विक्रम वेताळ
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
रानातले तळे
विक्रमाने वेताळाला आपल्या कटिवस्त्रात बांधून खांद्यावर टाकले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्या मागोमाग चालत होता. वेताळाने वारा, पाऊस आणि चिखल यांविषयी उगाच काही प्रश्न विचारले. कुणीच उत्तर देईना, तेव्हा तो अस्वस्थ झाला आणि म्हणाला, “हे राजा विक्रमा, मी आता जी खरी कथा सांगणार आहे, ती ऐक.” पूर्वी वाराणसीत प्रतापमुकुट नावाचा एक बलाढ्य राजा राज्य करीत होता. त्याच्या आठव्या मुलाच्या, वज्रमुकुटाच्या, वाट्याला एक अतिशय विलक्षण अनुभव आला. एके दिवशी सकाळी हा राजपुत्र आपल्या वडिलांच्या मुख्य प्रधानाच्या मुलाला बरोबर घेऊन शिकारीला निघाला, आणि दोघे घोड्यावरून दूर रानात गेले. तिथे अचानक त्यांना एक प्रचंड तळे दिसले. भोवती बांधकाम होते आणि पाण्यापर्यंत दगडी पायऱ्या उतरत गेल्या होत्या. ते जुने होते, जागोजागी ढासळले होते. मोठमोठ्या झाडांची सावली त्यावर पडली होती, आणि ते कमळांनी आणि पाणपक्ष्यांनी भरले होते. घनदाट रानाच्या मधोमध असे तळे पाहून दोघा मित्रांना आश्चर्य वाटले. त्यांनी घोडे बांधले, हातपाय-तोंड धुतले आणि ते पूजेसाठी तिथल्या महादेवाच्या देवळात गेले. ते पूजा करीत होते, तेवढ्यात पलीकडच्या पायऱ्यांवरून काही तरुणी उतरल्या. त्यांच्याबरोबर दासींचा मोठा घोळका होता. पाण्यात मगरी नाहीत ना, याची त्यांनी इकडेतिकडे पाहून खात्री केली आणि मग कपडे उतरवून त्या स्नानाला उतरल्या. ते दृश्य खरोखरच देखणे होते. “त्याविषयी जितके कमी बोलावे तितके बरे,” राजा विक्रम दुखावून मध्येच म्हणाला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजपुत्राची बोलती बंद
पण स्नान फार वेळ चालले नाही. त्या तरुणींची प्रमुख एक राजकन्या होती. एकमेकींवर पाणी उडवणाऱ्या सख्यांना सोडून ती लवकरच बाहेर आली, तिने स्नानसंध्या आटोपली आणि एका सखीबरोबर जवळच्या लहानशा आमराईत फिरायला गेली. राजपुत्रही मित्राला पूजेत सोडून रानात फिरायला निघाला होता. आणि एकाएकी राजाचा मुलगा आणि राजाची मुलगी समोरासमोर आले. ती दचकून मागे सरली आणि हलकेच किंचाळली. तिचे रूप पाहून तो मोहून गेला आणि मनाशीच म्हणाला, “अरे दुष्ट कर्मा, का छळतोस मला?” ते ऐकून ती तरुणी त्याला धीर देत हसली. पण बिचाऱ्याचे काळीज धडधडू लागले, काय बोलावे ते सुचेना, आणि तो इतका गोंधळला की त्याची जीभ टाळूला चिकटली. तिने किंचित भुवया उंचावल्या. “पुरुषाच्या विनयाइतका स्त्रियांना दुसऱ्या कशाचाच तिटकारा नसतो,” वेताळ म्हणाला, “कारण वि-न-य—” विक्रमाने आपल्या राजेशाही पाठीवरची झोळी जोराने गदगदा हलवली, आणि वाक्य अर्धवटच राहिले. यापुढे सभ्य बोलेन, असे वेताळाने कबूल करेपर्यंत त्या वीर राजाने त्याला हलवणे थांबवले नाही.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
कमळ
राजपुत्र अजून तिच्यासमोर खाली मान घालून, लाल गालांनी उभा होता. तिची सखी पाहायचे टाळावे म्हणून जाईची फुले वेचत होती. राजकन्येने तिला हाक मारली आणि रागाने विचारले, हा परका माणूस इथे उभा राहून माझ्याकडे टक लावून पाहतो, हे तू कसे चालू देतेस? सखी संतापली आणि म्हणाली, तू ताबडतोब तुझा उद्धटपणा घेऊन इथून चालता झाला नाहीस, तर मी दासाला बोलावून तुला तळ्यात फेकायला लावीन. पण राजपुत्र जागीच खिळल्यासारखा उभा होता. त्याला एक शब्दही ऐकू गेला नव्हता. शेवटी त्या दोघींनाच आधी निघून जावे लागले. त्या तळ्याजवळ पोहोचत आल्या, तेव्हा तो लाजाळू तरुण काय करतो आहे हे पाहायला त्या सुंदरीने मान वळवली. वज्रमुकुट फार देखणा होता, म्हणून त्याचा लाजाळूपणा तिने अर्धामुर्धा माफ केला. ती पुन्हा गोड हसली. मग ती पाण्याच्या काठावर गेली आणि तिने एक कमळ तोडले. तिने त्याची पूजा केली, ते केसांत खोवले, मग कानाला लावले. तिने ते दाताने चावले, पायाखाली दाबले, पुन्हा उचलले आणि शेवटी आपल्या छातीशी ठेवले. त्यानंतर ती आपल्या रथात बसून घरी गेली. ती हातची गेली म्हणून निराश झालेला राजपुत्र प्रधानपुत्राकडे परत आला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
पायऱ्यांवरचा तत्त्वज्ञ
इकडे प्रधानपुत्राची पूजा आटोपली होती. “बायका!” असे बेफिकिरीने मनाशी म्हणत तो वाऱ्याचा आनंद घेत पायऱ्यांवर बसला. त्याने कमरेतून कागदाची एक गुंडाळी काढली आणि तो लवकरच वाचनात गढून गेला. त्याचे लक्ष वेधून घेण्यासाठी त्या स्त्रियांनी नाना युक्त्या केल्या. पण त्याने फक्त हसत मान हलवली आणि पुढचे पान उलटले, एवढेच काय ते त्यांना साधले. राजपुत्र कुठे गेला याचे त्याला नवल वाटू लागले, पण त्याने एकदाही मान वर केली नाही. “तो तरुण तत्त्वज्ञ होता,” वेताळ म्हणाला. “पण राजा विक्रमा, जन्मजात तत्त्वज्ञ म्हणजे तरी काय? ज्याच्या वासना मुळातच थंड, असा माणूस. आणि शिकून झालेला तत्त्वज्ञ म्हणजे? ज्याच्या वासना वयाबरोबर विझून गेल्या, असा माणूस.” मग राजपुत्राने मित्राला आपली अवस्था सांगितली. तो म्हणाला, “मी एक तरुणी पाहिली. पण ती इंद्राच्या स्वर्गातली गायिका आहे, की सागरकन्या, की नागराजांची कन्या, की पृथ्वीवरच्या एखाद्या राजाची मुलगी, ते मला सांगता येत नाही.” “तिचे वर्णन कर,” प्रधानपुत्र म्हणाला. राजपुत्र म्हणाला, “तिचा चेहरा पौर्णिमेचा चंद्र, केस भुंग्यांच्या थव्यासारखे, आणि तिची चाल राजहंसाची. ती माझी झाली नाही, तर मी जगणार नाही. हा माझा पक्का निश्चय आहे.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
प्रेमाचा ताप
