विक्रम वेताळ
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
धर्मस्थळचा ब्राह्मण
वेताळाला कापडात बांधून पाठीवर टाकून विक्रम पुन्हा निघाला, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्या शेजारून चालू लागला. वेताळाने सहावी कथा सुरू केली. यमुनेच्या रम्य तीरावर धर्मस्थळ, म्हणजे धर्माचे स्थान, नावाचे एक नगर होते. तिथे केशव नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो मोठा धर्मनिष्ठ होता; नदीकाठी त्याचे तप आणि पूजाअर्चा अखंड चालू असे. देवाच्या मातीच्या मूर्ती तो विकत आणीत नसे, स्वतःच्या हातांनी घडवीत असे. पवित्र शिळांच्या माथ्याला तो शेंदूर फासी आणि त्यांना फुले, फळे, पाणी, मिठाई आणि तळलेले वाटाणे वाहत असे. विद्येकडे तो उशिराच वळला होता. विसाव्या वर्षापर्यंत पुस्तकांकडे पाठ फिरवून तो प्रेमदेव कामदेव आणि त्याची पत्नी रती यांचीच उपासना करीत असे. पुढे आईवडिलांनी त्याची कानउघाडणी केली, तेव्हा गावातल्या पंचानन देवाच्या प्रसिद्ध मूर्तीच्या वरच्या झाडावर तो लपून बसला. त्याने देवाला विटाळले आणि त्याला तळ्यात फेकून दिले. आता पंचानन याचा जीव घेणार, असे सारे गाव शपथेवर सांगू लागले. तेव्हा तो इतका घाबरला, की त्या घटकेपासून आईवडिलांच्या आज्ञेत राहू लागला, आणि अभ्यास करता करता देशातला सर्वांत विद्वान माणूस झाला.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
मधुमालती
केशवाला मधुमालती नावाची मुलगी होती. मधुर सुगंधाची जाई, असा तिच्या नावाचा अर्थ. ती अतिशय सुंदर होती. एवढा सुबक चेहरा घडवायला देवांना सामग्री कुठून मिळाली? त्यांनी चंद्राचा उत्तम भाग काढून घेतला. कुणाला पुरावा हवा आहे? त्याने चंद्रावरच्या रिकाम्या जागा पाहाव्यात. तिचे डोळे पूर्ण उमललेल्या नीलकमळासारखे, हात कमळाच्या देठासारखे आणि मोकळे केस रात्रीच्या दाट अंधारासारखे होते. ती उपवर झाली, तेव्हा तिची आई, वडील आणि भाऊ, तिघेही तिच्या काळजीत पडले. कारण शहाण्यांनी म्हटले आहे, “लग्नाच्या वयाची, पण नवरा नसलेली मुलगी म्हणजे घरावरची सदैव टांगती तलवार.” एके दिवशी केशव आपल्या एका यजमानाच्या लग्नाला गेला, आणि त्याचा मुलगा गुरूच्या घरी अध्ययनाला गेला. ते दोघे बाहेर असताना एक तरुण घरी आला. त्याच्या देखणेपणावरून मुलीच्या आईने त्याच्या गुणांची पारख केली आणि ती त्याला म्हणाली, “माझी मुलगी मी तुला देईन.” पण इकडे वडिलांनीही यजमानाच्या घरी भेटलेल्या एका तरुण ब्राह्मणाला तिला देण्याचे वचन दिले होते. आणि भावानेही, तो जिथे अध्ययनाला जाई तिथल्या एका सहाध्यायाशी बहिणीचा वाङ्निश्चय करून टाकला होता.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
