विक्रम वेताळ
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
वर्धमानचा सेनापती
विक्रमाने वेताळाला पुन्हा कापडात गुंडाळून पाठीवर घेतले होते, आणि त्याचा मुलगा धर्मध्वज त्याच्याबरोबर चालत होता. “ऐक, हे वीर राजा,” असे म्हणून वेताळाने कथा सुरू केली. प्राचीन वर्धमान नगरीत प्रतापी राजा रूपसेन राज्य करीत होता. तिथे राजेश्वर नावाचा एक नामांकित रजपूत योद्धा राहत होता. स्वतःच्या पराक्रमाने आणि वर्तनाने तो सैन्यातल्या अगदी खालच्या पायरीवरून सेनापतिपदापर्यंत चढला होता. त्या पदावर पोहोचल्यावर इतर सरदारांसारखा तो देवाचे आभार मानत स्वस्थ बसला नाही. तो असा सुधारक निघाला की युद्धकलेचे रूपच त्याने काही अंशी बदलून टाकले. पंडितांनी आणि ब्राह्मणांनी अभ्यासिकेत बसून रचलेले नियम, किंवा प्राचीन शास्त्रग्रंथांतल्या मोहिमांच्या योजना, यांच्यापेक्षा तो स्वतःच्या अनुभवावर अधिक विश्वास ठेवी. पराभवाने भाग पाडण्याआधीच त्याने सैनिकांची ओबडधोबड धनुष्ये बदलली. शत्रूच्या हत्तींवर अग्निबाण सोडणाऱ्या योद्ध्यांचे एक पथक उभारून त्याने अनेक मोहिमा जिंकल्या. “विक्रमा, कथेकडे परत वळण्यापूर्वी त्याच्या विवेकबुद्धीचे एक उदाहरण तुला सांगतो,” वेताळ म्हणाला. “कारण तू खरोखरच वीर राजा आहेस, आणि महान सेनापती राजेश्वराच्या नव्या सुधारणांचे तू अनुकरण करशील, असा पुरा संभव आहे.” वेताळाच्या या टोमण्यावर राजा नुसता हुंकारला.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
म्हातारे सरदार
राजेश्वराने पाहिले, तर धन्याच्या सैन्यात क्षत्रिय योद्धे अधिकारी होते, आणि ते केवळ म्हातारे आणि लठ्ठ झाल्यामुळे मोठे झाले होते. काही तर इतके जख्खड होते की कोणाच्या मदतीशिवाय त्यांना घोड्यावर चढता येत नसे, आणि चढल्यावर बारा वारांपलीकडचे दिसत नसे. राजेश्वराने त्यांना निवृत्तिवेतन देऊन घरी बसवले. जो सरदार स्वतःच्या पायांवर नीट उभा राहू शकत नाही, किंवा दिवसभर ऊन सोसू शकत नाही, अशा कोणालाही तो जवळ करीत नसे. एखादा साधा शिपाई लढाईत चमकला, तर तो त्याला क्षत्रिय वर्णाचा दर्जा आणि हक्क देई. युद्धात भाग घेतलेल्या प्रत्येकाला चांदीच्या अंगठ्या आणि लगडी वाटण्याचा रिवाज होता; मग तो वाळूच्या ढिगाआड बसून राहिलेला असो, की हल्ल्याच्या आघाडीवर असो. राजेश्वर त्या फक्त लायक माणसांनाच देई. सांगायला नकोच, थोड्याच अवधीत त्याच्या सैन्याने समोर आलेल्या प्रत्येक राजाचा आणि सेनापतीचा पराभव केला. एके दिवशी सेनापती दरवाजाजवळच्या खोलीत बसला होता, तेव्हा त्याला बाहेरून अनेक माणसांचे आवाज ऐकू आले. त्याने विचारले, “दारात कोण आहे? हा गोंगाट कसला?” द्वारपाल म्हणाला, “धनी, श्रीमंतांच्या दाराशी पुष्कळ लोक येऊन बसतात. उपजीविका मिळेल, धन मिळेल, अशी त्यांना आशा असते. भेटले की ते इकडच्या तिकडच्या गप्पा मारतात. तोच हा गोंगाट.” हे ऐकून राजेश्वर काहीच बोलला नाही.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