आपल्या राजपुत्राच्या तोंडून प्रधानपुत्राने हेच शब्द याआधीही अनेकदा ऐकले होते. म्हणून त्या भयंकर शब्दांकडे त्याने फारसे लक्ष दिले नाही. तो एवढेच म्हणाला, आपण लगेच निघालो नाही, तर रानातच रात्र होईल. घरी पोहोचायला तीन तास लागले, आणि वाटेत दोघांमध्ये क्वचितच एखादा शब्द झाला. प्रधानपुत्राने आणखी काही विचारले नाही. न मागता सल्ला देण्याचा तिटकारा तो वडिलांकडून शिकला होता. तो मनाशी म्हणाला, “राजपुत्राला माझा सल्ला हवा असेल, तेव्हा तो स्वतःच मागेल.” आणि त्या दिवशी सकाळी स्वतःपुढे मांडलेले एक अवघड कोडे सोडवण्यात त्याने आपले डोके गुंतवले. रोज तो असेच करीत असे. राजा विक्रमा, काही वर्षे असे केल्यावर तो फार धूर्त तरुण झाला होता. दोन दिवसांनी विरहाने होरपळणाऱ्या राजपुत्राने झुरून झुरून स्वतःला ताप आणून घेतला. वाचणे-लिहिणे, पिणे, झोपणे आणि वडिलांनी सोपवलेली सगळी कामे त्याने सोडून दिली, आणि, त्याच्याच शब्दांत, मरायला बसला. कमळ तोडणाऱ्या त्या तरुणीचा चेहरा तो पुन्हा पुन्हा रंगवी, अश्रू ढाळत त्याकडे पाहत राही, मग ते चित्र फाडून टाकी, कपाळ बडवी आणि नव्याने रंगवू लागे. शेवटी, मित्राने आधीच ओळखले होते त्याप्रमाणे, त्याने त्याला बोलावणे पाठवले. प्रधानपुत्र आला तेव्हा राजपुत्र अंथरुणावर पडला होता. त्याचा चेहरा पिवळा पडला होता आणि तो डोके दुखते म्हणून कण्हत होता. प्रेमाविषयी दोघांचे अनेकदा वाद झाले होते, आणि प्रधानपुत्र प्रेमाविषयी नेहमी इतक्या तुच्छतेने बोलत असे की तो विषय काढायची राजपुत्राला लाज वाटत होती. म्हणून त्याच्या तोंडून सारे वदवून घ्यावे, या हेतूने प्रधानपुत्राने तापावर कडू काढा आणि कडक पथ्य सांगितले.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
तिने काही खूण केली का?
ते ऐकून दुःखी वज्रमुकुटाला रडू फुटले. तो आक्रोश करीत म्हणाला, “प्रेमाच्या वाटेला जो लागतो, तो त्यातून वाचत नाही. आणि वाचलाच, तर त्याचे जगणे म्हणजे लांबलेले दुःख.” प्रधानपुत्र म्हणाला, “खरे आहे. शहाणे लोक तीन गोष्टी जाणतात, ज्यांचा स्वतःवर काय परिणाम होईल हे कोणालाही आधी सांगता येत नाही: स्त्रीची वासना, फाशांचा डाव आणि जहाल मद्य. म्हणून ते तिन्हींपासून दूर राहतात. तरीही, गाय नसेल तर बैलाचीच धार काढावी लागते.” “त्या धोकादायक वाटेवर मी पाऊल टाकले आहे,” राजपुत्र म्हणाला आणि त्याने अगदी मनापासून सुस्कारा सोडला. त्याची ती दशा पाहून मित्राचे मन द्रवले. त्याने विचारले, “तळ्यावर आपल्याला दिसली ती मुलगी, होय ना?” राजपुत्राने मान डोलावली. “निघताना ती तुम्हाला काही बोलली का, किंवा तुम्ही तिला?” “काहीच नाही,” राजपुत्र म्हणाला. “मग ती मिळणे फार कठीण आहे.” “मग माझे अकाली मरण ठरलेलेच!” प्रधानपुत्र अधीर झाला. “तिने काही खूण केली का, काही इशारा दिला का? जे जे घडले ते सारे मला सांगा. अर्धवट सांगणे हे काहीच न सांगण्यापेक्षा वाईट.” मग राजपुत्राने तळ्याकाठी जे घडले ते सारे सांगितले. ज्या मूर्ख लाजाळूपणामुळे त्याची बोलती बंद झाली होती, त्याला त्याने शिव्या घातल्या, आणि शेवटी तिने कमळाशी केलेला खेळ सांगितला. मित्र थोडा वेळ विचार करीत राहिला. मग संधी साधून त्याने स्त्रियांपुढे भिडस्त राहण्याचे तोटे त्याला समजावले, आणि पुढच्या वेळी अधिक धीटपणे वागेन, असे राजपुत्राने त्याला मनापासून वचन दिले.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
खुणांचा अर्थ
“आता निश्चिंत व्हा, स्वामी,” प्रधानपुत्र म्हणाला. “तिचे नाव आणि ती कुठे राहते, ते मला कळले आहे. तिने कमळ तोडून त्याची पूजा केली, तेव्हा तुमचे सुंदर रूप पाहायला मिळाले म्हणून ती देवांचे आभार मानत होती.” महिनाभरात पहिल्यांदाच वज्रमुकुटाच्या चेहऱ्यावर हसू आले. “तिने ते कानाला लावले, म्हणजे ‘मी कर्नाटकची कन्या आहे’, कारण कान म्हणजे कर्ण. तिने ते दाताने चावले, म्हणजे ‘माझे वडील राजा दंतवट आहेत’, कारण दात म्हणजे दंत. आणि हो, तो राजा तुमच्या वडिलांचा कट्टर वैरी होता, आहे आणि सदैव राहील.” वज्रमुकुटाच्या अंगावर काटा आला. “तिने ते पायाखाली घेतले, म्हणजे ‘माझे नाव पद्मावती आहे’.” वज्रमुकुट आनंदाने ओरडला. “आणि तिने ते छातीशी ठेवले, म्हणजे ‘तुम्ही माझ्या हृदयात राहता’.” हे ऐकताच राजपुत्र नव्या जोमाने उठून उभा राहिला. त्याने मित्राच्या अद्भुत चातुर्याची स्तुती केली आणि विनवले, आईवडिलांची परवानगी मिळवण्याचा काहीतरी मार्ग काढ आणि मला तिच्या नगरात घेऊन चल. शरीराला हवापालट हवा आणि मनाला नवे वातावरण हवे, या सबबीवर प्रधानपुत्राने राजपुत्राला प्रवासाची परवानगी सहज मिळवली. दोघांनी कपडे आणि शस्त्रे चढवली, बरोबर काही रत्ने घेतली, घोड्यांवर स्वार झाले आणि राजकन्या ज्या वाटेने गेली होती त्या वाटेने निघाले.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
म्हातारी दाई
काही दिवसांनी ते कर्नाटकच्या राजधानीत पोहोचले. प्रधानपुत्राने दोघांनाही फिरत्या व्यापाऱ्यांचा वेष दिला आणि गावाबाहेरच्या एका वस्तीत लहानसा तंबू ठोकला. मग, मला भविष्य पाहून घ्यायचे आहे, असे सांगून त्याने एखादी जाणती बाई कुठे भेटेल याची चौकशी केली. याचा अर्थ काय, असे राजपुत्राने विचारले. मित्राने खुलासा केला, भविष्य सांगणाऱ्या म्हाताऱ्या वर्तमानाला थोडा हातभार लावायलाही कधी मागेपुढे पाहत नाहीत. “अरे दुष्टा, हे काय अनीतीवरचे प्रवचन चालवले आहेस?” राजा विक्रमाने संतापून विचारले. वेताळ म्हणाला, प्रवचन नाही, पण मला माझी कथा सांगितलीच पाहिजे. कुणीतरी त्यांना एक म्हातारी दाखवली. ती आपल्या झोपडीच्या दारात बसून चरखा चालवत होती. दोघा तरुणांनी तिला नम्रपणे नमस्कार केला आणि म्हणाले, “आई, आम्ही फिरते व्यापारी आहोत. आमचा माल मागून येतो आहे, आणि राहायला जागा शोधायला आम्ही पुढे आलो आहोत. तू आम्हाला घर दिलेस, तर आम्ही इथे राहू आणि तुला चांगला मोबदला देऊ.” म्हातारीला चेहऱ्यावरून माणूस ओळखता येई. या दोघांचे चेहरे तिला आवडले. ती प्रेमाने म्हणाली, “माझ्या धन्यांनो, ही झोपडी तुमचीच आहे. हवे तितके दिवस राहा.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजकन्येसाठी पत्र
