विक्रम वेताळ
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
गौडातला सर्वांत मोठा पंडित
विक्रम जमिनीवर मांडी घालून बसला होता. कापडात बांधलेला वेताळ त्याच्यासमोर पडला होता, आणि शेजारी त्याचा मुलगा धर्मध्वज बसला होता. वेताळाने सातवी कथा सुरू केली. बंगालमधल्या गौड नगरीच्या विद्यापीठात अनेक विद्वान ब्राह्मण होते, पण विष्णुस्वामीइतका कीर्तिमान कोणीच नव्हता. मृत भाषांत तो पद्य आणि गद्य लिहीत असे. ते फारसे शुद्ध नसे, पण त्याच्या सगळ्या सहकाऱ्यांपेक्षा चांगले असे, आणि त्यामुळे तो नामवंत लेखक ठरला होता. इतिहास आणि चारही वेद त्याला तोंडपाठ होते, आणि वादविवादाच्या कलेत तो निष्णात होता. एका प्राचीन तत्त्वज्ञाच्या ग्रंथांवर त्याने भलीमोठी भाष्ये लिहिली होती. गौडच्या पंडितांच्या मते, जाणण्याजोग्या प्रत्येक गोष्टीचे बीज त्या ग्रंथांत होते. त्याची कीर्ती देशोदेशी पसरली होती. मात्र स्वतःच्या मातृभाषेतला एखादा साधा शब्द कसा लिहायचा, हे त्याला कधी कधी अडत असे. सूर्य, चंद्र आणि तारे पृथ्वीपासून किती दूर आहेत, हे त्याला बोटभरसुद्धा चूक न करता ठाऊक होते; पण यवनांचा देश कुठे आहे, हे त्याला सांगता आले नसते. त्याच्या जन्मापूर्वी पन्नास-साठ लाख वर्षांत घडलेली प्रत्येक मोठी घटना तो सांगू शके, पण स्वतःच्या काळात काय घडते आहे, याचा त्याला पत्ताच नसे. एकदा त्याने एका मित्राला अगदी गंभीरपणे विचारले होते, मांजर जंगलात मोकळे सोडले तर कालांतराने त्याचा वाघ होणार नाही का? तरीही विद्यापीठातले सगळे, पंडित आणि विद्यार्थी, त्याचे फिकुटलेले गाल, निस्तेज डोळे, मळलेले हात आणि कळकट सुती कपडे पाहून आदराने दबून जात.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
कडक शिस्तीत वाढलेले मुलगे
या ज्ञानी आणि धर्मनिष्ठ ब्राह्मणाला चार मुलगे होते, आणि त्याने त्यांना अतिशय कडक शिस्तीत वाढवले. प्रार्थनेतला एक शब्दही कळण्याआधीच ते प्रार्थना म्हणू लागले होते, आणि चार वर्षांचे होईपर्यंत त्यांनी अनेक स्तोत्रे वाचली होती. मग त्यांनी धर्माचे नियम आणि धर्मशास्त्रातले वाद तोंडपाठ केले. त्यांचा बापच त्यांचा शिक्षक होता. त्यांनी नम्र राहावे म्हणून तो एकांतात त्यांची स्तुती करी आणि चारचौघांत त्यांना रागावे. त्यांनी गर्विष्ठ होऊ नये म्हणून तो त्यांच्या रूपाची टिंगल करी आणि त्यांना जाडेभरडे कपडे घालायला लावी. प्रेमापेक्षा भीतीचा धाक कितीतरी मोठा असतो, हे तो जाणत होता. म्हणून तो त्यांना वारंवार छडीचा, या जगातल्या संकटांचा आणि परलोकातल्या यातनांचा धाक दाखवी. सहाव्या वर्षी ते पाठशाळेत जाऊ लागले. तिथे सकाळपासून रात्री दहा वाजेपर्यंत त्यांचा अभ्यास चाले. स्नान, भोजन, झोप आणि पूजा यांसाठी त्यांना फक्त दोन तास मिळत. क्वचित सुटी