नख आणि तलवार
इतक्यात दक्षिणेकडून एक प्रवासी नोकरीच्या आशेने सेनापतीच्या वाड्यावर आला. तो वीरवर नावाचा रजपूत होता. द्वारपालाने त्याची हकीकत ऐकून घेतली आणि धन्याला सांगितले, “हे सरदार, दारात एक शस्त्रधारी माणूस उभा आहे; त्याला चाकरी हवी आहे. आपली आज्ञा असेल, तर त्याला आपल्यासमोर हजर करतो.” “त्याला आत घेऊन ये,” सेनापती म्हणाला. राजेश्वराने विचारले, “हे रजपुता, तू कोण आहेस? काय करतोस?” वीरवर म्हणाला की शस्त्रविद्येत माझे मोठे नाव आहे, आणि माझ्या निष्ठेची आणि शौर्याची कीर्ती भरतखंडाच्या दूरदूरच्या टोकांपर्यंत पोहोचली आहे. अशी स्वतःची स्तुती करणारी माणसे सेनापतीने पुष्कळ पाहिली होती. त्यामुळे याला शस्त्रांतले काहीच कळत नाही हे दाखवून याची फजिती करावी, एवढीच इच्छा त्याच्या मनात आली. म्हणून त्याने त्याला तलवार उपसून काही करामत दाखवायला सांगितले. वीरवराने लगेच आपली उत्तम तलवार उपसली. सेनापतीच्या मनात काय आहे ते ओळखून त्याने डावा हात वर केला आणि तर्जनी आकाशाकडे रोखली. मग तलवार डोक्याभोवती गरगर फिरवून एकाच सफाईदार घावाने त्याने नखाची एक पातळ कपची छाटली, आणि ती जमिनीवर पडली. बोटाच्या टोकावर रक्ताचा एक थेंबसुद्धा दिसला नाही. “चिरंजीव हो!” राजेश्वर कौतुकाने उद्गारला. त्याने या नव्या माणसाला युद्धकलेविषयी, किंवा खरे म्हटले तर युद्धकलेविषयीच्या स्वतःच्या मतांविषयी, काही प्रश्न विचारले. वीरवराने इतक्या जोमाने आणि समजुतीने उत्तरे दिली की हा कोणी सामान्य तलवारबाज नाही, हे सेनापतीने ओळखले.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
हजार तोळे सोने
राजेश्वर त्या नव्या माणसाला राजा रूपसेनाच्या राजवाड्यात घेऊन गेला, आणि याला विनाविलंब नोकरीत घ्यावे, अशी त्याने विनंती केली. राजा बोलायला मोजका, पण विचारांनी भरलेला होता. सेनापतीचे म्हणणे ऐकून त्याने विचारले, “हे रजपुता, तुझ्या रोजच्या खर्चासाठी तुला काय देऊ?” वीरवर म्हणाला, “मला रोज हजार तोळे सोने द्यावे, म्हणजे माझा निर्वाह चालेल.” राजा अत्यंत चकित होऊन उद्गारला, “तुझ्याबरोबर सैन्य आहे की काय?” रजपूत जरा ताठ्यातच म्हणाला, “नाही. माझ्याबरोबर पहिली माझी बायको, दुसरा मुलगा, तिसरी मुलगी आणि चौथा मी स्वतः. पाचवे कोणी माझ्याबरोबर नाही.” हे ऐकून सारा दरबार तोंड फिरवून हसू लागला. पडद्याआडून डोकावणाऱ्या स्त्रियांनीही पदराने तोंडे झाकली. आणि त्या रजपुताला राजाच्या समोरून बाहेर पाठवण्यात आले. वेताळ पुढे म्हणाला, “तुम्हा माणसांत एक गोष्ट लक्षात घेण्यासारखी आहे. माणूस स्वतःची जी किंमत सांगतो, तीच जग पुष्कळदा मान्य करते. स्वतःची किंमत मोठी लावा, म्हणजे प्रत्येक जण शेजाऱ्याला म्हणेल, ‘या माणसात काहीतरी असले पाहिजे.’ मी शूर आहे, हुशार आहे, इतकेच काय देखणा आहे, असे सगळ्यांना सांगत राहा; कालांतराने त्यांना ते खरे वाटू लागेल.”
