भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
सत्याहून श्रेष्ठ काही नाही
नास्ति सत्यात्परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् । श्रुतिर्हि सत्यं धर्मस्य तस्मात्सत्यं न लोपयेत् ॥
ब्राह्मण, ऋषी, पितर आणि देव, सगळेच सत्याची स्तुती करतात, युधिष्ठिर म्हणतो. सत्याची लक्षणे कोणती, आणि ते कसे साधते? सत्य चारही वर्णांसाठी सारखेच, भीष्म उत्तर देतात. सज्जनांसाठी ते नेहमीच धर्म आहे, सनातन धर्म. सत्य म्हणजेच धर्म, तप आणि योग, म्हणजे मनाची साधना. सत्य हेच ब्रह्म, सनातन परम तत्त्व; आणि सत्य हाच सर्वश्रेष्ठ यज्ञ. सगळे काही सत्यावरच उभे आहे. सत्याची तेरा रूपे आहेत, भीष्म सांगतात; त्यांपैकी काही अशी: समता, आत्मसंयम, क्षमा, लज्जा, सहनशीलता, मत्सर नसणे, त्याग, ध्यान, सज्जनपणा, स्थिरता, दया आणि अहिंसा. समता म्हणजे स्वतःकडे आणि शत्रूकडे, आवडत्याकडे आणि नावडत्याकडे एकाच नजरेने पाहणे. इच्छा आणि द्वेष, काम आणि क्रोध नाहीसे झाले, की ती येते. स्थिरता म्हणजे सुखात आणि दुःखात न बदलता तसेच राहणे. कृतीने, विचाराने आणि वाणीने कोणत्याही प्राण्याला इजा न करणे, हे सज्जनांचे सनातन कर्तव्य. दिसायला ही तेरा रूपे वेगवेगळी असली, तरी सगळ्यांचे लक्षण एकच, सत्य; ती सत्याचीच सेवा करतात, आणि त्याला वाढवतात. “सत्याहून श्रेष्ठ धर्म नाही, आणि असत्याहून मोठे पाप नाही. कारण सत्य हेच धर्माचे शास्त्र आहे; म्हणून कोणीही कधीही सत्य मोडू नये.” सत्यातूनच दान, दक्षिणेसह यज्ञ, यज्ञाग्नी आणि वेद उगम पावतात. एकदा हजार अश्वमेध, म्हणजे राजांचे सर्वांत भव्य यज्ञ, तराजूत सत्याविरुद्ध तोलले गेले; आणि सत्याचेच पारडे जड भरले. शांतिपर्व १६२.२४.