मिळालीच, तर तरुण ब्रह्मचाऱ्यांना शोभेल अशा गांभीर्याने त्यांनी खेळायचे होते. विहिरीवर लहान मुलींशी बोलायचे नाही, पायात वहाणा घालायच्या नाहीत, छत्री धरायची नाही, गंमत म्हणूनसुद्धा फाशाला हात लावायचा नाही आणि शेजाऱ्यांचे आंबे चोरायचे नाहीत, असे त्यांचे नियम होते. ते मोठे होत गेले तसतसा त्यांचा अभ्यास जवळजवळ वेदांपुरताच उरला. इतिहास म्हणजे “ब्राह्मणी सिद्धांतांनुसार भारतवर्षाची बखर”, भूगोल म्हणजे “वेदांची भूमी” आणि कायदा म्हणजे “मनूची स्मृती”. पण त्यांच्या जन्मवेळी पापग्रह शनी नवव्या स्थानी असला पाहिजे. प्रत्येक मुलगा बारा वर्षांचा झाला तसा त्याला विद्यापीठात दाखल केले गेले. तिथे पहिला लगेच जुगारी झाला, दुसरा स्त्रीलंपट, तिसरा चोर, आणि चौथा उच्च कोटीचा बौद्ध, म्हणजेच पक्का नास्तिक.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
नास्तिक म्हणजे काय?
इथे राजा विक्रमाने मुलाकडे पाहून कपाळाला आठ्या घातल्या. अतिशय नीतिमान आणि धार्मिक आईबापांची मुले सहसा जशी वागतात, तसा तू वागू नकोस, असा तो इशारा होता. तरुण राजपुत्राने तो ओळखला. ब्राह्मणांच्या मोठ्या घराण्यांत असे प्रकार नेहमीच घडतात, एवढेच तो थोडक्यात म्हणाला, आणि “नास्तिक” या शब्दाचा तुला काय अर्थ अभिप्रेत आहे, असे त्याने वेताळाला विचारले. हे समजावून सांगणे फार कठीण आहे, वेताळाने उत्तर दिले. ज्ञानी लोक या शब्दाचे तीन-चार अर्थ करतात, आणि भोळे लोक, म्हणजे जवळजवळ सारी मानवजात, ज्याचे मत स्वतःच्या मताहून फार वेगळे असेल त्याला नास्तिक म्हणतात. मला एवढेच म्हणायचे होते की, पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि शून्य आकाश या पंचमहाभूतांखेरीज दुसरे काहीच अस्तित्वात नाही, असे तो चौथा मुलगा मानत असे. आत्मा शरीरात कुठे सापडत नाही, म्हणून त्याचा आत्म्यावर विश्वास नव्हता. त्याच्या मते मन म्हणजे मेंदूतून पाझरणारा एक स्राव. नियम घालणारा कोणी कर्ता आहे, हे तो मानत नसे; कारण त्या कर्त्यालाही कोणीतरी कर्ता लागेल, त्यालाही आणखी एक, आणि अशाने गोष्ट हास्यास्पदतेपर्यंत जाईल. आणि तो म्हणे, सृष्टीवरून कोणी कर्ता कधीतरी होऊन गेला एवढे फार तर सिद्ध होईल; पण तो कर्ता आजही आहे, याचा सृष्टीत काहीच पुरावा नाही.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
चार शिक्षा
अखेर चौघेही अनेकदा रंगेहाथ पकडले गेले, आणि त्यांना विद्यापीठाच्या गुरुजनांपुढे उभे करण्यात आले. गुरुजन म्हणाले, “जगात चार प्रकारची माणसे असतात. एक, जो आज्ञा पूर्णपणे पाळतो; दुसरा, जो त्या पाळतो पण वाईट मार्गानेही जातो; तिसरा, जो ना चांगले करतो ना वाईट; आणि चौथा, जो वाईटाखेरीज काहीच करीत नाही. तुम्ही सगळे चौथ्या प्रकारातले आहात.” जुगाऱ्याला ते म्हणाले, “राजनीतीचे