एक वधू, तीन वर
काही दिवसांनी बाप आणि मुलगा घरी परतले, प्रत्येकजण आपापला वर घेऊन. पाहतात तो तिसरा आधीच घरात बसलेला! त्यांची नावे त्रिविक्रम, वामन आणि मधुसूदन. बुद्धीने आणि देहाने, विद्येने आणि वयाने तिघेही सारखेच होते. बापाने त्यांच्याकडे पाहिले आणि तो मनाशी म्हणाला, “एक वधू आणि तीन वर! कोणाला द्यावी आणि कोणाला नाही? आम्ही तिघांनी या तिघांना शब्द दिला आहे. आता करावे तरी काय?” मग त्याने बुद्धीची परीक्षा घ्यायचे ठरवले. शहाण्यांचे सर्वोत्तम वचन जो सांगेल, त्याला मुलगी मिळेल. त्रिविक्रम म्हणाला, “शौर्याची कसोटी युद्धात लागते, प्रामाणिकपणाची कर्ज फेडताना, मैत्रीची संकटात आणि पत्नीच्या निष्ठेची दारिद्र्याच्या दिवसांत.” वामन म्हणाला, “जी स्त्री माहेरी आज्ञेत राहत नाही, मेजवान्या आणि करमणुकींसाठी बाहेर भटकते, आणि पुरुषांसमोर डोक्यावरचा पदर टाकून देते, ती सद्गुणी नव्हे. जी फार झोपते, मद्य पिते आणि पतीपासून दूर राहण्यात सुख मानते, तीही नव्हे.” “समुद्रावर कोणी विश्वास ठेवू नये,” मधुसूदन म्हणाला, “नखे, शिंगे किंवा प्राणघातक शस्त्र बाळगणाऱ्या कशावरही ठेवू नये; स्त्रीवर नाही, आणि राजावरही नाही.” ब्राह्मणाचा निर्णय अजून होत नव्हता, आणि त्याचे मन शेवटच्या वचनाकडे थोडे झुकत होते. तेवढ्यात त्या सुंदर मुलीला साप चावला, आणि काही तासांतच ती मरण पावली.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
अस्थींची वाटणी
बाप आणि तिघे वर काही वेळ सुन्न होऊन बसून राहिले. मग ते उठले, आणि मोठी खटपट करून त्यांनी विष उतरवणारे सर्व प्रकारचे मांत्रिक, गारुडी, जाणते पुरुष आणि जाणत्या बायका बोलावून आणले. त्यांनी मुलीला पाहिले आणि सांगितले, “ही आता जिवंत होणार नाही.” एकाने तिथीला दोष दिला, दुसऱ्याने वाराला, तिसऱ्याने नक्षत्रांना, तर चौथ्याने दंश झाला त्या जागेला. पाचवा म्हणाला, “इथे सृष्टिकर्ता ब्रह्मदेवसुद्धा प्राण परत आणू शकणार नाही. मग आमची काय कथा? तुम्ही अंत्यसंस्कार करा; आम्ही निघतो.” मांत्रिक आपल्या वाटेने गेले. दुःखाने खचलेल्या बापाने मुलीच्या देहाला स्मशानात अग्नी दिला आणि तो घरी परतला. मग ते तिघे तरुण एकमेकांना म्हणाले, “आता सुख दुसरीकडे शोधले पाहिजे.” अंतरिक्षाचा देव इंद्र याचे वचन त्यांनी पाळायचे ठरवले: “जो प्रवास करतो, त्याचा इंद्र मित्र असतो. सूर्याचे सुख पाहा; तो सतत चालतो आणि कधी थकत नाही. चालत राहा!” वेगळे होण्यापूर्वी त्यांनी आपल्या प्रियेचे अवशेष आपसात वाटून घेतले, आणि प्रत्येकजण आपल्या वाटेने निघून गेला.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
