विक्रम वेताळ
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
सुधारलेला राजा
विक्रमाने वेताळाला पुन्हा कापडात घालून पाठीवर घेतले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्या बाजूने चालत होता. “महाराज,” वेताळाने कधी नव्हे इतक्या अदबीने सुरुवात केली, “भरतखंडाच्या पश्चिम किनाऱ्यावर मलय नावाचा एक देश आहे.” त्या देशात चंद्रोदय नावाचे नगर होते, आणि तिथे रणधीर नावाचा राजा राज्य करीत होता. तारुण्यात हा राजा साऱ्या सुखांचा भोक्ता होता. अभ्यास, पूजापाठ आणि ज्ञानी लोकांशी संवाद यांच्यापेक्षा खाणेपिणे, गाणे ऐकणे, नाच पाहणे आणि प्रणयक्रीडा यांतच त्याचा कितीतरी अधिक वेळ जाई. वयाची तिशी उलटल्यावर तो सुधारू लागला, आणि त्या सत्कार्यात त्याने इतका उत्साह ओतला की थोड्याच अवधीत आचारसंपन्न राजाचा आदर्श म्हणून त्याचे नाव घेतले जाऊ लागले. त्याच्या अधिकाऱ्यांमध्ये गुणशंकर नावाचा कोतवाल होता. नवलाची गोष्ट अशी की तो जितका न्यायी होता, तितकाच प्रामाणिकही होता. तो लाच घेत नसे, गरिबांवर दया करी, आणि जे उलटून उत्तर देऊ शकत नाहीत त्यांच्याशी तो कधी उद्धटपणे बोलत नसे.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
व्यापाऱ्यांची तक्रार
चंद्रोदयातले सगळे लोक या सज्जन कोतवालावर प्रेम करीत. तरीही चोऱ्या इतक्या वारंवार आणि इतक्या नियमितपणे होत होत्या की स्वतःचा माल सुरक्षित आहे, असे कोणालाच वाटत नसे. शेवटी ज्यांचे सर्वांत जास्त नुकसान झाले होते, ते व्यापारी एकत्र होऊन गुणशंकराकडे गेले. ते म्हणाले, “हे न्यायाच्या कुसुमा! चोरांनी आम्हाला इतके छळले आहे की आता या नगरात राहणे आम्हाला शक्य नाही.” कोतवाल म्हणाला, “झाले ते झाले. पण यापुढे तुम्हाला कोणी त्रास देणार नाही. मी या चोरांचा बंदोबस्त करतो.” त्याने नायबांना आणखी माणसे भरती करायला सांगितले, आणि रात्री पहारा कसा ठेवावा ते त्यांना शिकवले. येणाऱ्या-जाणाऱ्या सर्वांची नोंद ठेवण्यासाठी त्याने वह्या उघडल्या, प्रत्येक संशयितावर हेर बसवले, आणि चोराच्या पावलांचा माग काढत त्याला पकडणाऱ्या पाग्यांचे एक पथक उभे केले. शिवाय गस्तीवरच्या लोकांना त्याने पूर्ण अधिकार दिला की चोरी करताना सापडलेल्या कोणत्याही चोराला काहीही न विचारता ठार करावे. रोज रात्री नगरभर माणसे पहारा देत होती, तरीही चोऱ्या थांबल्या नाहीत. व्यापारी पुन्हा जमले आणि कोतवालाकडे गेले. ते म्हणाले, “हे न्यायाच्या अवतारा! तुम्ही अधिकारी बदलले, पहारेकरी नेमले, गस्ती बसवल्या, तरी चोर काही कमी झाले नाहीत आणि लूट चालूच आहे.” मग गुणशंकर त्यांना राजवाड्यात घेऊन गेला, आणि त्यांनी आपला अर्ज राजा रणधीराच्या चरणी ठेवला. राजाने त्यांचे सांत्वन करून त्यांना घरी पाठवले. तो म्हणाला, “निश्चिंत असा. आज रात्री मी एक नवी युक्ती करून पाहतो. ईश्वराच्या कृपेने तिच्यामुळे तुमची पुढची सारी काळजी दूर होईल.”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
राजा चोर बनतो