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
एक तात्त्विक धागा
“पोरा, त्याचे ऐकू नकोस,” राजा विक्रम धर्मध्वजाला हाक मारून म्हणाला. धर्मध्वज जरा मागे पडला होता आणि वेताळाची नीतिवचने कान देऊन ऐकत होता. “त्याचे ऐकू नकोस. आणि अरे दुष्टा, तुझ्या या हीन तत्त्वांपुढे विनय, नम्रता, स्वार्थत्याग आणि असे कितीतरी गुण, जे... जे सद्गुणच आहेत, त्यांचे काय होणार, ते मला सांग.” वेताळ म्हणाला, “मला ठाऊक नाही, आणि त्याची मला पर्वाही नाही. पण एका मानवी देहातून दुसऱ्यात राहत आल्यामुळे मी एक गोष्ट शिकलो आहे. शहाणा माणूस स्वतःला ओळखतो. म्हणून तो फार नम्रही नसतो आणि फार गर्विष्ठही नसतो; कारण अंगरख्याच्या काटछाटीत त्याचा जितका हात असतो, त्यापेक्षा अधिक हात स्वतःला घडवण्यात नसतो. स्वतःच्या भिडस्तपणाला विनय म्हणतो तो मूर्ख. आता, मी जेव्हा जेव्हा एखाद्या प्रेतात शिरतो, मग ते पुरुषाचे असो, स्त्रीचे असो की मुलाचे, तेव्हा मला अगदी विनम्र वाटते. कारण मला ठाऊक असते की हे माझे बिऱ्हाड नुकतेच कोणा तरी शिष्ट गाढवाचे होते. आणि—” “तुझी पाठ जमिनीवर आपटू का?” राजा विक्रमाने रागाने विचारले. या वेळी मी तात्त्विक विचारांच्या एका धाग्यावर अडखळलो, असे काहीसे पुटपुटून वेताळाने कथा पुढे चालवली.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
पहाऱ्यावर वीरवर
राजा रूपसेनाने आधी स्वतःलाच विचारले, या रजपुताने स्वतःच्या चाकरीची एवढी मोठी किंमत का सांगितली? मग त्याला वाटले, हा इतके मागतो आहे, त्याअर्थी काहीतरी कारण असणार, आणि ते कालांतराने उघड होईल. पुढे त्याला आशा वाटली की इतके दिले, तर ही उदारता कधीतरी त्याच्या स्वतःच्याच कामी येईल. हा विचार करून त्याने वीरवराला आणि खासगीच्या कारभाऱ्याला बोलावले, आणि कारभाऱ्याला सांगितले, “या रजपुताला आमच्या खजिन्यातून रोज हजार तोळे सोने द्या.” वीरवराने त्या धनाचा उत्तम विनियोग केला. रोज सकाळी तो त्याचे दोन भाग करी, आणि एक भाग ब्राह्मणांना आणि कुलपुरोहितांना देई. उरलेल्या अर्ध्याचे पुन्हा दोन भाग करून एक भाग तो यात्रेकरूंना आणि विष्णूच्या फिरत्या बैराग्यांना, शिवाच्या संन्याशांना दान करी, आणि शेवटच्या चौथ्या भागातून गरिबांसाठी अन्न शिजवून घेई. जे उरेल ते तो आणि त्याचे कुटुंब खात. रोज संध्याकाळी तो ढाल-तलवार घेऊन सज्ज होई आणि राजाच्या पलंगाजवळ पहाऱ्यावर उभा राही. हातात तलवार घेऊन रात्रभर तो पलंगाभोवती फेऱ्या घाली. राजाला जाग येऊन त्याने “कोण आहे?” असे विचारले, की वीरवर लगेच उत्तर देई, “वीरवर हजर आहे. आपली जी आज्ञा असेल, ती तो पाळील.” रूपसेन त्याला पुष्कळदा विचित्र आज्ञा देई. कारण म्हटले आहे, “सेवकाची परीक्षा घ्यायची, तर त्याला वेळी-अवेळी कामे सांगावी. तो आनंदाने आज्ञा पाळील, तर तो उपयोगी आहे असे जाणावे. उलट उत्तर देईल, तर त्याला तत्काळ काढून टाकावे.” आणि ज्ञानी लोक म्हणतात की खरी सेवा करणे कोणत्याही धार्मिक अध्ययनापेक्षा कठीण आहे.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
