भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
संयमी माणसाची सुखाची झोप
सुखं दान्तः प्रस्वपिति सुखं च प्रतिबुध्यते । सुखं पर्येति लोकांश्च मनश्चास्य प्रसीदति ॥
वेदाध्ययन करणाऱ्याला, धर्माचा शोध घेणाऱ्याला परम कल्याण कशाने मिळते, असे युधिष्ठिर पुढे विचारतो. धर्माच्या अनेक शाखांपैकी पहिल्या कोणत्या? ऋषींनी अनेक नियम घालून दिले आहेत, भीष्म उत्तर देतात; आणि त्यांतला सर्वोच्च नियम म्हणजे दम, आत्मसंयम: आपल्या इंद्रियांवर आणि मनावर ताबा. विशेषतः ब्राह्मणाचा तो सनातन धर्म आहे; दान, यज्ञ किंवा अध्ययन यांच्याहूनही तो श्रेष्ठ. दमाने माणसाचे बळ वाढते, आणि तो पापांतून शुद्ध होतो; त्रिभुवनात त्याच्या तोडीचा दुसरा धर्म नाही. “संयमी माणूस सुखाने झोपतो, आणि सुखाने जागा होतो; तो सुखाने जगभर वावरतो, आणि त्याचे मन प्रसन्न असते.” ज्याच्यापाशी संयम नाही, तो आपल्याच दोषांतून उद्भवलेल्या संकटांनी पुन्हा पुन्हा दुःख भोगतो. ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास, आयुष्याच्या या चारही आश्रमांत तेच सर्वश्रेष्ठ व्रत आहे. हा संयम कशाचा बनलेला असतो? क्षमा, सहनशीलता, अहिंसा, निःपक्षपात, सत्य, सरळपणा, इंद्रियनिग्रह, दक्षता, मृदुता, लज्जा, स्थिरता, उदारता, संतोष, गोड वाणी, आणि क्रोध आणि असूया यांपासून मुक्ती. गुरूविषयी आदर आणि सर्व प्राण्यांविषयी करुणा, हेही त्यातच येते. संयमी माणसाचा काम, क्रोध, लोभ, अभिमान, उद्धटपणा, बढाई, मत्सर किंवा तुच्छता यांच्याशी काही संबंध नसतो; स्तुतीची किंवा निंदेची त्याला पर्वा नसते. संयमाचा एकच दोष: लोक अशा माणसाला दुबळा समजतात. गुण मात्र अनेक. संयमी माणसाला वनाची काय गरज, आणि ज्याच्यापाशी संयम नाही, त्याला वनाचा काय उपयोग? संयमी माणूस जिथे राहतो, तेच त्याचे वन, आणि तोच त्याचा आश्रम. शांतिपर्व १६०.१२.