ग्रंथ सांगतात: जुगाऱ्याचे नाक-कान कापा आणि त्याला देशाबाहेर हाकलून द्या. त्याची बायकामुले घरात असली तरी ती त्याची आहेत असे मानू नका, कारण तो त्यांना कधी गमावून बसेल, कोण सांगावे? हे विद्यापीठ सोड आणि खेड्यात जाऊन राहा.” स्त्रीलंपटाला ते म्हणाले, “ज्ञानी माणसे स्त्रीपासून दूर राहतात, कारण ती डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच पुरुषाला भुलवते. आणि म्हटलेच आहे, ‘जी रानमांजर स्वतःच्याच पिलांना खाते, ती उंदराला सोडील हे संभवत नाही.’ हे विद्यास्थान ताबडतोब सोड.” तेव्हा तो शृंगारशास्त्रावरच्या ग्रंथातली वचने सांगून स्वतःचा बचाव करू लागला, आणि त्या वयस्क अध्यापकांनी त्या शास्त्रात स्वतःचे कौशल्य वाढवावे, असा सल्लाही त्याने दिला. त्यांनी शिव्याशाप देत त्याला हाकलून लावले. चोराला त्यांनी दंडाची, बोटे आणि हात तोडण्याची आणि मृत्युदंडाची ताकीद दिली. तू कर्मकांडाच्या पोथीपेक्षा चोरीच्या पोथीचाच अधिक फायदा करून घेतला आहेस, असे त्यांनी त्याला सुनावले. त्यावर तो घर फोडण्याच्या चार शास्त्रसंमत पद्धतींवरची वचने निर्लज्जपणे म्हणू लागला, तेव्हा त्यांनी त्याला दाराबाहेर घालवले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
नास्तिक आणि त्याचा बाप
पण नास्तिकावर त्यांनी तब्बल सहा तास खर्ची घातले. शक्य त्या प्रत्येक युक्तिवादाने त्यांनी त्याचे खंडन केले, पण सगळे व्यर्थ. तो त्यांना म्हणाला, तुम्ही धर्माचे गाढवभर ओझे उचलले आहे; त्यापेक्षा काहीतरी प्रामाणिक काम शोधा. देवांनाही त्याने सोडले नाही. यम स्वतःच्या आईला लाथ मारतो, इंद्र स्वतःच्या गुरूच्या पत्नीला भुलवतो आणि शिव हलक्या स्त्रियांच्या संगतीत राहतो, असे आरोप त्याने केले. तो म्हणाला, “ढग गडगडतात तेव्हा आपण म्हणत नाही का, ‘पाजी देव मरताहेत!’?” हे ऐकून ते संतापले, सोटे घेऊन त्याच्यावर तुटून पडले आणि त्यांनी त्याला सभेतून हाकलून दिले. चौघे घरी बापाकडे आले. खरे तर त्यांची अशी बेअब्रू करावी, असा आग्रह न्याय्य संतापाने गुरुजनांकडे त्यानेच धरला होता; नाहीतर इतक्या प्रतिष्ठित घराण्याशी गुरुजन इतक्या कठोरपणे कधीच वागले नसते. सुधारल्याची खरी लक्षणे दिसेपर्यंत त्याने मुलांना घराबाहेर काढले आणि त्यांची मासिक नेमणूक बंद केली. पण त्यांनी शेजारच्या जयस्थळ विद्यापीठात जाऊन, आपण कुळाला केवळ कलंक नसून काहीतरी बरे आहोत, हे दाखवून दिले, तर तो त्यांच्या मामाला त्यांच्या अन्नवस्त्राची सोय करायला सांगणार होता.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
बापाची कारणे
