PocketPage

मराठी

13 pieces

  1. सगळेच बिघडते तेव्हासगळेच बिघडले, तर राजाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. राजा दुबळा आणि कंगाल झाला आहे, मंत्र्यांत फूट पडली आहे, त्याचे बेत उघड झाले आहेत, आणि बलाढ्य शत्रूने स्वारी केली आहे. इथून भीष्म आपद्धर्माचा उपदेश सुरू करतात. आपद् म्हणजे संकट; आपद्ध…
  2. तळ्यातले तीन मासेदोन प्रकारची माणसे सुखी होतात, असे भीष्म सांगतात: पुढे येणाऱ्याची आधीच तरतूद करणारा, आणि प्रसंगावधान असलेला. चालढकल करणारा मात्र नाश पावतो. हे दाखवण्यासाठी भीष्म एक जुनी गोष्ट सांगतात. एक फारसे खोल नसलेले, माशांनी भरलेले तळे होते. त्यात तीन…
  3. जाळ्यावरचा उंदीरअनेक बलवान शत्रूंनी घेरले, तर एकटा, दुबळा राजा मान ताठ कशी ठेवू शकेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. कोणाशी लढावे, आणि कोणाशी तह करावा? शत्रू मित्र होतो, आणि मित्र शत्रू, असे भीष्म उत्तर देतात. दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने जीव वाचत नसेल, तर शत्रूशीही…
  4. दोन फळे आणणारी पक्षीणयुधिष्ठिर अस्वस्थ होतो. राजाने कोणावरच विश्वास ठेवायचा नाही, तर तो राज्य कसे करणार, आणि विजय कसा मिळवणार? भीष्म उत्तरादाखल पूजनी पक्षिणीची आणि ब्रह्मदत्त राजाची गोष्ट सांगतात. कांपिल्य नगरात ब्रह्मदत्ताच्या राजवाड्याच्या अंतःपुरात पूजनी अने…
  5. संकटकाळासाठी ऋषींचा सल्लायुगे बदलतात तसा धर्म ढासळतो, आणि जगभर दरोडेखोर माजतात; तेव्हा राजाने कसे वागावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. अशा संकटकाळाची नीती मी सांगतो, भीष्म म्हणतात: तेव्हा राजा दया बाजूला ठेवून कसा वागतो, ते. मग भीष्म भरद्वाज ऋषींनी शत्रुंजय राजाला दिलेला…
  6. बारा वर्षांचा दुष्काळसगळीकडे धर्म मोडला आहे, पाऊस पडेनासा झाला आहे, आणि जगण्याची सारी साधने दरोडेखोरांच्या हाती गेली आहेत, अशा काळाविषयी युधिष्ठिर विचारतो. आपल्या मुलाबाळांना न सोडणाऱ्या ब्राह्मणाने तेव्हा कसे जगावे? आणि राजाने कसे जगावे? युगेसुद्धा राजावरच अवल…
  7. वादळात सापडलेला पारधीशरण आलेल्याचे रक्षण करण्यात काय पुण्य आहे, असे युधिष्ठिर विचारतो. मोठे पुण्य, भीष्म सांगतात; पूर्वीच्या राजांनी त्या पुण्याने स्वर्ग मिळवला. मग ते एका पारव्याची गोष्ट सांगतात. मुचुकुंद राजाने एकदा परशुरामांना हाच प्रश्न विचारला होता; तेव्हा…
  8. स्मशानातले मूलमेलेला माणूस पुन्हा जिवंत झाल्याचे भीष्मांनी कधी पाहिले आहे का, किंवा ऐकले आहे का, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म एक जुनी गोष्ट सांगतात: नैमिषारण्यात, ऋषींच्या त्या पवित्र वनात, एक गिधाड आणि एक कोल्हा यांच्यात झालेल्या वादाची. एका…
  9. गर्विष्ठ सावरीचा वृक्षएखाद्या दुबळ्या, मूर्ख माणसाने बढाई मारून बलाढ्य शेजाऱ्याला डिवचले. आता तो शेजारी रागाने त्याचा नाश करायला येतो आहे. अशा माणसाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म सावरीच्या वृक्षाची आणि वायूची जुनी गोष्ट सांगतात. हिमालयाच्य…
  10. लोभ, पापाचे मूळपाप कुठून जन्मते आणि कशावर उभे असते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म एका शब्दात उत्तर देतात: लोभ. “एक लोभच सारे गिळंकृत करतो. लोभातूनच पाप जन्म घेते.” भीष्म पुढे सांगतात: लोभातूनच क्रोध आणि वासना जन्मतात, आणि कपट, अहंकार, द्वेष, निर्लज्जपणा आण…
  11. संयमी माणसाची सुखाची झोपवेदाध्ययन करणाऱ्याला, धर्माचा शोध घेणाऱ्याला परम कल्याण कशाने मिळते, असे युधिष्ठिर पुढे विचारतो. धर्माच्या अनेक शाखांपैकी पहिल्या कोणत्या? ऋषींनी अनेक नियम घालून दिले आहेत, भीष्म उत्तर देतात; आणि त्यांतला सर्वोच्च नियम म्हणजे दम, आत्मसंयम:…
  12. सत्याहून श्रेष्ठ काही नाहीब्राह्मण, ऋषी, पितर आणि देव, सगळेच सत्याची स्तुती करतात, युधिष्ठिर म्हणतो. सत्याची लक्षणे कोणती, आणि ते कसे साधते? सत्य चारही वर्णांसाठी सारखेच, भीष्म उत्तर देतात. सज्जनांसाठी ते नेहमीच धर्म आहे, सनातन धर्म. सत्य म्हणजेच धर्म, तप आणि योग, म…
  13. चोरांच्या गावातला ब्राह्मणमैत्री कोणाशी करावी, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म दोन लांब याद्या देतात. लोभी, क्रूर, अविश्वासू, दारुडा, जुगारी आणि असे अनेक जण टाळावेत; कृतज्ञ, सत्यवचनी, संयमी आणि निष्ठावान माणसे जोडावीत. सर्वांत वाईट म्हणजे कृतघ्न, आणि मित्राचा विश्वासघा…