नंतर ती त्यांच्याशी गप्पा मारायला बसली, तेव्हा प्रधानपुत्राने तिच्या घरादाराविषयी आणि उपजीविकेविषयी विचारले. ती म्हणाली, “माझा मुलगा आमच्या थोर राजा दंतवटाच्या घरी आवडता चाकर आहे, आणि ही तुमची दासी त्याच्या थोरल्या अपत्याची, राजकन्या पद्मावतीची दाई होती. आता मी म्हातारी झाले आणि इथे राहते, पण माझे अन्नपाणी राजाच चालवतो. दिवसातून एकदा मी त्या पोरीला भेटायला जाते. रूप, गुण आणि बुद्धी यांचा ती चमत्कारच आहे.” काही दिवसांतच वज्रमुकुटाने आपल्या उदार हाताने, गोड बोलण्याने आणि देखण्या रूपाने लक्ष्मी नावाच्या त्या म्हाताऱ्या दाईचे मन इतके जिंकले, की मित्राच्या सल्ल्यावरून त्याने आपल्या मनातली गोष्ट काढली. उद्या राजवाड्यात जाशील तेव्हा एक चिठ्ठी राजकन्येच्या हातात हळूच देशील का? कोणती म्हातारी खूश होणार नाही? तशीच तीही खूश झाली आणि म्हणाली, “बाळा, इतके तातडीचे काम उद्यावर कशाला ढकलायचे? तुझी चिठ्ठी तयार कर, मी आत्ताच घेऊन जाते.” आनंदाने थरथरत राजपुत्र मित्राकडे धावला आणि पत्राची काळजी करू लागला. “माझ्या नयनांचा प्रकाश” हे फार जुने झाले का, आणि “माझ्या काळजाचे रक्त” हे फार भडक तर होत नाही ना, याचा तो विचार करू लागला. प्रधानपुत्र हसला आणि म्हणाला, तुम्ही डोक्याला ताप करून घेऊ नका. त्याने लेखणी काढली, गुलाबी फुलांची नक्षी असलेल्या कागदावर काव्याच्या काही ओळी लिहिल्या, कागदाची घडी करून त्यावर मोहोर उमटवली आणि बाहेरच्या बाजूला एक कमळ काढले. त्या कवितेची शेवटची ओळ होती, “नाही! पृथ्वी स्वर्ग होऊ शकत नाही.” कविता सर्वांच्या उपयोगी पडावी म्हणून प्रधानपुत्राने तिचे शेवटचे कडवे तीन प्रकारे लिहून ठेवले होते. तो शहाणपणाने म्हणाला, “कारण प्रेमी एकतर आशेत असतात, नाहीतर निराशेत, नाहीतर विजयाच्या आनंदात.” या वेळी त्याने आशेचे कडवे वापरले.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
हा शिकला कुठे?
म्हातारीने आपली काठी घेतली आणि लटपटत ती तडक राजवाड्यात गेली. राजकन्या एकटीच होती. पद्मावतीने उठून दाईला नमस्कार केला, तिला बसवले आणि मायेने तिची विचारपूस केली. थोड्या वेळाने दाई म्हणाली, “मुली, तू तान्ही होतीस तेव्हा मी तुला वाढवले, पाजले, आणि देवाने तुझे रूप, आरोग्य आणि चांगुलपणा देऊन मला त्याचे फळ दिले. आता एकच इच्छा आहे: तुझा संसार सुखाचा झालेला पाहावा, मग मी शांतपणे डोळे मिटीन. माझी विनंती आहे, हा कागद वाच. माझ्या डोळ्यांनी पाहिलेल्या तरुणांमध्ये जो सर्वांत देखणा आणि सर्वांत सभ्य आहे, त्याने तो मला दिला आहे.” राजकन्येने बाहेरच्या कमळाकडे एक नजर टाकली आणि सावकाश कागद उलगडला. तुच्छतेने तिने त्या ओळी वाचल्या. मग शेवटच्या ओळीतला पहिला शब्द, “नाही!”, तिने फाडून काढला आणि तो तुकडा दाईच्या हातात दिला. ती रागाने म्हणाली, “चालती हो, यमाच्या आई, कुठली कुलक्षणी! इतकी वाईट कविता लिहिणाऱ्या त्या मूर्खाला हे उत्तर ने. याने विद्या कुठे घेतली, कोण जाणे. जा, आणि पुन्हा असे काही करू नकोस!” अशी वागणूक मिळाल्यामुळे दुखावलेली दाई घरी निघाली. वज्रमुकुटाला धीर निघेना, म्हणून तो तिला वाटेतच भेटला. तिने तो घातकी शब्द त्याच्या हातात दिला आणि जे घडले ते, प्रत्येक नजरेसकट, सारे सांगितले. छातीत तलवार खुपसावी असे त्याला वाटले, पण त्याऐवजी तो मित्राकडे गेला. प्रधानपुत्र म्हणाला, “इतकी घाई करू नका, राजपुत्रा. तुम्हाला तिचा अर्थ कळला नाही. दहापैकी नऊ वेळा स्त्रीच्या ‘नाही’चा अर्थ सरळ ‘हो’ असतो. आणि तुम्ही विद्या कुठे घेतली, असे तिने विचारले, म्हणजे तुम्ही कोण आहात हे विचारले.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
दहा बोटांना चंदन
दुसऱ्या दिवशी राजपुत्राने म्हाताऱ्या लक्ष्मीला आपले कूळ सांगितले, आणि मला हे आधीपासूनच ठाऊक होते, असे ती ठामपणे म्हणाली. मग ती पुन्हा पद्मावतीकडे गेली. ती राजकन्येला म्हणाली, “तळ्यावर तू ज्याचे मन जिंकलेस, तो राजपुत्र माझ्या घरी आला आहे. त्याने तुला निरोप पाठवला आहे: ‘तू दिलेले वचन पाळ; आम्ही आलो आहोत.’ आणि मी सांगते, तो तुझ्या योग्य आहे. तू जशी सुंदर आहेस, तसाच तोही मनाने आणि शरीराने सर्व गुणांनी संपन्न आहे.” पद्मावती भडकली. तिने आपल्या सुंदर हातांना चंदनाचा लेप लावला आणि म्हातारीच्या गालावर थपडा मारल्या. ती ओरडली, “कुलक्षणी! चेटकीण! चालती हो माझ्या घरातून. असले वेडेचार माझ्यापाशी बोलू नकोस, असे मी तुला बजावले नव्हते का?” प्रधानपुत्राचा सल्ला ऐकल्याचा प्रियकराला आणि दाईला दोघांनाही पश्चात्ताप झाला. पण मग त्या धूर्त मुलीला काय म्हणायचे होते, ते प्रधानपुत्राने समजावले. तो म्हणाला, “तिने दहाही बोटांना चंदन लावून म्हातारीच्या तोंडावर मारले. याचा अर्थ, आणखी दहा चांदण्या रात्री उलटल्या की ती तुम्हाला अंधारात भेटेल.” त्याच वेळी त्याने आपल्या धन्याला सावध केले, ही राजकन्या इतकी हुशार आहे की ती सुखाची पत्नी होणार नाही. प्रधानपुत्राला हुशार, खंबीर मनाच्या स्त्रिया मुळीच आवडत नसत. त्याला लहानखुऱ्या, गुबगुबीत, हसऱ्या बायका आवडत. आणि तरीही, वेताळ पुढे म्हणाला, त्याने एका उंच, किडकिडीत, थंड, अगदी काटेकोर सोवळ्या, आपल्या अध्यात्माचा अभिमान बाळगणाऱ्या, वय उलटलेल्या कुमारिकेशी लग्न केले, आणि खरोखरच तिच्यावर प्रेम केले. या बाबतीत माणूस म्हणजे केवढे कोडे आहे!