“विक्रमा, लक्षात घे,” वेताळ म्हणाला, “या रणधीराने स्वतःच्या सुधारणेतही सुधारणा केली, आणि त्याच्याकडून जेवढे अपेक्षित होते, त्याच्या कितीतरी पुढे जाऊन काम केले.” दक्षिणेच्या आकाशात अगस्तीचा तारा चमकू लागला, तेव्हा राजा उठला आणि रात्रीच्या कामगिरीची तयारी करू लागला. त्याने चेहरा रंगवला आणि मिशांना पीळ देऊन त्या डोळ्यांकडे वळवल्या. हनुवटीवरच्या दाढीचे मधोमध दोन भाग करून त्याने दोन्ही टोके कानांकडे मागे नेली, आणि नाकाचा आकार बदलावा म्हणून घोड्याच्या शेपटीचा एक केस नाकावर घट्ट बांधला. मग अंगावर जाडीभरडी घोंगडी घेतली, कमरेला तलवार लावली आणि ढाल हाती घेतली. राजवाड्यात कोणालाही एक शब्द न सांगता तो एकटाच, पायी बाहेर पडला. जवळजवळ तासभर तो त्या अंधाऱ्या, निःशब्द नगरात फिरला, पण कोणीच भेटले नाही. मग व्यापारी पेठेतल्या एका मागच्या गल्लीत, एका घराच्या भिंतीच्या पायथ्याशी, एखादे भटके कुत्रे पडावे तसे काहीतरी पडलेले त्याला दिसले. तो त्याच्याजवळ गेला. तेवढ्यात एक माणूस ताडकन उठला, आणि एक मोठा आवाज आला, “कोण आहेस तू?” रणधीर म्हणाला, “मी चोर आहे. तू कोण आहेस?” तो दुसरा खूश होऊन म्हणाला, “मीही चोर आहे. चल, आपण मिळून काम करू.” राजाने त्याला चोरांच्याच सांकेतिक बोलीत उत्तर दिले, आणि दोघे मन लावून कामाला लागले. घरे फोडणाऱ्या टोळीतल्या चोरांनी जणू सारी गल्ली गजबजून गेली होती.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
अड्ड्याची वाट
शेवटी चोराने मौल्यवान लुटीने पिशवी भरली आणि तो राजाला म्हणाला, “चल, आता अड्ड्यावर जाऊ. तिथे बाकीचे घसा ओला करायला आपली वाट पाहत आहेत.” रणधीराला धीर आला, आणि अड्ड्याची सारी गुपिते शोधून काढायचा त्याने निश्चय केला. वाटेत, हा खराखुरा चोरच आहे अशी आता पुरी खात्री झालेल्या त्याच्या साथीदाराने त्याला टोळीची शीळ, परवलीचा शब्द आणि हाताची खूण शिकवली. चोर त्याला नगराबाहेर, तटापासून सुमारे चार मैलांवर असलेल्या एका खडकाकडे घेऊन गेला. रानाच्या कडेला गवतात दबा धरून बसलेल्या सशस्त्र माणसांनी त्यांना हटकले. चोराने इशारे दिले, खूण दाखवली, आणि ते पुढे गेले. वाटेतली प्रत्येक निशाणी रणधीराने बारकाईने ध्यानात ठेवली, आणि रानात हाताला लागेल त्या प्रत्येक झाडाच्या खोडावर त्याने कट्यारीने ओरखडे काढले. एका मोकळ्या जागेत ते एका उंच, ताठ कड्यापाशी आले. त्यावर सगळीकडे शेंदराचे पंजे उमटवलेले होते. चोराने त्याला नमस्कार केला आणि खाली वाकून गवताचा एक पुंजका बाजूला केला. दोघांनी मिळून एक जड झडप उचलली, आणि खालून उजेड आणि माणसांचा गलका वर उसळला. “हाच तो अड्डा,” चोर म्हणाला. “माझ्या मागून ये!” आणि पिशवी घेऊन तो बांबूच्या एका बारीक शिडीवरून खाली उतरला.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
चोरांच्या गोतावळ्यात
