुरू केली.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
इच्छा पुरी झाली
आपल्या आराध्य देवतेचे उत्तर ऐकून श्रीदत्त निराश झाला. बुडून जीव द्यावा, गिरनार पर्वतावरून उडी टाकावी, असे आणखीही काही वेडेवाकडे विचार त्याच्या मनात आले. पण त्यांचा आपल्या मागणीला काही उपयोग होणार नाही, असे त्याने ठरवले. आणि मोठ्या अधीरपणाने धीर धरायचा निश्चय केला. चिकाटीने तो यशस्वी झाला. त्याचे दुर्दैव! माणसे इच्छा करतात ती किती व्यर्थ, आणि त्यांच्या इच्छांकडे कानाडोळा करणारा भगवंत किती शहाणा! तो परतल्यानंतर सहा महिन्यांनी, आपली कारणे स्वतःजवळच ठेवून, जयश्रीने अखेर श्रीदत्ताशी लग्न केले. मी जगातला सर्वांत सुखी पुरुष आहे, असे तो म्हणू लागला. कारण त्याचे तिच्यावर खरेच प्रेम होते, पोपट म्हणाला, आणि अशा प्रेमात काहीतरी पवित्र असते. ते आत्म्याला त्याच्या सर्वांत संकुचित बंधनातून, “मी”पणातून, मुक्त करते. आणि पुरुषाच्या प्रेमाला खरे दिव्यत्व येते, ते यामुळे की ते स्त्रीसारख्या वस्तूला दिलेले असते. “राजा विक्रमा, कृपया लक्षात ठेव,” वेताळ स्वतःच्या वतीने म्हणाला, “मला या दोन्ही पक्ष्यांचे प्रेमाविषयीचे म्हणणे मान्य नाही. माझ्या मते प्रेम म्हणजे एक प्रकारचे वेड, स्वार्थाचा एक क्षणिक झटका. स्वतःविषयी बोलताना कोण स्वर्गात नसतो? आणि सांग बरे, प्रेमी दुसऱ्या कशाविषयी बोलतात?” आता मध्यमवयाला आलेल्या विक्रमाला प्रेमावरच्या लांबलचक बोलण्याइतका तिटकारा दुसऱ्या कशाचाच नव्हता. तो इतक्या जोराने पावले टाकू लागला, आणि बोलणाऱ्याला इतक्या जोराने हिसडे देऊ लागला, की एकदोनदा वेताळाने स्वतःच्याच जिभेचे टोक जवळजवळ चावून तोडले. त्यानंतर वेताळ गप्प झाला, आणि कथा पुढे चालली.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
जयश्रीचे नवे प्रेम
तो तिचा नवरा होताच जयश्रीला त्याचा तीव्र तिटकारा वाटू लागला; तसे ती आधीच म्हणाली होती. आणि त्याच वेळी, पूर्वी जो तिच्या खिजगणतीतही नव्हता, अशा एका बदमाशावर तिचे उत्कट प्रेम जडले. श्रीदत्त जितक्या प्रेमाने तिच्याशी वागे, तितकी ती अधिक चिडे. नवरा प्रेमाने बोलू लागला की ती तोंड फिरवून पलंगावर पडून राही. तो तिच्यासाठी वस्त्रे आणि दागिने आणून म्हणे, “हे घाल,” तेव्हा ती आणखीच संतापे. भुवया आक्रसून, तोंड फिरवून, ऐकू जाईल अशा कुजबुजत्या आवाजात त्याला “मूर्ख” म्हणे. दिवसभर ती घराबाहेर राही, आणि मैत्रिणींना सांगे, “सख्यांनो, माझे तारुण्य सरत चालले आहे, आणि या जगातल्या सुखांपैकी एकाचीही चव मी अजून घेतलेली नाही.” मग ती सज्जावर चढून जाळीतून डोकावत राही, आणि तो बदमाश जाताना दिसला की मैत्रिणीला सांगे, “त्या माणसाला माझ्याकडे घेऊन ये.” रात्रभर ती या कुशीवरून त्या कुशीवर तळमळत राही, आणि झोप, भूक, तहान सगळे विसरून जाई.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
चावा