स्मशानातला आक्रोश
एका रात्री जवळच्या स्मशानातून एका स्त्रीचा आकांत ऐकू आला. राजाने हाक मारली, “पहाऱ्यावर कोण आहे?” “मी आहे,” वीरवर म्हणाला. “काय आज्ञा आहे?” राजा म्हणाला, “ती स्त्री जिथे आक्रोश करते आहे, तिथे जा. तिच्या दुःखाचे कारण शोधून काढ आणि लवकर परत ये.” रजपूत निघाला. वीरवराच्या नजरेस पडू नये म्हणून राजाने काळे कपडे घातले, आणि त्याचे धैर्य पाहण्यासाठी तो त्याच्या मागोमाग गेला. स्मशानात वीरवराला एक सुंदर स्त्री दिसली. तिचा वर्ण फिकट पिवळा होता आणि ती डोक्यापासून पायापर्यंत दागिन्यांनी मढलेली होती. तिच्या उजव्या हातात एक शिंग होते आणि डाव्या हातात एक हार. ती कधी नाचे, कधी उड्या मारी, कधी इकडेतिकडे धावे. तिच्या डोळ्यांत एकही अश्रू नव्हता, पण ती डोके बडवून घेई, केविलवाणा आक्रोश करी आणि पुन्हा पुन्हा जमिनीवर अंग आपटी. ही समुद्राच्या फेसातून जन्मलेली, साऱ्या देवगणांची लाडकी देवी आहे, हे वीरवराने ओळखले नाही. त्याने विचारले, “तू अशी स्वतःला का बडवून घेतेस? का आक्रोश करतेस? तू कोण आहेस, आणि तुझ्यावर कोणते दुःख कोसळले आहे?” ती म्हणाली, “मी राजलक्ष्मी आहे.” वीरवराने विचारले, “मग तू रडतेस का?”
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
देवीने सांगितलेली किंमत
देवी म्हणाली, “राजाच्या महालात हीन कृत्ये घडतात, अगदी नीच जातीला शोभणारी. त्या महालावर नक्कीच अवकळा येईल, आणि मी त्याला सोडून जाईन. एक महिना उलटला की राजाला मोठे क्लेश भोगावे लागतील आणि तो मरेल. म्हणून मी रडते आहे. राजघराण्याला मी पुष्कळ सुख दिले आहे, आणि माझे हे भाकीत कोणत्याही प्रकारे खोटे ठरू शकत नाही, याचे मला दुःख होते.” वीरवराने विचारले, “राजा वाचेल आणि शंभर वर्षे जगेल, असा काही उपाय आहे का?” देवी म्हणाली, “आहे. इथून पूर्वेला सुमारे आठ मैलांवर माझी उग्र बहीण देवी हिचे मंदिर आहे. स्वतःच्या हाताने तुझ्या मुलाचे शिर कापून तिला अर्पण कर, म्हणजे तुझ्या राजाचे राज्य एक युगभर टिकेल.” एवढे सांगून राजलक्ष्मी अंतर्धान पावली. वीरवर एक शब्दही बोलला नाही; तो घाईघाईने घरी निघाला. कोणाला दिसू नये म्हणून अजूनही काळ्या वेषात असलेला राजा त्याच्या अगदी मागोमाग गेला, आणि वीरवराने जे जे केले ते सारे त्याने पाहिले आणि ऐकले. रजपूत सरळ बायकोकडे गेला. त्याने तिला उठवले आणि घडलेले सगळे सांगितले. तिने लगेच मुलाला उठवले, आणि मुलगीही जागी झाली. मग वीरवराने सगळ्यांना रानातल्या देवीच्या मंदिराकडे आपल्यामागून यायला सांगितले.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
मुलाचे उत्तर