राजा त्याच्या पाठोपाठ धुरकट मशालींनी उजळलेल्या एका मोठ्या गुहेत उतरला. जमिनीवर गालिचे पसरलेले होते, आणि सगळीकडे पिशव्या, हत्यारे, लुटीचे ढीग आणि मद्याचे पेले विखुरलेले होते. दुसऱ्या एका गुहेत चोर फाटके कपडे बदलत होते, हातापायांचे रक्त धूत होते आणि अंगाला तेल चोळत होते. तिथे सर्व प्रकारचे खुनी होते. सुरेबाज होते, विषप्रयोग करणारे होते, आणि गळ्यात प्राणघातक रुमाल अडकवलेले फासेगारही होते. मग रणधीराने पाहिले, तर त्या चोरांपैकी कितीतरी त्याचीच माणसे होती. त्याचे हेर आणि पहारेकरी, त्याचे रक्षक आणि गस्तीवाले तिथे होते. केलेल्या वेषांतराचे आभार मानायला त्याला पुरेपूर कारण होते. एव्हाना चोराच्या रुबाबावरून तो टोळीचा म्होरक्या आहे, हे स्पष्ट झाले होते. जयजयकाराने त्याचे स्वागत झाले, आणि त्याने सगळ्यांना नव्या साथीदाराला सलाम करायला सांगितले. मग सारी मंडळी पहिल्या गुहेत आली, प्रत्येक जण आपापल्या जागी बसला, आणि खाणेपिणे, मौजमजा सुरू झाली. काही तासांनी मशाली मंदावल्या. बहुतेक चोर गालिच्यांत गुंडाळून झोपी गेले. काही जण अजूनही भिंतीला टेकून डुलक्या घेत बसले होते; अफू आणि गांजाने ते इतके धुंद झाले होते की त्यांना हलताही येत नव्हते. तेवढ्यात, राजाने पूर्वी न पाहिलेली एक दासी गुहेत आली. त्याच्याकडे पाहून ती उद्गारली, “महाराज! या दुष्ट लोकांच्यात आपण कसे आलात? जितक्या लवकर पळता येईल तितक्या लवकर पळा. नाहीतर हे जागे झाल्यावर आपल्याला नक्कीच ठार मारतील.”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
राजाचा सूड
रणधीर म्हणाला, “मला वाट ठाऊक नाही. कोणत्या वाटेने जाऊ?” त्या स्त्रीने त्याला वाट दाखवली. झोपलेल्यांमधून वाट काढत तो शिडीपाशी पोहोचला, झडप ढकलून वर उचलली आणि पुन्हा मोकळ्या हवेत श्वास घेतला. रानात शिरण्याआधी त्याने प्रवेशाची जागा पुन्हा नीट खूण करून ठेवली, आणि गवताचा पुंजका काळजीपूर्वक जागच्या जागी ठेवला. राजवाड्यात पोहोचून रात्रीच्या कामगिरीच्या खुणा तो धुऊन टाकतो न टाकतो, तोच व्यापाऱ्यांचे दुसरे शिष्टमंडळ येऊन थडकले. त्यांचे चेहरे पडलेले होते आणि तोंडी कडवट तक्रारी होत्या. ते धनवान लोक म्हणाले, “हे समन्यायाच्या मोत्या! कालच आपण आमची घरे आणि तिजोऱ्या सुरक्षित ठेवणाऱ्या युक्तीचे वचन देऊन आमचे सांत्वन केलेत. आणि तरीही गेल्या बारा तासांत आमच्या मालाची झाली तेवढी नासाडी कधीच झाली नव्हती.” रणधीराने पुन्हा त्यांना परत पाठवले. पण या वेळी त्याने शपथ घेतली की एक तर मी मरेन, नाहीतर इतका अत्याचार करणाऱ्या त्या नीचांचा नाश करीन. त्याने धनुर्धरांच्या एका तुकडीला गुप्त कामगिरीसाठी सज्ज राहायला सांगितले. मग त्याची स्वतःचीच माणसे जसजशी चोरांच्या गुहेतून परत येऊ लागली, तसतसे त्याने प्रत्येकाला गुपचूप पकडून ठार केले. मेलेली माणसे कहाण्या सांगत नाहीत, असे म्हणतात; वेताळ मात्र सांगतात. रात्र पडल्यावर, आता चोर मौजमजेसाठी जमत असतील असे वाटून, त्याने हत्यारे चढवली आणि माणसांना घेऊन तो रानातल्या त्या खडकाकडे निघाला.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
दबा