विसरण्याच्या तीन वाटा
त्रिविक्रमाने तिच्या जळलेल्या अस्थी बांधून घेतल्या आणि तो त्या काळी प्रबळ असलेल्या वैशेषिक पंथात सामील झाला. त्याने आठ महापातके वर्ज्य केली आणि पाच व्रते घेतली; त्यांतले एक व्रत कधीही लग्न न करण्याचे होते. एक पांढरी लंगोटी, तोंड पुसायचा एक पंचा, भिक्षापात्र आणि वाटेतले किडे झाडायला लोकरीची कुंचली, एवढीच त्याची मालमत्ता. माणसाला भुरळ घालणारे हे रूप म्हणजे हाडे, मांस आणि रक्त यांनी भरलेली “कातड्याने झाकलेली एक टोपली” आहे, असे स्वतःला बजावून तो तिच्यावरचे प्रेम मनातून काढून टाकायचा प्रयत्न करू लागला. वामनाने तिच्या राखेचे गाठोडे बांधले. केस पिकलेले आणि नातवंडे जन्मलेली पाहणाऱ्या गृहस्थासाठी स्मृतिकार मनूने जो नियम सांगितला आहे, तो त्याने जरा वेळेआधीच पाळला. तो वनात जाऊन राहिला. केस, दाढी आणि नखे त्याने वाढू दिली. उन्हाळ्यात तो पाच अग्नींच्या मधोमध बसे, आणि मुसळधार पावसात उघड्यावर उभा राही. तिसरा, मधुसूदन, भिक्षेची झोळी आणि गळ्याभोवती पट्टा घेऊन जोगी झाला. केवळ कोंड्यावर गुजराण करीत तो दूरदूर भटकला. ब्रह्माचे दर्शन घडावे म्हणून माणूस जी आसने, जो प्राणायाम आणि जी सारी साधना करतो, ती सगळी त्याने केली.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
जोग्याचे जेवण
एके दिवशी जोगी मधुसूदन एका घरी भिक्षा मागायला गेला. घरधनी म्हणाला, “आज कृपा करून इथेच भोजन करावे!” त्याने अतिथीचे हातपाय धुववले, जेवण वाढायच्या चौकोनी जागी त्याला बसवले आणि स्वतः त्याच्या शेजारी बसला. “दारी आलेल्या अतिथीला विन्मुख पाठवू नये,” असे शास्त्रवचन त्याने सांगितले. “अतिथीला संतुष्ट केल्याने गृहस्थाला धन, कीर्ती, दीर्घायुष्य आणि स्वर्गात स्थान मिळते.” घरधन्याची बायको जेवण वाढायला आली. भात, डाळ, तेल आणि मसाले, सारे एका नव्या मातीच्या मडक्यात शिजवलेले होते. काही वाढून झाले होते, बाकीचे वाढायचे होते, तेवढ्यात तिचा लहान मुलगा मोठमोठ्याने रडू लागला आणि त्याने तिचा पदर धरला. तिने स्वतःला सोडवायचा प्रयत्न केला, पण तो सोडेना; ती जितकी समजूत घाली, तितका तो अधिक रडे. तेव्हा आईला राग आला. तिने मुलाला उचलले आणि चुलीत फेकून दिले. आगीने क्षणात त्याची राख झाली. जोगी न जेवताच उठला. “आपण का जेवत नाही?” घरधन्याने विचारले. जोगी म्हणाला, “मी तुमचा अतिथी आहे खरा; पण एवढे राक्षसी कृत्य करणाऱ्याच्या छपराखाली कोणी अन्न कसे खावे? ‘जो स्वतःच्या विकारांवर ताबा ठेवत नाही, त्याचे जगणे व्यर्थ’, असे म्हटलेच आहे ना?”