वाटेत रजपूत बायकोला म्हणाला, “तू स्वखुशीने मुलाला सोडायला तयार असशील, तर धन्यासाठी मी त्याचा संहारिणी देवीला बळी देईन.” ती म्हणाली, “आईवडील, मुलगा-मुलगी, भाऊ-आप्त, आता मला कोणीच नाही. तुम्हीच माझे सर्वस्व आहात. असे लिहिलेले आहे की पुरोहितांना दान देऊन किंवा धार्मिक विधी करून पत्नी पवित्र होत नाही. पती लंगडा, मुका, बहिरा, आंधळा, कुष्ठरोगी किंवा कुबडा असला, तरी त्याची सेवा करून, त्याची आज्ञा पाळून आणि त्याच्यावर प्रेम करूनच ती पवित्र होते.” मग ती साध्वी मुलाकडे वळून म्हणाली, “बाळा, तुझ्या शिराच्या दानाने राजाचे प्राण वाचतील आणि राज्य अढळ राहील.” तो सद्गुणी तरुण म्हणाला, “आई, मला वाटते आपण घाई करावी. पहिली गोष्ट, मला तुझी आज्ञा पाळलीच पाहिजे. दुसरी, धन्याचे हित साधले पाहिजे. आणि तिसरी, हा देह एखाद्या देवीच्या कामी येणार असेल, तर या जगात याहून चांगला उपयोग त्याचा होऊ शकत नाही.” “राजा विक्रमा, ही सुंदर भाषणे मी जशीच्या तशी पूर्ण सांगतो आहे, त्याबद्दल क्षमा कर,” वेताळ मध्येच थांबून म्हणाला. “ज्याचा गळा आता कापला जाणार आहे, असा एखादा तरुण शास्त्रीबुवासारखा बोलतो, हे ऐकणे मोठे मनोरंजक असते.” मग तो तरुण वडिलांना म्हणाला, “बाबा, जो माणूस धन्याच्या उपयोगी पडतो, त्याचे या जगातले जगणे सार्थकी लागते, आणि परलोकी त्याचे त्याला फळ मिळते.”
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
चार शिरे
त्याची बहीण आक्रोश करून म्हणाली, “आईच जर मुलीला विष देऊ लागली, बापच मुलाला विकू लागला, आणि राजाच प्रजेचे सर्वस्व हिरावू लागला, तर माणसाने आसरा तरी कोणाकडे मागावा?” पण कोणी तिच्याकडे लक्ष दिले नाही. ते बोलत बोलत मंदिराकडे चालत राहिले, आणि सारा वेळ राजा लपून त्यांच्या मागोमाग येत होता. मंदिरात देवीची एक भव्य काळी मूर्ती होती. तिला दहा हात होते; ती महिषासुराला भाल्याने भोसकत होती, आणि तिच्या उजव्या पायाला एक सिंह टेकलेला होता. मूर्तीपुढे रक्ताची थारोळी साचली होती; नुकतेच तिथे बळी दिले गेले होते. वीरवराने हात जोडून त्या भयंकर देवीची प्रार्थना केली, “हे माते, माझ्या मुलाच्या बळीने राजाचे आयुष्य हजार वर्षांनी वाढू दे. हे देवी, माते! त्याच्या शत्रूंचा नाश कर, नाश कर! मार! मार! त्यांची राख कर! त्यांना गिळून टाक! त्यांचे रक्त पी, पी! स्फें! स्फें!” रजपुताने मुलाला देवीपुढे गुडघे टेकून बसवले आणि इतका जोराचा घाव घातला की त्याचे शिर जमिनीवर घरंगळले. त्याने तलवार खाली टाकली. दुःखाने वेडीपिशी झालेल्या त्याच्या मुलीने ती उचलली आणि स्वतःच्या मानेवर इतका जोराचा घाव घातला की तिचे शिर धडावेगळे झाले. मग मुलांच्या मागे जगणे असह्य झालेल्या आईने तलवार हाती घेतली आणि स्वतःचे शिर छाटले. ही सारी कत्तल पाहून वीरवराने विचार केला, “माझी मुले गेली. आता मी चाकरी तरी कशाला करू? आणि राजा देतो ते सोने कोणावर खर्च करू?” मग त्याने स्वतःच्या मानेवर इतका खोल घाव घातला की त्याचेही शिर धडावेगळे झाले.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
राजाला वर