पण नवा साथीदार अचानक नाहीसा झाल्यामुळे चोर घाबरले होते. त्यांनी चौकशी केली आणि धोका त्यांच्या लक्षात आला. दिवसा पळून जायची त्यांची हिंमत होईना, कारण माग काढून एकेकाला गाठून नष्ट केले जाण्याची भीती होती. रात्र झाली तरी पांगायची त्यांची छाती होईना, कारण सकाळी पकडले जाणे निश्चित होते. तेव्हा पहिल्यापासून ज्याचा निश्चय ढळला नव्हता, त्या म्होरक्याने त्यांना उभे राहून लढायला सांगितले, आणि माझे ऐकाल तर यश मिळेल, असे वचन दिले. तो शूर म्हणून प्रसिद्ध होता, त्यामुळे टोळीला त्याच्याविषयी आदर होता. त्यांनी त्याचे ऐकायचे वचन दिले. संध्याकाळ होताच म्होरक्याने माणसे जमवली, त्यांचे धनुष्यबाण तपासले, त्यांना धीर दिला आणि त्यांना गुहेबाहेर नेले. त्याने त्यांना दबा धरून बसवले, आणि शत्रूवर नजर ठेवण्यासाठी तो स्वतः खडकावर चढला. थोड्याच वेळात चंद्राचा लख्ख प्रकाश रणधीरावर आणि त्याच्या धनुर्धरांवर पडला. चोर गुहेतच सापडतील या अपेक्षेने ते झपाझप आणि बेसावधपणे येत होते. म्होरक्याने त्यांना दब्याच्या जवळजवळ पार होऊ दिले. मग त्याने इशारा केला, आणि चोर झुडपांतून उसळले, राजाच्या सैनिकांवर तुटून पडले आणि त्यांची दाणादाण उडवून त्यांना मागे रेटले.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
द्वंद्व
राजाही पळू लागला. तेव्हा चोरांचा म्होरक्या त्याच्या मागून ओरडला, “अरे! तू रजपूत, आणि लढाईतून पळतोस?” हे ऐकताच रणधीर थांबला. दोघे समोरासमोर उभे ठाकले, त्यांनी तलवारी उपसल्या आणि ते प्रचंड आवेशाने लढू लागले. राजा तलवारबाजीत निष्णात होता, आणि चोरही. रणधीराने मोठी आरोळी ठोकून चोराच्या पायांवर वार केला, पण चोराने हवेत उडी घेतली, आणि पाते सर्रकन त्याच्या खालून निघून गेले. मग चोराची तलवार राजाच्या डाव्या खांद्याच्या रोखाने तिरकी खाली आली. राजाने तो वार ढालीवर झेलला, तरी त्या घावाने तो डगमगला. दोघांचा दम निघेपर्यंत, हात आणि मनगटे बधिर होऊन आखडेपर्यंत असे वार आणि प्रतिवार चालू राहिले. धैर्यात, ताकदीत आणि कौशल्यात ते इतके तुल्यबळ होते की कोणालाच जराही वरचष्मा मिळाला नाही. शेवटी चोराचा उजवा पाय एका दगडावरून घसरला, आणि तो जमिनीवर पडला; आता तो शत्रूच्या दयेवर होता. चोर पळून गेले. राजाने आपल्या सावजावर झेप घेतली, त्याचे हात पाठीमागे बांधले आणि आपल्या उत्तम तलवारीच्या धाकाखाली त्याला नगरात आणले. दुसऱ्या दिवशी सकाळी रणधीराने कैद्याला स्नान घालून उंची कपडे घातले. मग त्याला उंटावर बसवून दवंडीवाल्याबरोबर नगरभर फिरवले. दवंडीवाला ओरडत होता, “ऐका हो ऐका! राजाज्ञा आहे! चंद्रोदय नगरीत चोऱ्या आणि लुटालूट करणारा चोर हाच! सर्वांनी आज संध्याकाळी समुद्राकडे जाणाऱ्या वेशीबाहेरच्या मैदानात जमावे, दुष्कर्माची शिक्षा काय असते ते पाहावे, आणि शहाणे व्हावे.”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
शिक्षा आणि भाकीत
रणधीराने चोराला वधस्तंभावर चढवण्याची शिक्षा दिली होती. हात-पाय ताणून त्याला ताठ उभे खिळ्यांनी ठोकायचे आणि बांधायचे, आणि तो मरेपर्यंत तसेच ठेवायचे. त्याचे आयुष्य आणि त्याच्या यातना लांबाव्यात म्हणून त्याला हवे ते खायला द्यायचे. आणि मरण जवळ आले की त्याच्या घशात वितळलेले सोने ओतायचे, ते त्याच्या मानेतून आणि अंगातून फुटून बाहेर येईपर्यंत. संध्याकाळी चोराला मरणासाठी नेले जात होते. वाटेत ती मिरवणूक योगायोगाने एका श्रीमंत म्हाताऱ्या जमीनदाराच्या घराजवळून गेली. त्याला शोभनी नावाची एक लाडकी मुलगी होती; ती भर तारुण्यात होती आणि अतिशय सुंदर होती. तिला