भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
बारा वर्षांचा दुष्काळ
यथा यथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया । जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन् धर्ममवाप्नुयात् ॥
सगळीकडे धर्म मोडला आहे, पाऊस पडेनासा झाला आहे, आणि जगण्याची सारी साधने दरोडेखोरांच्या हाती गेली आहेत, अशा काळाविषयी युधिष्ठिर विचारतो. आपल्या मुलाबाळांना न सोडणाऱ्या ब्राह्मणाने तेव्हा कसे जगावे? आणि राजाने कसे जगावे? युगेसुद्धा राजावरच अवलंबून असतात, भीष्म उत्तर देतात; आणि अशा काळात सज्जनांनी आपल्या विवेकाने जिवंत राहिले पाहिजे. मग भीष्म विश्वामित्र ऋषींची आणि एका चांडाळाची गोष्ट सांगतात. महाकाव्य चार युगे मानते, आणि प्रत्येक युग आधीच्यापेक्षा वाईट; त्रेता आणि द्वापर ही त्यांतली दुसरी आणि तिसरी. त्रेतायुगाच्या अखेरीस आणि द्वापरयुगाच्या आरंभी देवांनी दुष्काळ पाठवला. तो बारा वर्षे टिकला. इंद्राने पाऊस पाडला नाही; दवसुद्धा पडले नाही. नद्या आटल्या; तळी, विहिरी आणि झरे कोरडे पडले. ब्राह्मणांनी यज्ञ सोडले, शेतकऱ्यांनी शेते आणि गुरे, व्यापाऱ्यांनी दुकाने. जिकडे तिकडे हाडांचे ढीग पडले होते. शहरे ओस पडली, गावे जळाली, म्हाताऱ्यांना घराबाहेर काढले गेले. भुकेने माणसांची शुद्ध हरपली, आणि ती एकमेकांना खाऊ लागली. ऋषीसुद्धा आपले यज्ञाग्नी आणि वनातले आश्रम सोडून अन्नासाठी भटकू लागले. भुकेने व्याकुळ झालेले महर्षी विश्वामित्र पत्नीला आणि मुलाला एका आसऱ्याच्या जागी ठेवून बेघर भटकू लागले. अन्न शुद्ध की अशुद्ध, याचीही पर्वा त्यांना उरली नव्हती. एके दिवशी ते जंगलातल्या चांडाळांच्या एका वस्तीत पोचले. तिथे फुटकी मडकी, कुत्र्यांची कातडी, हाडांचे आणि कवट्यांचे ढीग, आणि कुत्र्यांचे कळप होते. त्यांनी झोपडीझोपडीत भिक्षा मागितली, पण मांस, भात, फळ, कंदमूळ, काहीच मिळाले नाही. “मी मोठ्या संकटात आहे!” असे म्हणत विश्वामित्र अशक्तपणाने खाली कोसळले.
रात्रीचा चोर
यथा यथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया । जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन् धर्ममवाप्नुयात् ॥
एका चांडाळाच्या झोपडीत विश्वामित्रांना नुकत्याच शस्त्राने मारलेल्या कुत्र्याची मांडी दिसली, आणि ती चोरायचे त्यांनी ठरवले. “जगण्याचा मला दुसरा मार्ग उरला नाही. संकटकाळात मोठ्या माणसालाही चोरीची मुभा आहे; जीव वाचवण्यासाठी ब्राह्मणही चोरी करू शकतो. आधी हीन माणसाकडून चोरावे, मग बरोबरीच्याकडून, आणि शेवटीच थोर, धार्मिक माणसाकडून.” वाट पाहत ते तिथेच पडून राहिले. रात्र उलटत आली, सारी वस्ती झोपली, तेव्हा विश्वामित्र हळूच उठले, आणि झोपडीत शिरले. झोपेचे सोंग घेऊन पडलेला चांडाळ कर्कश, तुटक आवाजात म्हणाला, “कडी कोण उघडतो आहे? मी जागा आहे. तू कोणीही असलास, तरी आता मेलासच.” घाबरलेले, लाजलेले ऋषी म्हणाले, “मी विश्वामित्र. भुकेने मला इथे आणले आहे. मला मारू नकोस.” चांडाळ आदराने उठला, आणि डोळ्यांत पाणी आणून, हात जोडून त्यांच्यापाशी आला. “ब्राह्मणदेवा, रात्रीच्या वेळी आपण इथे काय शोधता?” “मी भुकेने मरतो आहे,” विश्वामित्र म्हणाले. “मला ती कुत्र्याच्या मांसाची मांडी हवी आहे. भुकेने माझी विद्या नष्ट केली आहे. हे पाप आहे, हे मला ठाऊक आहे; तरीही मला ती हवी आहे. अग्नी हा देवांचे मुख आहे, आणि त्यांचा पुरोहित. त्याने फक्त शुद्ध तेच ग्रहण करावे; तरीही कधी कधी तो सर्व काही भक्षण करतो. मीही तसाच झालो आहे.” “माझे ऐका,” चांडाळ म्हणाला, “म्हणजे तुमचे पुण्य नष्ट होणार नाही. कुत्रा कोल्ह्याहूनही अशुद्ध, आणि त्याची मांडी हा त्याचा सर्वांत अशुद्ध भाग. चांडाळाकडून चोरी करणे, आणि तीही अशुद्ध अन्नाची, हे धर्माविरुद्ध आहे. जगण्याचा दुसरा मार्ग शोधा. याच्यासाठी आपले तप वाया घालवू नका.”