मुलांनी उसासे टाकून, अश्रू ढाळून आणि जीव देण्याच्या धमक्या देऊन पाहिले, पण व्यर्थ. बाप जराही विरघळला नाही. “तारुण्यातल्या मुलांना कसे वळण लावावे” या विषयावरची ज्याची व्याख्याने आणि ज्याचे “ब्राह्मण तरुणाचे स्वतःचे पुस्तक” हे प्रमाणग्रंथ मानले जात, त्या विष्णुस्वामीच्या नावाला आता कलंक लागला होता. शिवाय, मुलांना ताळ्यावर आणण्यासाठी जे जे करता येईल ते ते करणे, हे त्याला आपले कर्तव्य वाटत होते. आणि नेमणुकीबद्दल सांगायचे तर, त्या पूज्य पुरुषाचे स्वतःच्या थैलीवरचे प्रेम वर्षागणिक वाढत चालले होते. मुलांनी विद्यार्थी शिकवावेत आणि ज्याला तो “प्रतिष्ठित स्वावलंबन” म्हणे ते मिळवावे, अशी त्याची आशा होती. पण मुले मात्र त्या धंद्याची उघड टिंगल करीत आणि त्याला “मध्यमवर्गातल्या गरीब मंडळींसाठी केलेली उत्तम तरतूद” म्हणत. म्हणून त्याने त्यांना त्यांच्या मामाकडे पाठवले. तो मामा कमालीच्या कंजूषपणाबद्दल प्रसिद्ध होता. जयस्थळात आपली काय गत होणार, हे चौघांनी आधीच ओळखले, आणि तो मार्ग शेवटचा उपाय म्हणून राखून ठेवला. आधी जरा जग पाहायचे आणि जगात स्वतःची वाट काढायची, असे त्यांनी ठरवले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
चौघांची फजिती
नेमणुकीशिवाय जगायचा त्यांनी प्रयत्न केला, पण तो फसला. ते म्हणजे वाळूतून तेल काढण्यासारखेच होते. जुगाऱ्याजवळ पैसा नव्हता की पत नव्हती. तो जुगारात दोन-तीन सुवर्णमुद्रा हरला आणि त्या फेडू शकला नाही. त्याला लोखंडी टोकांच्या सोट्यांचा जबर मार बसला, आणि स्वतःला गुलाम म्हणून विकायची पाळी त्याच्यावर जवळजवळ आली. वैतागून तो शहाणपण शिकायला जयस्थळाकडे निघाला. महिन्याभराने स्त्रीलंपटाला उंची कपडे परवडेनासे झाले. त्याची भिस्त त्याच्या देखण्या चेहऱ्यावर होती. पण उच्च-नीच, तरुण-म्हाताऱ्या, प्रत्येक स्त्रीने त्याच्या कटिवस्त्राचा रिकामा शेव पाहिला, आणि रस्त्यात त्याच्याकडे ढुंकूनही न पाहता ती पुढे गेली. पश्चात्ताप होऊन तोही भावाच्या मागोमाग निघाला. चढण्यात आपण मांजर आहोत, धावण्यात हरीण, वळसे घेण्यात साप आणि झडप घालण्यात ससाणा, असे चोर स्वतःला बजावत होता. तरीही एका गृहस्थाने त्याला कोठीच्या खोलीत पकडले आणि न्यायाच्या हवाली केले. तो ब्राह्मण असल्यामुळे त्याला मोठा दंड झाला. तो भरता आला नाही, म्हणून त्याची रवानगी अंधारकोठडीत झाली. अखेर तो तिथून निसटला, एका पहारेकऱ्याची घोंगडी चोरली, आणि जुन्या धंद्याला शिव्या देत जयस्थळाकडे निघाला. त्या परक्या नगरात नास्तिक विष्णुस्वामीचा मुलगा आहे, हे कोणालाच ठाऊक नव्हते, आणि कोणी त्याला जेवायला बोलावले नाही. एकदा एका तळ्याकाठी काही ज्ञानी पुरुषांवर त्याने आपले नेहमीचे डाव टाकून पाहिले, आणि बारा पळांत बारा वेळा त्यांना “छे-छे” आणि “हुडुत” म्हणाला. मग त्याला जीव घेऊन पळावे लागले, आणि तोही जयस्थळाकडे निघाला.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
गोलकाच्या पोटात गोलक