पुरुषांच्या नजरेपासून काळजीपूर्वक दूर ठेवले होते; बागेच्या उंच भिंतींपलीकडे तिला कधी जाऊ दिले नव्हते. तिची दाई शहाणी होती, आणि आसपासच्या लोकांचा तिच्यावर मोठा विश्वास होता. मरणशय्येवर असताना तिने मुलीच्या आईवडिलांना गंभीरपणे सावध केले होते. ही मुलगी नगराचे नवल ठरेल, ती म्हणाली होती, आणि पत्नी होण्यापूर्वीच सती जाईल. त्या घडीपासून वडिलांनी शोभनीला करंड्यातल्या मोत्यासारखे जपले. तिच्या मागे मी जगणार नाही, अशी त्याने प्रतिज्ञा केली होती, आणि स्वतःच्या मरणाची जागा आणि रीतसुद्धा ठरवून ठेवली होती. पण नियतीचा बाण समुद्राच्या तळाशी असलेल्या माशालाही भेदतो. मग मर्त्य माणसाने त्यातून सुटायची आशा तरी कशी धरावी?
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
खिडकीतला चेहरा
उंटावर बसलेला चोरांचा म्होरक्या वधस्तंभाकडे जाताना म्हाताऱ्याच्या खिडक्यांखालून जात होता, तेवढ्यात घराच्या अंतःपुरात आग लागली, आणि घरातल्या स्त्रिया रस्त्याकडच्या खोल्यांत पळाल्या. खाली रस्त्यावर डोक्याला डोके लागून उभ्या असलेल्या गर्दीतून कुजबुज उठली, “हाच तो चोर, ज्याने सारे नगर लुटले. आता थरथर कापू दे याला! रणधीर याला नक्कीच वधस्तंभावर चढवणार.” रूपाने आणि रुबाबाने, ताकदीने आणि धैर्याने त्याची बरोबरी करणारा एकही पुरुष चंद्रोदयात नव्हता. त्या भारी कपड्यांत, मिरवणुकीची सारी नामुष्की असूनही, तो एखाद्या राजपुत्रासारखा दिसत होता. तो निर्विकार चेहऱ्याने बसला होता. जमावाच्या टोमण्यांकडे लक्ष देणे त्याच्या स्वाभिमानाला कमीपणाचे होते; साऱ्या नगरात त्याच्यामुळे खळबळ उडाली होती, पण तो शांत आणि स्थिर होता. मात्र “थरथर” हा शब्द कानी पडताच त्याचे ओठ थरथरले, डोळ्यांत अंगार फुलले, आणि भुवयांमध्ये खोल आठ्या पडल्या. शोभनी खिडकीआड लपून रस्त्याकडे टक लावून पाहत होती. चोराचा चेहरा तिच्या चेहऱ्याच्या अगदी समोर आला; अंतर सहा फुटांचेही नव्हते. ती ओरडली. तिने त्याचे देखणे रूप पाहिले, आणि त्याच्या चेहऱ्यावरच्या क्रोधाने, जणू वीज चमकावी तशी, ती थरारून गेली. मग कशीबशी स्वतःला तिथून ओढून ती धापा टाकत वडिलांकडे धावली. ती म्हणाली, “आत्ताच्या आत्ता जा, आणि त्या चोराला सोडवा!”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
धुडकावलेले धन
वडील म्हणाले, “त्या चोराने सारे नगर लुटले आहे, आणि त्याच्यामुळे राजाच्या धनुर्धरांचा पराभव झाला. मी सांगितले म्हणून आपले परमकृपाळू राजे रणधीर त्याला का सोडतील?” शोभनी जवळजवळ बेभान झाली. ती ओरडली, “तुमचे सर्वस्व देऊन राजा त्याला सोडणार असेल, तर ते आत्ताच्या आत्ता द्या! तो माझ्याकडे आला नाही, तर मला प्राण द्यावे लागतील!” मग डोक्यावरून पदर ओढून ती अत्यंत निराश होऊन बसून राहिली. म्हाताऱ्याने दुःखाने हंबरडा फोडला आणि तो घाईघाईने राजाकडे गेला. तो म्हणाला, “हे महाराज, चार लाख रुपये स्वीकारण्याची कृपा करावी, आणि या चोराला सोडून द्यावे.” पण राजा म्हणाला, “याने सारे नगर लुटले आहे, आणि याच्यामुळे माझे रक्षक मारले गेले. काहीही झाले तरी मी त्याला सोडू शकत नाही.” म्हाताऱ्याला हे अपेक्षितच होते. अश्रूंनी, लाचेने किंवा मुलीच्या क्रूर नशिबाने राजा बधणार नव्हता. काळजात आग घेऊन तो घरी परतला आणि मुलीला म्हणाला, “मुली, जे बोलता आले ते बोललो, जे करता आले ते केले. पण राजापुढे काहीच चालत नाही. आता आपल्याला मरायचे.”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