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
पश्चिमेचा दरवाजा
म्हणून शहाणपणाचा उपयोग होईल तोवरच शहाणे व्हा, असा आग्रह प्रधानपुत्राने आपल्या धन्याला केला. राजपुत्राने हा चांगला सल्ला अगदी उर्मटपणे धुडकावून लावला. तेव्हा सल्ल्याविषयीचा आपल्या वडिलांचा नियम मोडल्याबद्दल प्रधानपुत्राने स्वतःलाच दोष दिला, आणि त्याची भरपाई म्हणून कोणताही प्रश्न न विचारता तो धन्याच्या बेतांना मदत करू लागला. दहा चांदण्या रात्री उलटल्यावर दाई तोच निरोप घेऊन पुन्हा राजवाड्यात गेली. या वेळी पद्मावतीने तीन बोटांना केशर लावले आणि त्यांचे ठसे दाईच्या गालावर उमटवले. प्रधानपुत्राने खुलासा केला, तिने तीन दिवसांची मुदत मागितली आहे, आणि चौथ्या दिवशी प्रियकराने तिच्याकडे यावे. मुदत संपल्यावर म्हातारी पुन्हा गेली आणि तिने राजकन्येच्या प्रकृतीची चौकशी केली. नेहमीप्रमाणे राजकन्या रागावली. ती स्वतः दाईला पश्चिमेच्या दरवाजापर्यंत घेऊन गेली, तिला “हत्तीच्या सोंडेची आई” म्हणाली आणि पुन्हा आलीस तर तळपायांवर फटके देईन, अशी धमकी देऊन तिला हाकलून दिले. हे कानावर आल्यावर प्रधानपुत्राने काही क्षण विचार केला. मग तो म्हणाला, “याचा अर्थ, उद्या रात्री याच दरवाजापाशी भेटायला ती तुम्हाला बोलावते आहे.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजपुत्राची तयारी
दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी प्रधानपुत्राने राजपुत्राला बोलावले. त्याने किमान अर्धा दिवस नटण्यात घालवला होता. मिशांना पीळ दिला होता, भुवया कोरल्या होत्या आणि डोळ्यांत काळे अंजन घातले होते. “अधमा, तू एखाद्या थिल्लर पोरीविषयी बोलतो आहेस, राजपुत्राविषयी नाही, असेच कोणालाही वाटेल!” विक्रम मध्येच म्हणाला. असल्या थिल्लर गोष्टी आपल्या मुलाच्या कानावर पडू नयेत, असे त्याला वाटत होते. वेताळ घाईघाईने पुढे सांगू लागला: राजपुत्राने पगडी बांधण्यात आणखी दोन तास घालवले होते, आणि वीरासारखे दिसावे म्हणून अंगावर जागोजागी शस्त्रे लटकवली होती. तरुण मुलींना असले वीर आवडतात. “मी कसा दिसतो?” असे वज्रमुकुटाने विचारले, आणि मित्राने “अप्रतिम!” म्हणताच तो आनंदाने हसला. मग एवढे सुख टिकणार नाही अशी भीती वाटून त्याने विचारले, मी तिथे कसे वागू? प्रधानपुत्र म्हणाला, “विजेत्यासारखे, राजपुत्रा, तुम्हाला विजेते व्हायचे असेल तर. स्त्रीला सांगा, मी तुझा स्वामी आहे; ती लगेच स्वतःला तुमची दासी समजू लागते. सगळ्यात आधी त्या घातकी सद्गुणापासून सावध राहा, ज्याला पुरुष विनय म्हणतात आणि स्त्रिया बावळटपणा. आणि विनयाच्या खडकाला चुकवून पुढे गेलात, की निर्धास्तपणाच्या खाईत पडू नका. मला त्या पद्मावतीची भीती वाटते. ती फार हुशार आहे, फार सावध आहे. पण तुम्ही जांभया देता आहात. मी तुम्हाला कंटाळा आणतो आहे. निघायची वेळ झाली.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजवाड्यात
मध्यरात्री, सारी पृथ्वी निःशब्द झाली असताना, ते दोघे तरुण सावल्यांतून हळूच पश्चिमेच्या दरवाजापाशी गेले. तिथे दिंडी किलकिली उघडी होती. प्रधानपुत्राने आत डोकावून पाहिले. द्वारपाल पेंगत होता, आणि त्याच्या मागे घुंगट घेतलेली एक स्त्री उभी होती. ती कोणाची तरी वाट पाहत असावी, असे दिसत होते. तो पावलांचा आवाज न करता धन्याकडे परत आला. त्याने त्याला विनय आणि निर्धास्तपणा यांपासून पुन्हा सावध केले, आणि धीटपणे दिंडीतून आत सरका, असे सांगितले. मग तो थोडा वेळ दरवाजापाशी उभा राहून काळजीने कानोसा घेत राहिला, आणि नंतर म्हातारीच्या घरी परत गेला. आत त्या घुंगट घेतलेल्या स्त्रीने वज्रमुकुटाचा हात धरला, हळू पाऊल टाक अशी खूण केली, आणि कमानींखालून, अंधुक बोळांतून त्याला झपाझप नेत, दगडी जिना चढून राजकन्येच्या महालात आणले. तिथले वैभव पाहून त्याला भोवळ यायचीच बाकी होती. दासी रांगा लावून उभ्या होत्या. कुणी काव्य वाचत होत्या, कुणी नाचत होत्या, कुणी वाद्ये वाजवत होत्या. मग घुंगट घेतलेली आणखी एक स्त्री पुढे आली आणि तिने घुंगट दूर केला. ती सुंदर पद्मावतीच होती. ती त्याला एका कोनाड्यातल्या बैठकीत घेऊन गेली, त्याला बसवले, त्याच्या अंगाला चंदनाची उटी लावली, गळ्यात जाईचा हार घातला, कपड्यांवर गुलाबपाणी शिंपडले आणि मोरपिसांच्या पंख्याने त्याला वारा घालू लागली.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
सुखाचे दिवस
राजपुत्राचा लाजाळूपणा अजून पुरता गेला नव्हता. तो म्हणाला, “हे नाजूक हात पंखा हलवायला बनलेले नाहीत. तुला पाहूनच मला पुरेसा गारवा मिळतो. तो पंखा माझ्याकडे दे आणि बस.” आपले सर्वांत मोहक हास्य करीत पद्मावती म्हणाली, “नाही, महाराज. माझ्यासाठी इथे येण्याचे तुम्ही इतके कष्ट घेतलेत. मी तुमची सेवा करावी, हेच योग्य.” तेवढ्यात तिच्या आवडत्या दासीने तिच्या हातातून पंखा घेतला. ती म्हणाली, “हे माझे काम आहे. ही सेवा मी करीन. तुम्ही दोघे आनंद करा!” प्रेमी विडे खात लवकरच अतिशय प्रेमळ गप्पांत रंगून गेले. इथे वेताळ थोडा वेळ थांबला. कदाचित दम खायला. मग तो पुढे सांगू लागला. पहाट झाली की राजकन्या त्याला लपवून ठेवी, आणि रात्र झाली की दोघांची सुखे पुन्हा सुरू होत. असे दिवस भराभर उलटले. तो तरुण जेमतेम वीस वर्षांचा