मामाच्या घरी चौघांनी एकदिलाने त्याच्या थैलीची गाठ सैल करायचा प्रयत्न केला, पण तो फुकट गेला. म्हणून बापाशी समेट घडवून आणील आणि गौडच्या सुखी आयुष्यात परत नेईल अशी विद्या मिळवायचे त्यांनी ठरवले. ज्या आयुष्याला त्यांनी एके काळी तुच्छ लेखले होते, त्याच्या आठवणीने आता त्यांच्या डोळ्यांत पाणी येत होते. त्यांनी पांढरी जादू शिकायचे ठरवले, आणि धर्माच्या नियमांप्रमाणे एक गुरू केला: तो चांगल्या कुळातला होता, खादाड नव्हता, कुष्ठरोगी नव्हता, एका डोळ्याने किंवा दोन्ही डोळ्यांनी आंधळा नव्हता, आणि बायकोच्या ताटाखालचे मांजरही नव्हता. त्या सुमारास जयस्थळातल्या एका जडवाद्याने नुकताच एक मोठा शोध लावला होता. सर्व सजीवांचे मूळ रूप म्हणजे आपल्या पोटात दुसरा एक गोलक बाळगणारा गोलक, अशी त्याची खात्री झाली होती. पोटमाळ्यावर वीसेक वर्षे खपल्यानंतर खलून भाजलेल्या गारगोटीपासून असा गोलक तयार करणे त्याला साधले. ते कसे, हे वेताळाने सांगितले नाही. आणि आता तो खाष्ट म्हातारा आपल्या बरण्या आणि मुशी यांच्या गराड्यात बसून पक्षी, पशू आणि मासे यांच्या मुडद्यांत प्राण फुंकत असे.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
गौड विरुद्ध जयस्थळ
या शोधाचा सगळीकडच्या विद्वानांना ज्वर चढला. गंमत अशी की ज्यांच्यात हा शोध लागला, त्या जयस्थळवाल्यांनी त्याचे आनंदाने स्वागत केले, तर गौडवाल्यांनी, ही ज्ञानात खरी भर आहे, या त्याच्या दाव्याची खिल्ली उडवली. गौडच्या विद्वानांनी लिहिले, “दुर्दैवी मानवी स्वभावाची एवढीच विटंबना व्हायची बाकी होती! जीवन हा अजून तरी आपल्याला जीवनदात्याशी जोडणारा एक धागा होता; आणि आता तुम्ही अधार्मिक हाताने तो शेवटचा नाजूक बंधही तोडून टाकला आहे.” जयस्थळच्या विद्वानांनी लिहिले, “स्वागत, त्रिवार स्वागत, मानवी बुद्धीच्या या अगदी नव्या आणि अत्यंत प्रशंसनीय पावलाचे! हे गौडच्या पंडितांनो, तुमच्या पिढीत तुम्ही शहाणे आहात खरे, पण तुमचा तर्क विलक्षण उफराटा आहे.” वेताळ म्हणाला, “हे महाप्रतापी राजा, या सगळ्याबद्दल मी, एक वेताळ म्हणून, एवढेच म्हणेन की ही दोन्ही विद्वन्मंडळे, महाराजांच्या स्वतःच्या विद्येच्या नवरत्नांसारखीच, ज्या गोष्टी त्यांना सर्वांत कमी कळत, त्यांच्याविषयीच सर्वांत जास्त बोलत.” चौघा तरुणांनी प्राणदानाची प्रक्रिया आत्मसात करण्यासाठी आपली सारी बुद्धी पणाला लावली, आणि यथावकाश त्यांच्या परिश्रमांचे चीज झाले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
नळीचे हाड