शेवटी प्रियकराचा विरह तिला सहन होईना, आणि त्याच्याबरोबर पळून जायचा तिने निश्चय केला. एका रात्री नवरा गाढ झोपला आहे असे वाटून ती हळूच उठली, आणि न घाबरता अंधारातून वाट काढत प्रियकराच्या घराकडे गेली. वाटेत एका वाटमाऱ्याने तिला पाहिले आणि विचार केला, “दागिन्यांनी मढलेली ही बाई मध्यरात्री एकटीच कुठे चालली असेल?” म्हणून न दिसता तो तिच्या मागोमाग गेला आणि तिच्यावर नजर ठेवली. जयश्री त्या घरी पोहोचली आणि आत गेली, तेव्हा तिचा प्रियकर दारातच पडलेला तिला दिसला. तो मेला होता; त्या वाटमाऱ्याने त्याला भोसकले होते. पण नेहमीप्रमाणे तो भांग पिऊन पडला आहे, असे तिला वाटले. ती जमिनीवर बसली, त्याचे डोके तिने हळुवारपणे मांडीवर घेतले, आणि विरहाच्या वेदनेने जळत, मोठ्या मोकळेपणाने त्याची चुंबने घेऊ लागली, त्याला कुरवाळू लागली. त्या घरासमोर एक मोठे पिंपळाचे झाड होते, आणि त्यावर योगायोगाने एक पिशाच्च बसले होते. हे दृश्य पाहून, आपल्या पद्धतीने थोडी करमणूक करून घ्यावी, असे त्याच्या मनात आले. ते फांदीवरून टुणकन खाली उतरले, त्या प्रेतात शिरले आणि त्याला जिवंत करून त्या स्त्रीच्या लाडांना लाडानेच उत्तर देऊ लागले. पण जयश्री त्याच्या ओठांचे चुंबन घ्यायला वाकली, तेव्हा त्याने तिच्या नाकाचा शेंडा दातांत धरला आणि तो कचकन चावून तोडला. मग ते प्रेत सोडून ते आपल्या फांदीवर परत गेले. अशा रीतीने, पिशाच्चाने चालवलेल्या मेलेल्या माणसाच्या तोंडाने तिचे नाक घेतले.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
जयश्रीची युक्ती
जयश्रीवर आभाळ कोसळले. पण तिने आपले भान सोडले नाही. ती खाली बसून विचार करू लागली, आणि दोष नवऱ्यावर टाकायचा, असे तिने ठरवले. मग ती उठली आणि रक्ताने निथळत सरळ नवऱ्याच्या घरी चालत गेली. त्याच्या खोलीत जाऊन तिने नाकावर हात दाबला, दातओठ खाल्ले, आणि इतक्या मोठ्याने किंचाळली की सारे घर घाबरून गेले. शेजारी दारापाशी घोळक्याने जमले. दाराला आतून कडी होती, म्हणून त्यांनी ते फोडले आणि दिवे घेऊन ते आत घुसले. तिथे त्यांना दिसले, बायको विद्रूप चेहऱ्याने जमिनीवर बसली आहे, आणि नवरा तिच्याजवळ उभा राहून जणू तिला शांत करायचा प्रयत्न करतो आहे. “अरे अडाणी, निर्लज्ज, निर्दय पशू!” लोक ओरडले, आणि बायका सर्वांत मोठ्याने. “तिने काही अपराध केला नसताना तू तिचे नाक का कापलेस?” बिचाऱ्या श्रीदत्ताने आपल्यावर कोणती युक्ती खेळली गेली आहे, ते लगेच ओळखले. तो मनाशी म्हणाला, “चंचल मन, काळा नाग आणि हत्यारबंद शत्रू यांच्यावर विश्वास ठेवू नये; आणि स्त्री काय करील याचे भय बाळगावे. स्त्रीच्या कपटाला सीमा तरी कोणती? स्त्रीची कृत्ये देवांनासुद्धा कळत नाहीत. मग आपल्याला ती कशी कळणार?” रडण्यावाचून तो काहीच करू शकला नाही. पवित्र तुळशीची, आपल्या गुराढोरांची, धान्याची, सोन्याच्या एका तुकड्याची आणि जे जे पवित्र आहे त्या सर्वांची शपथ घेऊन तो सांगू लागला, की मी हे केलेले नाही.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