होता, प्रेमात आकंठ बुडाला होता, आणि गंभीर आईवडिलांनी त्याला कडक शिस्तीत वाढवले होते. त्याने स्वतःला पूर्णपणे तिच्या स्वाधीन केले आणि जगाचा विसर पडला. रोज सकाळी, केवळ मिरवण्याच्या हौसेपोटी, तो तिच्याकडून एखादे निरुपयोगी पद्य शिकून घेई. उदाहरणार्थ, “खा, प्या, प्रेम करा; बाकी सारे एका चुटकीच्याही मोलाचे नाही.” त्याला वाहून नेणारा राजा तिरस्काराने हुंकारत होता, तिकडे लक्ष न देता वेताळ म्हणाला, “राजा विक्रमा, अशाने कालांतराने स्वतःही जवळजवळ प्रेयसीइतकेच हुशार व्हावे, अशी त्याची आशा होती.” पद्मावती उच्च बुद्धीची मुलगी होती. म्हणून प्रियकराचा मंदपणा तिला त्याच्या इतर कोणत्याही गोष्टीपेक्षा अधिक आवडे, कारण तो तिच्या स्वतःच्या स्वभावाच्या अगदी उलट होता. संथ पाणी खोल असते, असे ती मनाशी म्हणे, आणि त्याच्या लंगड्या पद्यांकडे पाहून प्रेमाने हसे आणि त्याच्या उसन्या विनोदांना छान म्हणे.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
सूडाची प्रतिज्ञा
आपल्याला जिंकणाऱ्या युक्त्या त्याच्याच डोक्यातून आल्या असाव्यात, असा तिला आधी संशय होता. मग आपल्या गुपितात कोणीतरी तिसरा माणूस सामील असला पाहिजे, असे तिला वाटू लागले. म्हणून ती त्याविषयी काहीच बोलली नाही. थोड्याच दिवसांत, तिच्या मोहात पुरता बुडालेल्या वज्रमुकुटाने तिला सारे काही सांगून टाकले: मित्राने प्रेमाविरुद्ध केलेल्या भाषणापासून ते, ही सुंदर राजकन्या एक दिवस नवऱ्याला दगा देईल, या त्याच्या गंभीर इशाऱ्यापर्यंत. हे ऐकताना सुंदर पद्मावती देवीसारखी हसत होती, आणि मनाशी म्हणत होती, “ज्याने याला माझ्याविरुद्ध सावध केले, त्याचा मी सूड घेतला नाही, तर पुढच्या जन्मी मी माळ्याचे गाढव होईन!” अशी प्रतिज्ञा करून तिने प्रधानपुत्राच्या शहाणपणाची तोंड भरून स्तुती केली. कृतज्ञतेपोटी त्याची दासी व्हायला मी तयार आहे, असे तिने शपथेवर सांगितले, आणि ज्याच्या कौशल्याने माझ्या हृदयाची सर्वांत प्रिय इच्छा पूर्ण झाली, त्या खऱ्या मित्राला एक दिवस भेटायची आशा व्यक्त केली. शेवटी ती म्हणाली, “फक्त एवढेच, आता माझ्या वज्रमुकुटाला आपल्या लाडक्या पद्मावतीच्या हृदयाचा कोपरा न् कोपरा ठाऊक आहे. त्यामुळे तिने प्रेम, कौतुक, आराधना आणि चुंबने याशिवाय दुसरे काही करावे, अशी अपेक्षा तो कधीच करणार नाही!” आणि बोलल्याप्रमाणे करून दाखवत तिने त्याची खात्री पटवली, की या वेळी मात्र मित्राचे तत्त्वज्ञान जरा जास्तच कडवट होते.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
मित्रासाठी मिठाई
पण महिनाभराने राजपुत्र आजारी पडला, त्याचे मन उदास झाले. तो फार खात-पीत होता, फार झोपत होता, आणि एकदाही शिकारीला गेला नव्हता. त्याचा चेहरा पिवळा पडला, तो जांभया देऊ लागला, त्याची भूक गेली. एका रात्री एकटा असताना तो मोठ्याने विचार करू लागला, “देश, गादी, घर, सारे काही मी सोडले. पण ज्या मित्रामुळे हे सुख मला लाभले, त्याची भेट होऊन तीस दिवस उलटले. तो काय म्हणत असेल, आणि त्याचे काय झाले हे मला कसे कळावे?” तेवढ्यात राजकन्या आत आली. काय बिनसले आहे, हे तिने लगेच ओळखले. आधी ती प्रियकराच्या चंचलपणाचे आणि नव्यानव्याच्या हौसेचे मोठ्याने नवल करू लागली. ती माझ्या तिच्यावरच्या प्रेमाविषयी बोलते आहे, असे समजून तो रागावला, आणि पुरुषाने पत्नीचा त्याग केव्हा करावा याविषयीचे ऋषींचे वचन त्याने तिला ऐकवले. तेव्हा तिने त्याची समजूत घातली, की तुम्ही मित्राला विसरलात, त्याबद्दल मी बोलत होते. ती अगदी मृदू आवाजात म्हणाली, “माझ्या प्राणा, तुमचे मन तिकडे भटकत असताना तुम्ही इथे कसे सुखी असाल? हे माझ्यापासून का लपवलेत? ज्याचे आपण दोघेही इतके ऋणी आहोत, त्याच्यापासून तुमची पत्नी तुम्हाला कधी दूर करील, असा विचार करून तिला इतके हलके लेखू नका!” आजच रात्री जा, आणि मन पूर्णपणे निश्चिंत होईपर्यंत परत येऊ नका, असे तिने त्याला सांगितले, किंबहुना आज्ञाच केली. आणि ज्या हुशार तरुणाविषयी मी इतके ऐकले आहे, त्याच्यासाठी माझ्या आदराची खूण म्हणून थोडी मिठाई घेऊन जा, अशी विनवणी केली. कृतज्ञतेच्या भरात वज्रमुकुटाने तिला मिठी मारली. त्यामुळे तिचा राग इतका भडकला की चेहऱ्यावर तो उमटेल या भीतीने ती घाईघाईने निघून गेली. ती परत आली ती प्रियकरासाठी मिठाईची एक पिशवी घेऊन. आणि तो निघायला उठला तेव्हा मित्रासाठी म्हणून तिने आपल्या नाजूक बोटांनी बनवलेल्या साखरेच्या गोळ्यांचा एक छोटा पुडा त्याच्या हातात ठेवला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
मित्राचे प्रश्न