मग ते घरी परत निघाले. ते आपल्या जुन्या नगराजवळ आले तेव्हा त्यांचे ऊर धडधडत होते आणि डोळे पाणावले होते. तिथे त्यांना एक कंजार भेटला, हलक्या जातीचा माणूस. त्याला एक वाघ मरून पडलेला सापडला होता, आणि त्याची कातडी आणि हाडे त्याने गाठोड्यात बांधून घेतली होती. चोर जुगाऱ्याला म्हणाला, “हे अवशेष आपण बरोबर घेऊ, आणि गौडच्या लोकांच्या नाकावर टिच्चून त्यांच्यासमोर आपल्या विद्येचे सत्य सिद्ध करू.” आता ते ज्ञानी झाले होते, म्हणून त्यांनी ज्ञानाचा योग्य तोच उपयोग केला: दुसऱ्यांच्या मालमत्तेवर ताबा मिळवण्यासाठी. स्त्रीलंपट, जुगारी आणि नास्तिक यांनी कंजाराला बोलण्यात गुंतवून ठेवले, आणि तेवढ्यात चोराने एका नळीच्या हाडात प्राण फुंकला. ते हाड ताठ उभे राहिले आणि इतक्या विचित्रपणे उड्या मारू लागले की जणू खुद्द वेताळच त्याच्या मागे लागला असावा, अशा भीतीने तो माणूस पळत सुटला. इकडे विष्णुस्वामीने लौगाक्षी ऋषींच्या गूढ वचनांवर एक अतिशय विद्वत्तापूर्ण भाष्य लिहिले होते. त्या ग्रंथाला इतके यश मिळाले की मुलांच्या बाबतीतले त्याचे अपयश ब्राह्मणांच्या मनातून पुसून गेले. त्यानंतर त्याने शिक्षणावरचा विसावा खंड लिहिला. त्यात “उधळ्या पुत्रांची सुधारणा” करण्याच्या पाककृती होत्या.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
सारे विद्यापीठ जमते
बापाने दोन्ही हात पसरून मुलांचे स्वागत केले. मुले आता स्वतःच्या पायावर उभी राहू शकतात, हे त्याला मेहुण्याकडून कळले होते. आमच्या विद्येची जाहीर परीक्षा करून दाखवायची आहे, असे मुलांनी सांगितले, तेव्हा त्या विद्येवर विश्वास नसतानाही ती घडवून आणण्यासाठी त्याने खूप खटपट केली. पंडितांना आणि गुरुजनांना हे खुद्द यमाशीच संधान बांधण्यासारखे वाटले, आणि तिथे यायला ते बराच काळ तयार होईनात. पण विष्णुस्वामीचे नाव आणि त्याचा आग्रह यांपुढे त्यांचे काही चालले नाही. ठरलेल्या दिवशी गौड विद्यापीठातले सर्व धर्मनिष्ठ, विद्वान आणि पूज्य अध्यापक, कुलपतींपासून सगळे, एका मोठ्या बागेत जमले. वर्गाच्या वेळेबाहेर ते तिथे चेंडू खेळत आणि पतंग उडवत असत. चौघे तरुण हाडांचे गाठोडे घेऊन, नजर खाली लावून सावकाश चालत पुढे आले; कारण म्हणतात की पाऊस पडत असला तरी ब्राह्मणाने धावू नये. बापाने लिहून दिलेले एक भाषण त्यांनी केले. ते इतक्या विद्वत्तेने ठासून भरलेले होते की खुद्द लेखकालाही ते जेमतेम कळत होते. ते म्हणाले, जयस्थळच्या आमच्या अदूरदर्शी प्रतिस्पर्ध्यांनी ज्या विद्येची हेटाळणी केली, पण गौडच्या पंडितांनी मोठ्या उदार आणि सुज्ञ जिज्ञासेने जिचे स्वागत केले, त्या विद्येचे सत्य आम्ही सर्वांच्या डोळ्यांसमोर सिद्ध करू. त्या भारदस्त शब्दांनी आणि फुकटच्या स्तुतीने सभेची तल्लख बुद्धी झाकोळून गेली, आणि आपले खुले मन खरोखरच सर्व स्तुतीला पात्र आहे, असे सभेला वाटू लागले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
व्यवहारी माणूस