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
संजीवनी विद्येचे पुस्तक
घरधनी हसला. तो घराच्या दुसऱ्या भागात गेला आणि मेलेल्यांना जिवंत करणाऱ्या संजीवनी विद्येचे एक पुस्तक घेऊन आला. भिंतीत टोके रोवलेल्या दोन तुळयांच्या मधे त्याने ते लपवून ठेवले होते. ते कापडात गुंडाळलेले होते आणि दोन सपाट फळ्यांच्या मधे बांधलेले होते. त्याने ते उघडले आणि त्यातून एक मंत्र काढला. अनेक विधी करून त्याने तो मंत्र म्हटला, आणि त्या क्षणी मूल पुन्हा जिवंत झाले. घरधनी म्हणाला, “सर्व मौल्यवान वस्तूंत विद्या सर्वांत मोलाची. इतर संपत्ती चोरीला जाते किंवा खर्च होऊन जाते; पण विद्या अमर आहे. ती जितकी खर्च करावी तितकी वाढते, आणि चोराच्या हाती ती कधी लागत नाही.” जोगी मनात म्हणाला, “ते पुस्तक मला मिळाले, तर मी माझ्या प्रियेला जिवंत करीन, आणि ही अवघडलेली आसने आणि जीव कोंडणारा प्राणायाम सोडून देईन.” असा निश्चय करून तो जेवायला बसला आणि त्या घरीच राहिला. रात्र झाली. सगळ्यांची जेवणे झाली आणि सगळे निजायला गेले. जोगीही घराच्या एका भागात आडवा झाला, पण त्याने डोळ्याला डोळा लागू दिला नाही. रात्रीचा एक प्रहर उलटला आणि सगळे गाढ झोपले असावेत, असा अंदाज आल्यावर तो हळूच उठला. तो घरधन्याच्या खोलीत गेला, तुळयांमधून पुस्तक काढले आणि चालता झाला.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
स्मशानात
मधुसूदन तडक त्या जागी गेला, जिथे मधुमालतीला अग्नी दिला होता. तिथे त्याचे दोघे प्रतिस्पर्धी एकत्र बसून आपापल्या विद्येची तुलना करीत होते. त्यांनी त्याला लगेच ओळखले आणि हाक मारली, “भाऊ, तूही जगभर भटकलास. सांग, आम्हाला उपयोगी पडेल असे काही शिकलास का?” तो म्हणाला, “मी मेलेल्यांना जिवंत करण्याची विद्या शिकलो आहे.” “खरेच शिकला असशील,” दोघे ओरडले, “तर आपल्या प्रियेला जिवंत कर.” मधुसूदन मंत्र म्हणू लागला. चहूकडे भयानक दृश्ये दिसू लागली. कोल्हे, घुबडे, कावळे, मांजरे, गाढवे, गिधाडे, कुत्री आणि सरडे ओरडू लागले, आणि असंख्य अदृश्य जीव त्यांच्याभोवती थैमान घालू लागले: यमदूत, आणि त्यांच्यासोबत भुते, पिशाच्चे, दानव आणि खवीस. तिघा प्रियकरांनी स्वतःच्या अंगातून रक्त काढले आणि चंडी देवीला अर्पण केले. त्यांनी प्रार्थना केली, “हे विश्वेश्वरी, सर्वांच्या इच्छा पुरवणाऱ्या देवी, तुझा जयजयकार असो! माझ्या देहाचे हे रक्त स्वीकार आणि माझ्यावर प्रसन्न हो.” मग त्यांनी स्वतःच्या मांसाची आहुती दिली, आणि प्रत्येकाने मागणे मागितले, “हे देवी, ती कन्या मला पुन्हा जिवंत पाहू दे!”
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
कन्या परतली
मग त्रिविक्रमाने इतक्या काळजीने जपलेल्या अस्थी आणि वामनाने जपलेली राख, यांचा त्यांनी एक ढीग केला. जोगी मंत्र म्हणत राहिला, तशी जमिनीतून एक पांढरी वाफ वर आली आणि हळूहळू दाट होत एका धूसर आकृतीत बदलली. अस्थी आणि राख थोडी थोडी त्या आकृतीत ओढली जात होती, आणि ते पाहताना तिघांच्या अंगातले रक्त गोठले. मला आईकडे घेऊन चला, अशी कन्येने विनवणी केली, तेव्हाच ते भानावर आले. मग कामदेवाने त्यांना आंधळे केले, आणि ती सुंदर मुलगी कोणाची यावरून ते कडाक्याने भांडू लागले. प्रत्येकाला तिचा एकट्याचा स्वामी व्हायचे होते. मंत्राचा खरा आधार अस्थीच, असे त्रिविक्रमाने ठासून सांगितले; वामनाने राखेची शपथ घेतली; आणि मधुसूदनाने त्या दोघांची हसून टर उडवली. हा वाद कोणालाच मिटवता आला नाही. मोठमोठे पंडितही हतबुद्ध झाले. आणि राजा? छे! अक्कल आणि शहाणपण मागायला कोणी राजाकडे थोडेच जाते! मला प्रश्न पडतो, थोर राजा विक्रमांना तरी ठरवता येईल का, की ती स्त्री कोणाची: त्रिविक्रमाची, वामनाची, की मधुसूदनाची?
