भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
सगळेच बिघडते तेव्हा
यास्तु कोशबलत्यागाच्छक्यास्तरितुमापदः । कस्तत्राधिकमात्मानं सन्त्यजेदर्थधर्मवित् ॥
सगळेच बिघडले, तर राजाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. राजा दुबळा आणि कंगाल झाला आहे, मंत्र्यांत फूट पडली आहे, त्याचे बेत उघड झाले आहेत, आणि बलाढ्य शत्रूने स्वारी केली आहे. इथून भीष्म आपद्धर्माचा उपदेश सुरू करतात. आपद् म्हणजे संकट; आपद्धर्म म्हणजे संकटकाळी योग्य काय, ते. अशा वेळी धर्माचे, म्हणजे सदाचाराचे, नेहमीचे सगळे नियम पाळता येत नाहीत. स्वारी करणारा शुद्ध आचरणाचा असेल, आणि त्याला धर्म आणि अर्थ, म्हणजे ऐहिक हित, दोन्ही कळत असतील, तर त्याच्याशी लवकर तह करावा. मग त्याने घेतलेले परत मिळवावे. तो बलवान पण दुष्ट असेल, तरी त्याच्याशी तह करावा, मग जमीन गमवावी लागली तरी. तेही जमले नाही, तर राजधानी सोडावी, आणि दुसऱ्या मार्गाने संकट पार करावे. राजा जिवंत राहिला, तर धन पुन्हा मिळवू शकतो. “खजिना आणि सैन्य सोडून संकट पार करता येत असेल, तर धर्म आणि अर्थ जाणणारा कोणता माणूस आपला जीव देईल? जीव त्यांच्याहून मोलाचा आहे.” राजाने अंतःपुरातल्या स्त्रियांचे रक्षण करावे. पण त्या शत्रूच्या हाती पडल्या, तर त्यांची दया करू नये: जे शत्रूच्या ताब्यात गेले, त्याची कसली दया? आणि जोपर्यंत टाळता येईल, तोपर्यंत राजाने स्वतःला कधीही शत्रूच्या स्वाधीन करू नये. आणि प्रजाच रागावलेली असेल, शत्रू दबाव आणत असेल, खजिना रिकामा असेल, आणि मंत्रणा फुटली असेल, तर? मग राजाने झटपट हालचाल करावी: लगेच तह करावा, किंवा लगेच निकराने लढावे, आणि शत्रूला लवकर हुसकावून लावावे. लहान पण निष्ठावान सैन्य घेऊनही राजा पृथ्वी जिंकू शकतो. तो जिंकला, तर पृथ्वीचे राज्य भोगतो; रणात मारला गेला, तर देवराज इंद्राच्या स्वर्गाला जातो. शांतिपर्व १३१.७.