निरोपाच्या अनेक मिठ्या आणि शेवटचे शब्द झाल्यावर राजपुत्र सुखरूप राजवाड्याच्या दरवाजाबाहेर पडला आणि झपाझप चालत म्हाताऱ्या दाईच्या घरी पोहोचला. मध्यरात्र झाली होती, पण त्याचा मित्र अजून चटईवर बसलेलाच होता. दोघा तरुणांनी एकमेकांना कडकडून मिठी मारली. मित्राचा चेहरा इतका थकलेला आणि ओढलेला दिसत होता, की राजपुत्राला आश्चर्य वाटले. इतक्या हुशार राजकन्येच्या हातून आपल्या धन्याचे काय झाले असेल या काळजीनेच ही दशा झाली, हे प्रधानपुत्राने लपवले नाही. वज्रमुकुटाला आता ती साक्षात देवीच वाटत होती. त्याने उत्तरादाखल एक वचन ऐकवले, आणि त्यात दोन चुका केल्या. त्याचा आशय असा होता, की बुद्धीचा योग्य उपयोग केला तर माणसाला इहलोकी आणि परलोकी सुख मिळते. प्रधानपुत्राने मान हलवली. “तुला तिचा नक्कीच मत्सर वाटतो!” राजपुत्र ओरडला. “तिच्या हुशारीचा आणि तिच्या माझ्यावरच्या प्रेमाचा. ती जगातली सर्वांत चांगली स्त्री आहे. तिने तुला किती प्रेमाचे निरोप पाठवले आहेत, आणि तुझ्यासाठी केवढी गोड भेट तयार केली आहे, हे तुला कळले तर तूसुद्धा हे कबूल करशील. हे घे, खा! तिने आपल्या लाडक्या हातांनी हे बनवले आहे.” “तिने मला पाठवलेले प्रेमाचे निरोप! तिने माझ्यासाठी तयार केलेली गोड भेट!” प्रधानपुत्र कोरड्या, कठोर आवाजात म्हणाला. “माझे नाव तिला कसे कळले, ते स्वामी मला सांगतील का?” राजपुत्राने सांगितले: राजकन्येने त्याला उदास पाहिले, कारण विचारले, मित्राच्या हुशारीविषयी सारे ऐकले, आणि मग जायची परवानगी देऊन ही मिठाई पाठवली.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
मोती कुत्रा
प्रधानपुत्र म्हणाला, “महाराज, तुम्ही तिला माझे नाव सांगितलेत ही चूक केलीत. आपले गुपित तिसऱ्या कुणाला ठाऊक आहे, असे स्त्रीला कधीच वाटू देऊ नये. आणि तुमचे तुमच्या सेवकावर किती प्रेम आहे, हे तिला दिसू दिलेत, हीसुद्धा चूक केलीत. स्त्री आपल्या प्रियकराच्या मित्राचा नेहमीच द्वेष करते.” राजपुत्र चिडून म्हणाला, “मग मी काय करणार होतो? मी एखाद्या स्त्रीवर प्रेम करतो, तेव्हा तिला सारे काही सांगावे असे मला वाटते.” मित्र म्हणाला, “प्रेम हा बुद्धिबळासारखा कौशल्याचा खेळ आहे, आणि त्यात अधिक तल्लख खेळाडूच शेवटी जिंकतो, हे कळेल तेव्हा ही सवय सुटेल. पण त्या साखरेच्या गोळ्यांकडे वळू या: त्यांत विष आहे, यावर एखाद्या अंत्यजाच्या जिवाविरुद्ध मी माझा जीव पैजेला लावतो!” “अशक्य!” राजपुत्र हादरून ओरडला. “असे कोणीही करणार नाही. माणूस माणसांना भीत नसेल, तरी निदान देवाला तरी भितोच.” दुसरा म्हणाला, “प्रेमात पडलेल्या स्त्रीला कशाची भीती वाटते, हे मला अजून कधीच कळलेले नाही. पण परीक्षा सोपी आहे.” त्याने म्हातारीच्या मोती नावाच्या कुत्र्याला हाक मारली आणि त्याच्यापुढे एक गोळी टाकली. कुत्र्याने ती खाल्ली, तो तडफडला, खाली पडला आणि मेला. “दुष्ट! अरे, किती दुष्ट!” वज्रमुकुट भान हरपून ओरडला. “आणि मी तिच्यावर प्रेम केले! आता सगळे संपले. असल्या अरिष्टाजवळ राहायची माझी हिंमत नाही!”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
तिच्याविना तुम्ही जगाल का?
प्रधानपुत्र शांतपणे म्हणाला, “जे झाले ते झाले, स्वामी. इतक्या हुशार राजकन्येकडून मला असलेच काहीतरी अपेक्षित होते. तुमच्या या हुशार बायकांइतक्या घोडचुका कोणीच करीत नाही; त्यांना धड गुन्हासुद्धा करता येत नाही. छे, मला तर मंदबुद्धीच बरी, एकच विचार आणि एकच ध्येय असलेली!” या वेळी वज्रमुकुटाने हुशारीची बाजू घेतली नाही. प्रधानपुत्र पुढे म्हणाला, “पण आता माझे मन निश्चिंत झाले. तिने आपली ताकद आजमावली आणि ती हरली. त्यामुळे निदान सध्या तरी ती पुन्हा प्रयत्न करणार नाही. आता स्वतःला एकच प्रश्न विचारा: तिच्याविना तुम्ही सुखी राहू शकाल का?” शेवटी लाजून राजपुत्र म्हणाला, “भाऊ, नाही राहू शकणार.” “मग आपल्याला रणांगणावर तिचा सामना करायला हवा, आणि तिच्याच शस्त्राने, कपटाने, तिला हरवायला हवे. एखाद्या स्त्रीला फसवायला सुरुवात करणे मला आवडत नाही. पण तिनेच माझ्यावर सुरुवात केली, तेव्हा तिला फसवायला मी मोकळा आहे. आणि ती बहुधा चांगली पत्नी होईल. लक्षात ठेवा, तिला विष घालायचे होते ते मला, तुम्हाला नव्हे. ती तुमची परत केव्हा वाट पाहणार आहे?” “मित्राविषयी मन पूर्णपणे निश्चिंत होईपर्यंत परत येऊ नका, असे ती म्हणाली.” “मग उद्या रात्री ती तुमची वाट पाहील. पहाट होण्यापूर्वी सुंदर पद्मावतीला तुमच्या ताब्यात आणणारी युक्ती मी शोधून ठेवीन.” “आणखी एक गोष्ट,” राजपुत्र म्हणाला. “माझ्या वडिलांनी माझ्यासाठी आधीच एक पत्नी निवडून ठेवली आहे. मी दुसरी घेऊन घरी गेलो, तर ते काय म्हणतील?” प्रधानपुत्र म्हणाला, “तुमचे वडील महाराज काही बोललेच, तर ते स्वतः काय करतात, त्याकडे बोट दाखवा.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
त्रिशूळ
दुसऱ्या दिवशी संध्याकाळी राजवाड्याकडे चालत जाताना प्रधानपुत्राने धन्याला सूचना दिल्या. तो म्हणाला, “राजकन्या तुम्हाला मिळवून द्यायची, हे आपले ध्येय आहे. हा त्रिशूळ घ्या, आणि ती तुमच्यावर अगदी उत्कट प्रेमाचा वर्षाव करील तेव्हा तो नीट लपवून ठेवा. जे घडले त्याविषयी काहीही बोलू नका. तुमची शांतता पाहून तिला नवल वाटेल आणि ती माझ्याविषयी विचारील, तेव्हा सांगा, काल रात्री तो थकला होता, त्याला बरे नव्हते, म्हणून तिची मिठाई खाऊ शकला नाही; आज रात्री जेवणात तो ती खाईल. “ती झोपली की तिचे दागिने काढून घ्या, तिच्या डाव्या पायावर त्रिशुळाने वार करा आणि सरळ माझ्याकडे परत या. ती जागीच राहिली, तर ही थोडी पूड अंगठ्याला चोळा आणि तिच्या नाकपुड्यांपाशी धरा. हिच्याने हत्तीसुद्धा बेशुद्ध पडेल, म्हणून ती स्वतःच्या तोंडापासून दूर ठेवा.” वज्रमुकुटाने मित्राला मिठी मारली आणि तो सुखरूप राजवाड्याच्या दरवाजातून आत गेला. पद्मावती वाट पाहत होती. तिने त्याच्या छातीवर डोके टेकले, त्याच्या डोळ्यांत पाहिले, आणि हुशार बायका करतात तशी स्वतःचीच फसवणूक करून घेतली. प्रियकर कायमचा आपलाच आहे आणि आपला विश्वासघात उघडकीला आलेला नाही, अशी तिची खात्री झाली, आणि ती गाढ झोपी गेली. वज्रमुकुटाने वेळ दवडला नाही. मित्राने सांगितले तसे त्याने केले, आणि तिचे सारे दागिने आणि अलंकार घेऊन तो खोलीतून निसटला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