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
अस्थी, प्राण आणि राख
“वामनाची, ज्याने तिची राख जपली त्याची, अरे दुष्टा!” वेताळाच्या उद्धट शेरेबाजीने बराच दुखावलेला वीर विक्रम ओरडला. “पण,” वेताळ निर्लज्जपणे म्हणाला, “त्रिविक्रमाने तिच्या अस्थी जपल्या नसत्या, तर तिला जिवंत कसे करता आले असते? आणि मधुसूदन मृतांना उठवण्याची विद्या शिकला नसता, तर ती पुन्हा जिवंत कशी झाली असती? निदान मला तरी असे दिसते. पण महाराजांची राजबुद्धी कदाचित याचा उलगडा करील.” “अरे पिशाच्चा!” राजा संतापून म्हणाला. “तिच्या अस्थी जपून त्रिविक्रमाने तिच्या पुत्राची जागा घेतली; म्हणून तो तिच्याशी लग्न करू शकत नाही. मधुसूदनाने तिला जिवंत केले, म्हणजे तिला प्राण दिले; तेव्हा तो उघडच तिचा पिता झाला, आणि तो तिचा पती होऊ शकत नाही. म्हणून ती वामनाचीच पत्नी, ज्याने तिची राख जपली.” “हे राजा,” वेताळ ओरडला, “मला भलतीच धास्ती वाटत होती; पण आपली संगत इतक्यात सुटणार नाही, हे पाहून मला आनंद झाला. प्रेमिकांच्या रुसव्याफुगव्यांसारख्याच या लहानसहान ताटातुटी पुढच्या अधिक जवळिकीची नांदी असतात, असे मी मानतो. महाराजांच्या अनुमतीने आपण थोडा आणखी लोंबकळण्याचा सराव करू.” असे म्हणून वेताळ पुन्हा झाडावर जाऊन लटकला.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
चालत की बसून
विक्रमाने त्याला पुन्हा पकडले आणि खांद्यावर घेतले. त्याने विचार केला, “या वेळी खाली बसून या पाजीची कथा ऐकलेली बरी नाही का? चालणे आणि विचार करणे, या दुहेरी कामामुळेच कदाचित माझा गोंधळ उडत असेल.” म्हणून पागोट्याच्या कापडाने आणि कमरबंदाने घट्ट बांधलेले ते गाठोडे त्याने जमिनीवर ठेवले, त्याच्यासमोर तो मांडी घालून बसला, आणि मुलालाही तसेच बसायला सांगितले. वेताळाने याला कडाडून विरोध केला. हे माझ्या आणि राजाच्या कराराविरुद्ध आहे, असे तो म्हणाला. विक्रमाने कराराचे मूळ शब्दच म्हणून दाखवले, आणि त्यांत चालण्याचा किंवा बसण्याचा काहीच उल्लेख नाही, हे दाखवून दिले. मग वेताळ रुसला, आणि आता एक शब्दही बोलणार नाही, अशी त्याने शपथ घेतली. पण तोही नियतीच्या साखळीने बांधलेला होता. थोड्याच वेळात त्याने तोंड उघडले, आणि मी आता खरी कथा सांगतो, हे नेहमीचे वचन देऊन तो सांगू लागला.
वेताळाची सहावी कथा — एका स्त्रीवरून तिघांचा वाद
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या सहाव्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची दुसरी कथा आहे. केशवाचे बालपण, स्त्रियांविषयीची वचने, गारुड्यांचे ज्ञान, इंद्राचे प्रवासगीत, वरांची व्रते आणि साधना, आणि स्मशानातले विधी संक्षेपाने दिले आहेत.