न्या त्याला
इकडे जयश्रीचा बाप, तो म्हातारा व्यापारी, धावत कोतवालाकडे गेला आणि त्याने फिर्याद केली. नवऱ्याला पकडून बांधून न्यायाधीशापुढे आणण्यासाठी कोतवालाने लगेच आपली माणसे पाठवली. प्रकरणाची चौकशी करून न्यायाधीशाने ते राजापुढे ठेवले. नेमके त्या वेळी जरब बसवण्यासाठी कुणाचे तरी उदाहरण हवे होते, म्हणून या गुन्ह्याला कडक शिक्षा करायचे राजाने ठरवले, आणि नवरा-बायको दोघांनाही दरबारात बोलावले. व्यापाऱ्याच्या मुलीला काय घडले ते सांगायला सांगितले, तेव्हा तिने नाकाकडे बोट दाखवले आणि म्हणाली, “महाराज, जे इतके उघड आहे, त्याविषयी मला काय विचारता?” मग राजा नवऱ्याकडे वळला आणि त्याला आपला बचाव मांडायला सांगितले. “मला यातले काहीच ठाऊक नाही,” श्रीदत्त म्हणाला, आणि सबळ पुराव्यासमोरही तो नाकारतच राहिला. उजवा हात तोडीन, अशी राजाने धमकी दिली, पण व्यर्थ. हा गुन्हाही कबूल करीत नाही आणि दयेची याचनाही करीत नाही, हे पाहून राजा संतापला आणि ओरडला, “तुझ्यासारख्या नीचाला मी काय शिक्षा करू?” तो दुर्दैवी माणूस म्हणाला, “महाराजांना जे न्याय्य वाटेल, ते करण्याची कृपा करावी.” “न्या त्याला, आणि सुळावर चढवा!” राजा ओरडला, आणि लोक आज्ञा पाळायच्या तयारीला लागले.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
मेलेल्या माणसाच्या तोंडातले नाक
श्रीदत्त दरबारातून बाहेर पडायच्या आधीच, हे सगळे पाहत असलेल्या त्या वाटमाऱ्याच्या लक्षात आले की एक निरपराध माणूस मरणार आहे. त्याने न्यायासाठी आरोळी ठोकली, आणि आपले म्हणणे ऐकू जावे म्हणून गर्दीतून वाट काढत तो पुढे आला. तो म्हणाला, “महाराज, सज्जनांचे पालन आणि दुर्जनांना शासन हे राजांचे नित्याचे कर्तव्य आहे.” राजाने त्याला जवळ बोलावले आणि विचारले, तू कोण आहेस? तो धिटाईने म्हणाला, “महाराज, मी चोर आहे. हा माणूस निर्दोष आहे, आणि त्याचे रक्त अन्यायाने सांडले जाणार आहे. या बाबतीत महाराजांनी योग्य केले नाही.” धर्माला स्मरून खरे सांग, असे राजाने त्याला बजावले, आणि चोराने सारी हकीकत स्पष्टपणे सांगितली. खुनाचा भाग अर्थातच त्याने गाळला. राजा आपल्या दूतांना म्हणाला, “जा, त्या स्त्रीचा जो प्रियकर मरून पडला आहे, त्याच्या तोंडात पाहा. तिथे नाक सापडले, तर हा चोर खरे बोलला आहे, आणि नवरा निर्दोष आहे.” थोड्याच वेळात ते नाक दरबारात आणले गेले, आणि श्रीदत्त सुळापासून वाचला. राजाने त्या दुष्ट जयश्रीच्या तोंडाला तेलकट काजळी फासवली, आणि तिचे डोके आणि भुवया भादरवल्या. मग त्या काळवंडलेल्या, विद्रूप बाईला एका लहानशा, खरजुल्या गाढवावर बसवून बाजारातून व रस्त्यांतून तिची धिंड काढली, आणि तिला नगरातून कायमचे हाकलून दिले. नवऱ्याला आणि चोराला विडे आणि इतर भेटी देऊन निरोप दिला; बरोबर बराचसा शहाणपणाचा उपदेशही दिला, जो दोघांपैकी कोणालाच नको होता.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
पोपट बोलला
