भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
संकटकाळासाठी ऋषींचा सल्ला
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः । प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥
युगे बदलतात तसा धर्म ढासळतो, आणि जगभर दरोडेखोर माजतात; तेव्हा राजाने कसे वागावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. अशा संकटकाळाची नीती मी सांगतो, भीष्म म्हणतात: तेव्हा राजा दया बाजूला ठेवून कसा वागतो, ते. मग भीष्म भरद्वाज ऋषींनी शत्रुंजय राजाला दिलेला जुना सल्ला सांगतात. शत्रुंजय हा महारथी योद्धा, सौवीर देशाचा राजा होता. धन कसे मिळवावे, वाढवावे, राखावे आणि वापरावे, असे त्याने विचारले होते. भरद्वाज म्हणाले, राजाने दंड नेहमी उगारलेला ठेवावा, आणि आपले सामर्थ्य दाखवावे; दंड म्हणजे राजाचा शिक्षा करण्याचा अधिकार. शत्रूची कच्ची बाजू शोधत राहावी, आणि आपली लपवावी, कासव आपले अवयव लपवते तशी. शत्रूची मुळे तोडावीत, कारण मुळे तुटली की फांद्या मरतात; मग त्याच्या मित्रांना आपलेसे करावे. बोलण्यात नम्र, आणि मनात वस्तऱ्यासारखे धारदार असावे. ज्याला उत्कर्ष हवा, त्याने हात जोडावेत, शपथा घ्याव्यात, गोड बोलावे, मस्तक नमवावे, आणि अश्रूही ढाळावेत. “काळ प्रतिकूल असेल तोवर शत्रूला खांद्यावर वाहावे. वेळ आली, की दगडावर मडके फोडावे तसे त्याला फोडावे.” वर्षानुवर्षे भुशासारखे धुमसत राहण्यापेक्षा टेंभुर्णीच्या निखाऱ्यासारखे क्षणभर धगधगून उठणे बरे. बगळ्यासारखे स्थिर राहावे, सिंहासारखा हल्ला करावा, लांडग्यासारखे दबा धरून बसावे. जटा आणि मृगाजिन धारण करून तपस्व्याचा वेष घ्यावा लागला, तरी विश्वास संपादन करावा, आणि मग लांडग्यासारखी शत्रूवर झडप घालावी. उत्कर्ष हवा असलेल्या राजाच्या वाटेत मुलगा, भाऊ, वडील किंवा मित्र आडवा आला, तर त्यालाही मारायला त्याने कचरू नये; वाट चुकलेल्या गुरूलाही शिक्षा करावी.
अर्धवट घाव नको
वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत्कालस्य पर्ययः । प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ॥
इतरांच्या मर्मावर घाव घातल्याशिवाय, कठोर कृत्ये केल्याशिवाय, आणि कोळी मासे मारतो तशी हत्या केल्याशिवाय कोणालाही मोठे वैभव मिळत नाही, भरद्वाज पुढे म्हणाले. मित्र आणि शत्रू जन्मतः तसे नसतात; परिस्थिती त्यांना घडवते. शत्रूने कितीही केविलवाणी विनवणी केली, तरी त्याला सोडू नये. धन घेताना गोड बोलावे, आणि घेतल्यानंतरही; एखाद्याचे मस्तक उडवल्यावरही शोक करावा, अश्रू ढाळावेत. न फेडलेले कर्ज, अर्धवट विझलेला अग्नी, आणि जिवंत सोडलेला शत्रू पुन्हा वाढतात; म्हणून तिन्ही पूर्णपणे संपवावेत. नीट न काढलेला काटा चिघळतो. शत्रूचे राज्य उद्ध्वस्त करावे: तिथल्या लोकांना मारावे, रस्ते उखडावेत, घरे जाळावीत आणि पाडावीत. शूराला हात जोडून जिंकावे, भेकडाला भीती दाखवून, लोभ्याला देणग्या देऊन; आणि बरोबरीच्याशी लढावे. कठोरपणा हवा तेव्हा कठोर व्हावे, मृदुता हवी तेव्हा मृदू; मृदुता भयंकर शत्रूलाही कापू शकते. ज्याचे मस्तक उडवायचे नसेल, त्याच्यावर वारच करू नये. मग भरद्वाजांनी मर्यादा घालून दिली. “राजाने नेहमीच असे वागू नये. हे आचरण फक्त संकटकाळासाठी आहे.” तुझ्या हितासाठी मी हे सांगितले, असे ते राजाला म्हणाले: शत्रूंनी घेरले, तेव्हा कसे वागावे, ते दाखवण्यासाठी. शत्रुंजयाने हा सल्ला आनंदाने पाळला, आणि नातलगांसह, मित्रांसह तेजस्वी वैभव मिळवले. शांतिपर्व १४०.१८.