तो रडला आणि हसला
इकडे पहारेकऱ्यांनी चोराला सबंध नगरभर फिरवले. मग त्याला वेशीबाहेर नेऊन वधस्तंभापाशी उभे केले. तेवढ्यात राजवाड्यातून मृत्यूचे दूत आले, आणि जल्लाद त्याचे हातपाय खिळ्यांनी ठोकू लागले. वीराच्या धैर्याने त्याने त्या यातना सोसल्या. पण म्हाताऱ्याच्या मुलीने काय केले ते ऐकताच तो मोठ्याने, काळीज फुटेल असा धाय मोकलून रडला. आणि जवळजवळ त्याच श्वासात, मेजवानीत हसावे तसा तो खदखदून हसला. त्याच्या हसण्याने सगळे चकित झाले. लोखंड त्याच्या मांसात घुसत असतानाच ते हसू फुटले होते, आणि त्याचे कारण कोणालाच कळेना. मग त्याने प्राण सोडला. मनाने त्याच्याशी विवाहबद्ध झालेल्या शोभनीने मनाशी ही वचने म्हटली. मानवी देहावर साडेतीन कोटी केस असतात, आणि जी स्त्री पतीबरोबर चितेवर चढते, ती तितकी वर्षे स्वर्गात राहते. गारुडी जसा सापाला बिळातून ओढून काढतो, तशी ती पतीला, त्याच्या पापांसाठी तो नरकात कितीही खोल यातना भोगत असला तरी, बाहेर ओढून काढते आणि त्याच्याबरोबर आनंद भोगते. पती गेल्यावर त्याच्याच अग्नीत स्वतःला झोकून देणे, याखेरीज पतिव्रतेचे दुसरे कोणतेही कर्तव्य सांगितलेले नाही. अशा रीतीने कुमारिका आणि पत्नीही असलेल्या त्या सुंदर शोभनीने सती जाऊन चोराचा पुढचा जन्म सुरक्षित करायचा निश्चय केला. स्वतःचे धैर्य सिद्ध करण्यासाठी तिने मशालीच्या ज्योतीत बोट धरले आणि ते जळून कोळसा होईपर्यंत तसेच धरून ठेवले. मग जवळच्या ओढ्यात तिने विधिपूर्वक स्नान केले.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
चिता
चिता रचण्यात आली. मृतदेहाला स्नान घालून, सुगंधी लेप लावून आणि नवे कपडे घालून त्यावर ठेवले गेले. मला स्वर्गात पतीबरोबर राहता येवो, अशी शोभनीने प्रार्थना केली. तिने दागिने मैत्रिणींना वाटले आणि चितेभोवती सात प्रदक्षिणा घातल्या. मग ती चितेवर चढली, बसली, चोराचे डोके तिने मांडीवर घेतले आणि चिता पेटवायची आज्ञा दिली. लोकांनी अनेक ठिकाणी चितेला आग लावली, ढोल बडवले, शंख फुंकले आणि हरीच्या नावाचा गजर केला. पण तिचे मरण पुण्यवान आणि सुखाचे होते. चिता पेटल्यानंतर तिच्या शरीराचा कोणताही भाग हलताना दिसला नाही; ज्वाळांचा स्पर्श होण्याआधीच तिने प्राण सोडले, असे वाटले. तिच्या मागे जगायचे नाही, अशी म्हाताऱ्या जमीनदाराने प्रतिज्ञा केली होती. मुलीच्या मरणाची पुण्याई लाभून त्याने स्वतःचे शिर छाटले. मानेच्या मागच्या बाजूला नेमके बसेल असे, वस्तऱ्यासारख्या धारेचे, अर्धचंद्राकृती पाते त्याने घडवून घेतले होते; त्याच्या दोन्ही टोकांना एकेक साखळी होती. तो डोळे मिटून बसला आणि यथोचित मंत्र म्हणू लागला. मग त्याने साखळ्यांवर पाय ठेवले आणि मान झटकन वर उचलली, आणि त्याचे शिर धडावेगळे होऊन जमिनीवर घरंगळले. किती भाग्याचे मरण हे!