जे काही चालले होते, त्याला एका कुलपतीखेरीज कोणीच हरकत घेतली नाही. पण त्याच्या विनंतीकडे सगळ्यांनी तुच्छतेने पाहिले; कारण त्याचे संस्कृत अगदी गावंढळपणे सहज कळण्यासारखे होते, आणि व्यवहारी माणूस अशी त्याची अपकीर्ती होती. एक अध्यात्मशास्त्री एका कवीकडे पाहून कुत्सितपणे हसला, एक पुरातत्त्वज्ञ दुसऱ्या एका अध्यात्मशास्त्र्याच्या कानात कुजबुजला, तेव्हा तो अध्यात्मशास्त्री खो खो हसू लागला, आणि वेदांचे तीन मोठे पंडित नवल वाटल्याचे सोंग करून त्याच्याकडे टक लावून पाहू लागले. तेव्हा तो दुखावला, आणखी काही न बोलता उठला आणि घरी चालता झाला. चौघे तरुण आणि त्यांचा बाप गाठोडे उघडून तयारी करू लागले, तेव्हा त्यांच्याभोवती मोठी गर्दी जमली. पहिल्या मुलाने हाडे मांडली आणि प्रत्येक हाड त्याच्या खाचेत बसवले; दात आणि सुळेही तो विसरला नाही. दुसऱ्याने एका अद्भुत लेपाच्या साहाय्याने त्या सापळ्याला हत्तीचे स्नायू आणि हृदय जोडले; ते त्याने याच कामासाठी मिळवून आणले होते. तिसऱ्याने झोळीतून एका मोठ्या बोक्याचा मेंदू आणि डोळे काढले, ते कवटीत बसवले, आणि सारे शरीर गेंड्याच्या एका पिल्लाच्या कातडीने झाकले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
वाघ
मग चौथा, नास्तिक, ज्याच्या देखरेखीखाली हे सगळे काम चालले होते, त्याने आपल्या पोटात दुसरा गोलक बाळगणारा तो गोलक बाहेर काढला. माना उंचावून, श्वास रोखून लोक अगदी जवळ सरकले. त्याने वाघाच्या शरीरात जीवनाचे मूलतत्त्व घातले, आणि लगेच त्या श्वापदाची छाती वरखाली होऊ लागली, ते श्वास घेऊ लागले. त्याने डोळे उघडले. ते ताडकन उठून उभे राहिले, त्याने अंग झटकले, आणि दात कराकरा खात, जिभल्या चाटत, शेपटीने बरगड्यांवर फटकारे मारत सभोवार डोळे वटारून पाहू लागले. पंडितांनी मागे उडी घेतली, आणि श्वापदाने पुढे. मेघगर्जनेसारखी डरकाळी फोडून ते सर्वांत जवळच्या प्रेक्षकांवर तुटून पडले. त्याने विष्णुस्वामीला जमिनीवर आपटले आणि त्याच्या चारही मुलांना नखांनी ओरबाडले. मग त्यांचे रक्त प्यायलाही न थांबता ते पळणाऱ्या पंडितांच्या कळपामागे धावले. एकमेकांना ढकलत, धडपडत, एकमेकांच्या लांब अंगरख्यांना धरत पंडित बागेच्या दाराकडे धावत सुटले. पण त्या श्वापदाला वाघाची हाडे तर होतीच, शिवाय हत्तीचे स्नायूही होते. ऐंशी-नव्वद फुटांच्या थोड्याच झेपांत त्याने पळून जायची प्रत्येक वाट अडवली. दीर्घ उपवासानंतर ते फार भुकेले होते, आणि त्या अविचारी तरुणांनी त्याला मारण्याची उत्तम हत्यारे दिली होती. ते थांबले तेव्हा एकशे एकवीस विद्वान आणि प्रतिष्ठित पंडित आणि गुरुजन जमिनीवर पडले होते: कोणी चावलेले, कोणी ओरबाडलेले, कोणी रक्त शोषून कोरडे केलेले, आणि बहुतेक मरून गार झालेले. त्यांच्यात ज्ञानी विष्णुस्वामी आणि त्याचे चार मुलगे होते, हे सांगायला नकोच.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
सर्वांत मोठा मूर्ख कोण?