तो स्त्रीद्वेष्टा पोपट म्हणाला, “महाराज, अशा सद्गुणांनी स्त्रिया घडलेल्या असतात. म्हणतात ना, ‘कोकिळेचे सौंदर्य तिच्या स्वरात, कुरूप माणसाचे सौंदर्य विद्येत, साधूचे सौंदर्य क्षमेत, आणि स्त्रीचे सौंदर्य सद्गुणात. पण तो सापडायचा कुठे?’ “महाराज, जे मी आपल्याला सांगितले, ते मी माझ्या डोळ्यांनी पाहिले आणि माझ्या कानांनी ऐकले. मी लहान होतो, पण त्याने मला इतके हादरवले की तेव्हापासून स्त्रीजात म्हणजे दोन पायांची ब्याद, असे मी मानत आलो आहे. माश्यांसारख्या त्या या जगात आहेत, त्या केवळ आपण फार सुखी होऊ नये म्हणून. अरेरे, मुले आणि पोपटांची पिले जमिनीतून पिकासारखी, किंवा पालवी फुटणाऱ्या झाडांवर, वेलींवर का उगवत नाहीत?” तरुण धर्मध्वज वडिलांना म्हणाला, “तात, मी विचार करीत होतो, स्त्रियांना संस्कृत श्लोक रचता आले असते, तर त्यांनी आपल्याविषयी काय म्हटले असते!” “मग तुझे विचार तुझ्याजवळच ठेव,” राजा म्हणाला. मुलाने स्त्रीजातीची बाजू घेऊन एक शब्द बोलायचे धाडस केले, याचा त्याला राग आला होता. “तू नेहमी दुष्टपणाची आणि भ्रष्टपणाची बाजू घेतोस—” “महाराज, माझी कथा मला पुरी करू दे,” वेताळ मध्येच म्हणाला.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
चौघांचा तोल सुटला
आपापल्या मतांचे असे पुरावे देऊन झाल्यावर मैना आणि पोपट भांडू लागले, आणि शब्दाला शब्द वाढत गेला. स्त्रिया म्हणजे सृष्टीतली रत्ने, असा मैनेने हट्ट धरला. पोपट तर इथवर गेला की स्त्रियांना आत्माच नसतो, आणि त्यांचा मेंदू अर्धवटच वाढलेला असतो. यावर त्याच्या धन्याची वधू, सुंदर चंद्रावती, हिने त्याची चांगलीच कानउघाडणी केली. ती त्याला म्हणाली, ज्यांनी फक्त दुराचारी आणि हलक्या लोकांचीच संगत केली आहे, तेच स्त्रियांविषयी वाईट विचार करतात. आणि मादी पोपटांची निंदा करताना तुला लाज वाटायला हवी, कारण तुझी आईसुद्धा मादी पोपटच होती. हा खरोखर अचूक तर्क होता. दुसऱ्या बाजूला, राजा रामाने मैनेला तिच्या बंडखोर आणि राजद्रोही बोलण्याबद्दल कडक शब्दांत खडसावले. तो अजून नवरदेव असला, तरी व्याकरणातला तो सभ्य नियम तो विसरला नव्हता: “पुल्लिंग हे स्त्रीलिंगापेक्षा श्रेष्ठ असते.” शेवटी मदनमंजरीला रडू फुटले, आणि माझे जगणे व्यर्थ आहे, असे ती म्हणाली. आणि राजा राम तिच्याकडे अशा नजरेने पाहू लागला, जणू तिची मान मुरगळायलाही त्याने मागेपुढे पाहिले नसते. थोडक्यात, राजा विक्रमा, चौघांचाही तोल सुटला, आणि त्याबरोबर त्यांची जी काही थोडीफार अक्कल होती तीही गेली. दोघे तर केवळ पक्षी होते, आणि उरलेले दोघे तरुण, अडाणी आणि नवविवाहित. पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यात अधिक दुष्ट आणि अधिक नीच कोण, असा कठीण प्रश्न ते काय सोडवणार? महाराज, तू तिथे असतास, तर तुझ्या बुद्धीच्या आणि शहाणपणाच्या धारदार पात्याने ती गाठ लगेच कापली असती. या विषयावर तुझे मत तर तू केव्हाच पक्के केले असशील, नाही का?