जमिनीवर पडलेली ती चार शिरे पाहून राजा रूपसेन मनात म्हणाला, “माझ्यासाठी वीरवराचे कुटुंब नष्ट झाले. जी राजसत्ता टिकवायला एक सबंध घराणे उद्ध्वस्त व्हावे लागते, ती निव्वळ शाप आहे. आणि अशा रीतीने राज्य करणे न्यायाचे नाही.” त्याने तलवार उचलली, आणि तो स्वतःला मारणार इतक्यात संहारिणी देवीने, बहुधा रक्तपाताने तृप्त होऊन, त्याचा हात थांबवला आणि हवा तो वर माग, असे त्याला सांगितले. त्या उदार राजाने वर मागितला की माझ्या निष्ठावंत सेवकाला त्याच्या उदात्त कुटुंबासह पुन्हा जिवंत कर. डोळ्याचे पाते लवते न लवते तोच देवीने पाताळलोकातून अमृताने भरलेला एक कलश आणला. ते अमृत तिने मृतांवर शिंपडले आणि सर्वांना पूर्वीसारखे जिवंत केले. मग सारी मंडळी सावकाश घरी परतली, आणि यथाकाळ राजाने आपले सिंहासन आपला मित्र वीरवर याच्याशी वाटून घेतले. वेताळ क्षणभर थांबला आणि गंभीर स्वरात म्हणाला, “धन्य तो सेवक, जो धन्याचे प्राण वाचवण्यासाठी स्वतःचे प्राण द्यायला मागेपुढे पाहत नाही! आणि धन्य, त्रिवार धन्य तो धनी, जो जगण्याची आणि ऐहिक वैभवाची सारी लालसा स्वतःच्या मनात मारू शकतो. राजा, मला तुला एक मर्मभेदी प्रश्न विचारायचा आहे. वीरवर, त्याची पत्नी, त्याचा मुलगा, त्याची मुलगी आणि राजा रूपसेन, या पाचांपैकी सर्वांत मोठा मूर्ख कोण?”
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
सर्वांत उदात्त मन
“अरे पिशाच्चा!” महान विक्रम ओरडला. निष्ठा आणि कुटुंबप्रेम, आज्ञाधारकपणा आणि मनाचा मोठेपणा याविषयी त्याने मनात जपलेल्या साऱ्या भावनांचा वेताळाच्या या दृष्टिकोनाने घोर अपमान झाला होता. “सर्वांत मोठा मूर्ख म्हणजे तुला सर्वांत उदात्त मन म्हणायचे असेल, तर मी क्षणाचाही विचार न करता सांगतो, राजा रूपसेन.” “ते का बरे?” वेताळाने विचारले. राजा म्हणाला, “कारण, अरे मंदबुद्धी पिशाच्चा, जो धनी त्याला इतक्या उदारपणे वागवत होता, त्याच्यासाठी प्राण अर्पण करणे वीरवराचे कर्तव्यच होते. मुलगा वडिलांची आज्ञा मोडू शकत नव्हता. आणि त्या दोघी स्त्रियांनी उदाहरण समोर असल्यामुळे स्वाभाविकपणे, उपजत प्रेरणेनेच प्राण दिले. पण राजा रूपसेनाने सेवकासाठी स्वतःचा जीव देऊ केला; स्वतःचे प्राण आणि ज्यासाठी जगावे असे सारे काही त्याने काडीमोल मानले. म्हणून मी त्यालाच सर्वांत श्रेष्ठ मानतो.” वेताळ हसून म्हणाला, “महाबली विक्रमा, अंगी साक्षात हनुमानाचे हातपाय असले, तरी ते उंच झाड चढून चढून तू नक्कीच थकून जाशील.” आणि एवढे बोलून, कापड जमिनीवर ठेवलेले असूनही, तो त्यातून नाहीसा झाला. पण या सुटकेबद्दल स्वतःची पाठ थोपटण्याचे त्या बिचाऱ्या वेताळाला फारसे कारण नव्हते. थोड्याच वेळात नेहमीसारखा कसलाही मुलाहिजा न ठेवता त्याला पुन्हा कापडात कोंबण्यात आले, आणि त्याचा सूड म्हणून त्याने आणखी एक खरी कथा सांगितली.
वेताळाची तिसरी कथा — एका उदात्त कुटुंबाची
आधार
रिचर्ड एफ. बर्टन यांच्या “विक्रम अँड द व्हॅम्पायर” (१८७०) या पुस्तकातील वेताळाच्या तिसऱ्या कथेवरून ही कथा पुन्हा सांगितली आहे. सोमदेवाच्या कथासरित्सागरात ही वेताळाची चौथी कथा आहे. राजेश्वराच्या सैन्यातल्या सुधारणा, आत्मस्तुतीवरचे वेताळाचे बोलणे, सेवेविषयीची वचने, पत्नीने सांगितलेले शास्त्रवचन आणि देवीच्या मूर्तीचे वर्णन संक्षेपाने दिले आहेत.