ही कथा सांगून वेताळ काही वेळ गप्प राहिला. मग तो पुढे बोलू लागला. “आता माझे बोलणे नीट ऐक, राजा विक्रमा. त्या सगळ्या विद्वानांपैकी सर्वांत परिपक्व, अस्सल मूर्ख कोण, हे मी तुला विचारणार आहे. उत्तर सहज सापडण्याजोगे आहे, पण ते तुला नक्कीच रुचणार नाही. म्हणून जितक्या लवकर होईल तितक्या लवकर तुझा अहंकार मारून टाक; नाहीतर ही सारी रात्र मी बोलत राहीन आणि तू चालत राहशील, आणि हाती काहीच लागणार नाही. लक्षात ठेव: समज नसलेले शास्त्र फारसे उपयोगाचे नसते. समज शास्त्राहून श्रेष्ठ आहे, आणि ज्यांना ती नसते ते नाश पावतात, वाघाला जिवंत करणाऱ्या त्या माणसांसारखे. स्वतःपासून आणि स्वतःच्या गर्वापासून सावध राहा, असे मी तुला आधीच बजावले होते. तर ही घे, स्वतःला शिस्त लावायची एक संधी. त्या सगळ्या विद्वानांपैकी सर्वांत मोठा मूर्ख कोण होता?” कसला अहंकार मारायला सांगितले आहे, हे वीर राजाला नीट उमगले नाही. मुलगा ऐकत असताना हे उत्तर देणे किती अवघड आहे, याचाच तो विचार करीत राहिला. वेताळाने त्याला पुन्हा डिवचले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
म्हाताऱ्या मूर्खासारखा मूर्ख नाही
अखेर विक्रम सावकाश, अगदी नाखुशीने म्हणाला, “त्या सर्वांमध्ये सर्वांत मोठा मूर्ख म्हणजे तो बाप. मुलांच्या विद्येवर त्याचा विश्वास नव्हता, तरीही ती पाहायला सारे विद्यापीठ गोळा करण्यासाठी त्याने स्वतःचे नाव पणाला लावले. म्हाताऱ्या मूर्खासारखा मूर्ख दुसरा नाही, असे म्हणतात ना?” “तुझे फार फार आभार!” वेताळ कर्कश हसत ओरडला. “आता मी माझ्या झाडावर परत जातो. या मस्तकाची शपथ, एका बापाने दुसऱ्या बापाला इतक्या तत्परतेने दोषी ठरवलेले मी यापूर्वी कधीच ऐकले नव्हते!” एवढे बोलून तो गाठोड्यातून निसटला आणि दिसेनासा झाला. मुलाने आज्ञा मोडली म्हणून राजा त्याला थोडा रागावला. मी उत्तर देण्यापूर्वीच माझ्या दंडाला चिमटा काढ, असे राजाने सांगितले होते, पण राजपुत्राने तसे केले नव्हते. तुझ्या चलाखीबद्दल माझे मत नेहमीच अधिक चांगले होते, आणि इतक्या उथळ युक्तीला तू फसशील असे मला कधीच वाटले नसते, असे तो म्हणाला. धर्मध्वजाने एका शब्दानेही उत्तर दिले नाही, पण पुढच्या वेळी अधिक शहाणपणाने वागायचे वचन दिले. मग ते झाडापाशी परत गेले, आणि आजवर इतक्यांदा केले होते तेच त्यांनी केले.
वेताळाची सातवी कथा — शहाण्या मूर्खांच्या अगाध मूर्खपणाची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या सातव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची बाविसावी कथा आहे; तिथे चार भाऊ एका सिंहाला जिवंत करतात. नास्तिकाचे मत, गुरुजनांनी दिलेल्या शिक्षा, मुलांची फजिती, दोन विद्यापीठांचा वाद आणि जमलेल्या विद्वानांची यादी संक्षेपाने दिली आहे.