गोसावी आणि त्याचा शिष्य
प्रधानपुत्राने दागिने निरखून पाहिले, एक पोते उचलले आणि धन्याला मागोमाग येण्याची खूण केली. घोडे आणि सामान दाईच्या घरी ठेवून ते चालत नगराबाहेरच्या एका स्मशानात गेले. तिथे त्याने दोघांचेही कपडे पुरले, आणि पोत्यातून स्वतःसाठी गोसाव्याचा आणि राजपुत्रासाठी शिष्याचा वेष काढला. गुरू शिष्याला म्हणाला, “बाळा, बाजारात जा आणि हे दागिने विक. गावातल्या निम्म्या जवाहिऱ्यांनी ते पाहिले पाहिजेत. आणि कुणी तुला पकडले, तर त्याला माझ्याकडे घेऊन ये.” पहाटे वज्रमुकुट दागिने घेऊन बाजारात गेला आणि पहिल्याच सोनाराच्या दुकानात त्याने ते विकायला काढले. महाराजांना ठाऊक आहेच, सोनार अप्रामाणिकपणाबद्दल प्रसिद्ध असतात. या पोराला दागिन्यांची किंमत ठाऊक नाही, हे या सोनाराने ओळखले आणि त्याने त्यांच्या किमतीच्या हजाराव्या भागाचा भाव सांगितला. शिष्याने नकार दिला, कारण प्रकरण पुढे जावे असे त्याला हवे होते. तो जायला वळला, तेव्हा सोनाराने दरवाजा अडवला आणि हे दागिने माझ्याच दुकानातून चोरीला गेले आहेत, असा दावा करून न्यायाच्या अधिकाऱ्यांना बोलावण्याची धमकी दिली. शिष्य नुसता हसला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजासमोर
तेवढ्यात नगरातला मुख्य जवाहिरी आत आला. दागिने पाहताच त्याने ते ओळखले. तो म्हणाला, “हे राजा दंतवटाच्या मुलीचे आहेत. काही महिन्यांपूर्वी मीच ते घडवले आहेत!” आणि त्याने पोराला दरडावले: “खरे सांग, हे तुला कुठे मिळाले?” तोपर्यंत भोवती गर्दी जमली होती, आणि नगरातल्या धनुर्धरांचा प्रमुख, कोतवाल, याच्या कानावर ही बातमी गेली. त्याने तो पोरगा, सोनार, मुख्य जवाहिरी आणि दागिने यांना न्यायसभेत आपल्यासमोर आणवले, आणि दागिने कुठून आले असे विचारले. अतिशय घाबरल्याचे सोंग करीत वज्रमुकुट म्हणाला, “माझे गुरू आत्ता गावाबाहेरच्या स्मशानात उपासना करीत आहेत. त्यांनी हे पांढरे दगड मला दिले आणि विकायला सांगितले. त्यांना ते कुठे मिळाले, हे मला काय ठाऊक? मला जाऊ द्या, सरकार. मी निर्दोष आहे.” “त्या गोसाव्याला बोलावून आणा,” कोतवालाने हुकूम दिला. मग तो दोघांना दागिन्यांसकट राजा दंतवटासमोर घेऊन गेला आणि त्याने सारी हकीकत सांगितली. राजाने विचारले, “साधूमहाराज, हे दागिने आपल्याला कुठे मिळाले?”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
एक हट्टी चेटकीण
उत्तर देण्याची कृपा करण्यापूर्वी गुरूने काखेतून काळवीटाचे एक कातडे काढले, ते पसरले आणि बसण्यासाठी काळजीपूर्वक सारखे केले. मग तो अंड्याएवढ्या मोठ्या मण्यांची जपमाळ ओढू लागला. जवळजवळ तासभर पुटपुटल्यावर आणि मान डोलावल्यावर त्याने राजाकडे रोखून पाहिले आणि तो बोलू लागला. “महाराज, शिवाची शपथ, हे माझेच आहेत. वद्य चतुर्दशीच्या रात्री एका चेटकिणीवर मंत्र चालवण्यासाठी मी स्मशानात गेलो होतो. पुष्कळ साधनेनंतर ती प्रकट झाली, पण इतकी उन्मत्त होती की मला तिला शिक्षा करावी लागली. माझ्या या त्रिशुळाने मी तिच्यावर वार केला, डाव्या पायावर, मला आठवते त्याप्रमाणे. तरीही ती हट्टालाच पेटली, म्हणून मी तिचे सारे दागिने आणि कपडे काढून घेतले आणि तिला सांगितले, जा, हवे तिकडे जा. इतकी हट्टी चेटकीण मी कधीच पाहिली नाही. अशा रीतीने हे दागिने माझ्याकडे आले.” राजा दंतवट सुन्न झाला. काही काळ राजवाडा सोडून जाऊ नका, अशी त्याने गोसाव्याला विनंती केली आणि तो तडक अंतःपुरात गेला. तिथे पहिली भेटली ती त्याची आई, राजमाता. तो म्हणाला, “आई, ताबडतोब जा आणि पद्मावतीचा डावा पाय पाहा. त्यावर काही खूण आहे का, आणि असली तर कसली, ते पाहा.”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
तीन छिद्रे पाडणारा खिळा
थोड्याच वेळात ती परत आली. ती म्हणाली, “बाळा, तुझी मुलगी पलंगावर पडली आहे. तिला काहीतरी अपघात झाला आहे म्हणते, आणि तिला फार वेदना होत असल्या पाहिजेत. तीन टोकांच्या कसल्यातरी धारदार वस्तूने तिला जखम झाली आहे. ती म्हणते खिळा लागला, पण तीन छिद्रे पाडणारा खिळा मी आजवर कधी ऐकलेला नाही. घाई केली पाहिजे, नाहीतर ताप येईल, सूज येईल, जखम सडेल, पाय कापावा लागेल, आणि कदाचित घरात मृत्यूसुद्धा होईल!” आणि या भयंकर गोष्टींच्या कल्पनेने मनोमन सुखावत म्हातारी राणी घाईघाईने निघून गेली. क्षणभर राजा दंतवटाचे काळीज फाटायला आले. पण भावनांवर ताबा ठेवायची त्याला सवय होती. तो मनाशी म्हणाला, “घरातल्या गोष्टी, मनातले हेतू आणि झालेले नुकसान कुणालाही सांगू नये. पद्मावती चेटकीण आहे, तर ती आता माझी मुलगी नाही. मी जाऊन साधूमहाराजांचा सल्ला घेतो.” गुरू अजून आपल्या काळ्या कातड्यावर बसून त्रिशुळाने जमिनीवर रेघोट्या ओढत होता. राजाने शिष्याला बाहेर पाठवले आणि खोली रिकामी करवली. तो म्हणाला, “साधूमहाराज, चेटूक करणाऱ्या स्त्रीला धर्मशास्त्राने कोणती शिक्षा सांगितली आहे?”