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
चोर का हसला?
म्हाताऱ्याला लाभलेल्या भाग्यवान पुनर्जन्माचा विचार करीत असल्यासारखा वेताळ गप्प झाला. “पण महाराज, तो चोर कशाला हसला असेल?” तरुण राजपुत्र धर्मध्वजाने वडिलांना विचारले. “त्या मुलीच्या अचाट मूर्खपणाला, बाळ,” विक्रम विचार न करता म्हणाला. वेताळ एकदम उद्गारला, “महाराजांचा मी पुन्हा एकदा ऋणी आहे. त्यांनी मला या नकोशा अवस्थेतून सोडवले. पण महाराजांची अक्कल पुन्हा चुकली. महाराजांच्या या राजपुत्राच्या, राज्याच्या वारसाच्या मनात चुकीची कल्पना राहू नये, म्हणून जाण्यापूर्वी सांगतो की तो शूर चोर का रडला, आणि अशा क्षणी का हसला. “तिच्या उपकाराची फेड तो कधीच करू शकणार नव्हता, या विचाराने तो रडला. त्याचा जीव वाचवण्यासाठी जगातले स्वतःचे सर्वस्व द्यायला ती तयार झाली होती, आणि या विचाराने त्याला अतीव दुःख झाले. “मग त्याला मोठे नवल वाटले, की आयुष्याच्या शेवटच्या घटका भरत आल्या असताना तिला त्याच्यावर प्रेम जडले. फिरत्या आकाशाची रीत मोठी अजब आहे, त्याला वाटले. ते कंजुषाला धन देते, पण त्याला ते वापरता येत नाही; दुष्टाला शहाणपण देते, पण तो त्याचा दुरुपयोग करतो; मूर्खाला सुंदर बायको देते, पण तिचे रक्षण त्याला करता येत नाही; आणि खडकाळ डोंगरांवर सुपीक पावसाच्या सरी पाडते. या गोष्टींचा विचार करून तो धाडसी, देखणा चोर मोठ्याने हसला.”
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
रामराम, राजा विक्रमा
वेताळ पुढे म्हणाला, “महाराजांच्या या निर्बुद्ध उत्तराच्या कृपेने मी आता माझ्या शिरीषाच्या झाडाकडे परत चाललो आहे. जाण्यापूर्वी एवढेच सांगतो, की माणसे या जगातल्या प्रत्येक गोष्टीवर हसतात आणि रडतात, किंवा रडतात आणि हसतात. शेजाऱ्यांच्या मरणावर ती तसे करतात, ज्यांच्याशी बहुधा त्यांचा काहीच संबंध नसतो; आणि स्वतःच्या शेवटावर, ज्याच्याशी त्यांचा फारच संबंध असतो. मी मात्र प्रत्येक गोष्टीवर हसतो. कारण हसण्याने मेंदू तल्लख होतो, फुप्फुसे हलतात, चेहरा खुलतो, आणि—तूर्तास रामराम, राजा विक्रमा!” या वेळी विक्रम सावध होता. वेताळ असलेले गाठोडे त्याने पाठीवरून काखेत घेतले आणि सारी ताकद लावून ते आवळून धरले. तरीही वेताळ निसटून आपल्या झाडाकडे परत गेलाच, आणि राजाच्या हातात रिकामे कापड उरले. लवकरच वेताळ नेहमीप्रमाणे पुन्हा गाठोड्यात करकचून बांधला गेला. विक्रमाच्या पाठीमागून आवाज आला; तो बडबड्या जीव पुन्हा बोलू लागला होता.
वेताळाची पाचवी कथा — हसलेल्या आणि रडलेल्या चोराची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या पाचव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची चौदावी कथा आहे. कोतवालाचे सद्गुण, चोरांची सांकेतिक बोली आणि चालीरीती, गुहांचे वर्णन, द्वंद्व आणि चितेचे विधी संक्षेपाने दिले आहेत.