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
स्त्रिया अधिक वाईट
धर्मध्वजाने वडिलांना उत्तर देण्यापासून रोखले असते. पण या कथेत वडिलांनी त्याला दोनदा फटकारले होते, म्हणून गोष्टी आपल्या मार्गाने जाऊ देणेच शहाणपणाचे, असे त्याला वाटले. जणू देववाणी बोलावी तसा राजा म्हणाला, “स्त्रिया आपल्यापेक्षा अधिक वाईट असतात. पुरुष कितीही भ्रष्ट असला, तरी त्याच्या मनात चांगल्या-वाईटाची काहीतरी कल्पना नेहमी शिल्लक असते. स्त्रीच्या मनात ती नसते. तिला त्याची काहीच पर्वा नसते. बायकोने पुन्हा पदरात घेतले, तेव्हा त्या कुबड्यालासुद्धा अश्रू आवरणे कठीण गेले; आणि एका चोराने निरपराध माणसाला वाचवण्यासाठी तोंड उघडले. पण नवऱ्याला सुळाची शिक्षा झालेली जयश्री पाहत राहिली, आणि त्याला वाचवायला तिने काहीच केले नाही.” “उदाहरणार्थ, ती सुंदर डंगला राणी?” वेताळ पिशाच्चाला शोभेल अशा कुत्सितपणाने म्हणाला. डंगला राणी ही विक्रमाचा भाऊ राजा भर्तृहरी याची विश्वासघातकी तरुण बायको होती, आणि तिचे नाव उच्चारणाऱ्याची जीभ कापण्याची शिक्षा होती. ते नाव ऐकताच संतापाने विक्रमाचे डोके गरगरले. क्रोधाच्या आवेगात तो झोकांड्या खाऊ लागला, आणि पडू नये म्हणून त्याने दोन्ही हात पुढे केले, तेव्हा पाठीवरचे गाठोडे खाली पडले. वेताळ वळवळून सुटला, आणि मोठमोठ्याने हसत, आपले काटकुळे तपकिरी पाय जितक्या वेगाने नेतील तितक्या वेगाने झाडाकडे पळाला. पण त्याचा फारसा उपयोग झाला नाही.
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
शेपटी धरून पकडला
संतापाने धापा टाकत राजा पूर्ण वेगाने त्याच्यामागे धावला, आणि शिरीषाच्या झाडापाशी पोहोचण्यापूर्वीच त्याने त्याला शेपटी धरून पकडले. त्याने त्याला मागे उचलून आपटले, त्याच्या छातीवर पाय ठेवला, कापड झटकले, आणि मोठ्या जोराने त्याला त्यात गुंडाळले. खडकाळ जमिनीवर त्याने त्याची पाठ अर्धा डझन वेळा आपटली, आणि शेवटी एका हिसड्यासरशी त्याला आधीसारखे खांद्यावर टाकले. वडील वेताळाचा पाठलाग करीत होते, तेव्हा त्यांच्याबरोबर जायला तरुण राजपुत्राला भीती वाटली. तो हळूहळू मागून आला, आणि काही मिनिटांनंतरच वडिलांना येऊन मिळाला. सगळे पुन्हा जागच्या जागी आले, तेव्हा आपल्या उद्धटपणाची शिक्षा अनुकरणीय सहनशीलतेने भोगलेला वेताळ मधाळ स्वरात म्हणाला, “हे वीर राजा, तुझा हा सेवक तुला आणखी एक खरी कथा सांगतो, ती ऐक.”
वेताळाची दुसरी कथा — पुरुष अधिक दुष्ट की स्त्री?
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या दुसऱ्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची तिसरी कथा आहे. बाप, बोलणारे पक्षी, कुबड्याचा तांत्रिक विधी, कुरूप पुरुष, प्रेम, मुलींचे संगोपन, सौंदर्य आणि प्रियकर यांविषयीचे बर्टनचे बोलणे गाळले आहे किंवा संक्षेपाने दिले आहे. बर्टनच्या “जे” पक्ष्याला इथे मैना म्हटले आहे; मूळ कथेत ती मैनाच आहे, असे त्याने स्वतःच टिपेत म्हटले आहे.