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
रानात सोडून दिले
गोसावी म्हणाला, “महाराज, धर्मशास्त्रात असे लिहिले आहे: ‘ब्राह्मण, गाय, स्त्री, बालक किंवा आपल्यावर अवलंबून असलेले इतर कोणी विश्वासघाताचे कृत्य करील, तर त्याला देशाबाहेर घालवणे हीच शिक्षा.’ ते मृत्युदंडाला कितीही पात्र असले, तरी त्यांचे रक्त सांडू नये. कारण अशा कृत्याने भाग्यदेवता भयभीत होऊन दूर पळून जाते.” राजाने गुरूचे अनेकदा आभार मानले, त्याला भरपूर दक्षिणा देऊन निरोप दिला. मग रात्र होईपर्यंत तो थांबला. नंतर त्याने आपल्या विश्वासू माणसांच्या एका तुकडीला आज्ञा केली: घरातल्या कुणालाही चाहूल लागू न देता पद्मावतीला पकडा, भुते, वाघ आणि अस्वले यांनी भरलेल्या एखाद्या दूरच्या रानात घेऊन जा आणि तिथे सोडून या. इकडे गोसावी आणि त्याचा शिष्य घाईने स्मशानात परतले आणि त्यांनी आपले स्वतःचे कपडे घातले. ते म्हाताऱ्या दाईच्या घरी गेले आणि तिला इतके इनाम दिले की तिच्या डोळ्यांत पाणी आले. मग शस्त्रे बांधून ते घोड्यांवर स्वार झाले आणि राजा दंतवटाच्या दरवाजातून बाहेर पडलेल्या तुकडीच्या मागोमाग निघाले. तू सहज ताडशील, त्या बिचाऱ्या मुलीने भयाण रानात नशिबाची परीक्षा पाहण्याऐवजी वाराणसीत वज्रमुकुटाची रीतसर विवाहित पत्नी व्हायचे पत्करावे, म्हणून तिचे मन वळवायला त्यांना फारसे कष्ट पडले नाहीत. घरात सवत असेल का, हेसुद्धा तिने विचारले नाही. एरवी हा प्रश्न विचारायला बायका कधीच विसरत नाहीत. काही दिवसांनी ते प्रेमी वडिलांच्या घरी पोहोचले, आणि लहानथोर सगळ्यांना अतिशय आनंद झाला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
सर्वांत दोषी कोण?
“तर, राजा विक्रमा,” वेताळ म्हणाला, “तू फारसा बोलला नाहीस. पुरुषाने स्त्रीला तिच्याच शस्त्राने, कपटाने, हरवल्याच्या कथेत तू गढून गेला असशील, यात शंका नाही. पण मी तुला बजावतो, याचा निर्णय करून तू त्याचा खुलासा केला नाहीस, तर तू नक्कीच नरकात पडशील. या चौघांपैकी सर्वांत दोषी कोण: प्रियकर वज्रमुकुट, त्याचा मित्र प्रधानपुत्र, ती मुलगी पद्मावती, की तिचे वडील राजा दंतवट?” “माझ्या मते तर पद्मावतीच सर्वांत वाईट होती,” धर्मध्वज मध्येच ओरडला. “त्यांच्या सगळ्या संकटांच्या मुळाशी तीच होती.” तरुण मुलांविषयी आणि पाहणे व ऐकणे या दोन इंद्रियांविषयी राजा काहीतरी बोलला. पण मुलाची भावना स्वतःच्या भावनेच्या इतकी जवळची होती, की मध्येच बोलल्याबद्दल त्याने त्याला लगेच माफ केले. शेवटी, मनाविरुद्ध का होईना, न्याय करायचाच, असा निश्चय करून विक्रम म्हणाला, “राजा दंतवटच सर्वांत दोषी आहे.” “तो कसा काय दोषी?” वेताळाने कुतूहलाने विचारले.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
राजाने राजाला दोषी ठरवले
राजा विक्रम म्हणाला, “राजपुत्र वज्रमुकुटाला मदनाने भुरळ घातली होती. तो भानावर नव्हता, म्हणून आपल्या कृत्यांना तो जबाबदार नव्हता. प्रधानपुत्राने कारणांचा विचार न करता, प्रश्न न विचारता, आज्ञाधारकपणे आपल्या धन्याचे काम पार पाडले. ज्या सेवकाने फक्त सांगितले तेवढे करायचे असते, त्याच्यात हा उत्तम गुण आहे. आता ती तरुण स्त्री, तिच्याविषयी एवढेच सांगणे पुरे की ती तरुण स्त्री होती, आणि म्हणूनच, ओघानेच, खून करू शकणारी. पण तो राजा! राजा दंतवट, एक राजा, वयाने आणि अनुभवाने जाणता, आठ मुलांचा बाप! इतक्या उथळ युक्तीला त्याने कधीच फसायला नको होते, आणि विचार न करता आपल्या मुलीला देशाबाहेर घालवायला नको होते.” “तुझे फार फार आभार!” वेताळ कर्कश आवाजात खदखदून हसत ओरडला. “आता मी माझ्या झाडाकडे परत जातो. माझ्या शेपटीची शपथ! एका राजाने दुसऱ्या राजाला इतक्या तत्परतेने दोषी ठरवलेले मी आजवर कधी ऐकले नव्हते.” असे म्हणून तो कापडातून निसटला, आणि ते रिकामे कापड त्या महान राजाच्या खांद्यावर लोंबकळत राहिले. क्षणभर विक्रम हतबुद्ध होऊन जागीच खिळून उभा राहिला. मग तो मागे फिरला. त्याचा मुलगा त्याच्या मागोमाग होता. तो शिरीषाच्या झाडावर चढला, त्याने वेताळाला ओढून खाली काढले, आधीसारखेच बांधून घेतले आणि तो पुन्हा निघाला. थोड्याच वेळात त्या वीर राजाच्या पाठीमागून एक आवाज आणखी एक खरी कथा सांगू लागला.
वेताळाची पहिली कथा — पुरुषाने स्त्रीला फसवल्याची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या पहिल्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची पहिली कथा आहे. तळे, प्रेमपत्र, राजपुत्राचा साजशृंगार, राजकन्येचा महाल, आणि स्त्रिया, प्रेमाराधन व प्रेम यांविषयीचे प्रधानपुत्राचे बोलणे संक्षेपाने दिले आहेत.