मरणापेक्षा जगणे बरे
यथा यथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया । जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन् धर्ममवाप्नुयात् ॥
“मरणाच्या दारात असलेल्याने कोणत्याही मार्गाने जीव वाचवावा, आणि नंतर पुण्य मिळवावे,” विश्वामित्र म्हणाले. “क्षत्रिय इंद्राचा मार्ग चालतात; ब्राह्मणांनी अग्नीसारखे असावे. वेद अग्नी आहेत, आणि तेच माझे बळ. जे जगवते, ते संकोच न करता केलेच पाहिजे. मरणापेक्षा जगणे बरे; जिवंत राहिला, तर माणूस धर्म मिळवू शकतो.” जिवंत राहिलो, तर तप आणि ज्ञान यांनी हे पाप जाळून टाकीन, असे ते म्हणाले. हे अन्न तुम्हाला ना दीर्घायुष्य देईल, ना बळ, असे चांडाळाने पुन्हा बजावले. वरच्या तीन वर्णांना पाच नखे असलेल्या प्राण्यांपैकी फक्त पाच प्रकारचे प्राणी खाण्याची शास्त्रांनी परवानगी दिली आहे, तो म्हणाला; अशुद्धावर मन लावू नका. विश्वामित्रांनी एक दाखला दिला: महर्षी अगस्त्यांनी भूक लागली तेव्हा वातापी राक्षसाला खाल्ले होते. ते ब्राह्मणांच्या विनंतीवरून केले होते, म्हणून ते पाप नव्हते, चांडाळ म्हणाला. “सज्जन हेच धर्माचे प्रमाण, आणि मी त्यांनाच अनुसरतो,” विश्वामित्र म्हणाले. “ऋषीला पाप लागत नाही; माझ्यासाठी कुत्रा आणि हरीण सारखेच. माझा हा देह मला प्रिय आहे, आणि सन्मानाला पात्र आहे; तो जगवण्यासाठी मला हे मांस हवे आहे. मला इतकी भूक लागली आहे, की आता मला तुझी किंवा तुझ्या भयंकर भाऊबंदांची भीती वाटत नाही.” माणसे अशुद्ध अन्न खाण्यापेक्षा प्राण सोडतात, चांडाळ म्हणाला; तुम्ही भुकेवर विजय मिळवा. विश्वामित्रांनी त्याचे म्हणणे उडवून लावले. “बेडूक डराँव डराँव करत राहिले, तरी गाई पाणी पितच राहतात. धर्माविषयी बोलण्याचा तुला अधिकार नाही; स्वतःची प्रशंसा करू नकोस. माझे चुकत असले, तरी हे खाऊन मी तुझ्यासारखा होणार नाही.” “मी फक्त तुमचा मित्र म्हणून बोलतो,” चांडाळ म्हणाला. “मग तू माझा मित्र असशील, तर मला या संकटातून सोडव,” विश्वामित्र म्हणाले. “हे मांस तुम्हाला द्यायचे धाडस मला होत नाही,” चांडाळाने उत्तर दिले, “आणि तुम्हाला ते चोरू द्यायचेही नाही. तुम्ही ब्राह्मण असून हे घेतलेत, तर आपण दोघेही नरकात बुडू.”
आहुती आणि पाऊस
यथा यथैव जीवेद्धि तत्कर्तव्यमहेलया । जीवितं मरणाच्छ्रेयो जीवन् धर्ममवाप्नुयात् ॥
“आज मला माझा जीव वाचवू दे,” विश्वामित्र म्हणाले, “आणि नंतर मी स्वतःला शुद्ध करीन. यांतले काय श्रेयस्कर, ते सांग.” “धर्माच्या बाबतीत माणूस स्वतःच स्वतःचा साक्षी असतो,” चांडाळ म्हणाला. “पाप कोणते, हे तुम्हाला स्वतःलाच ठाऊक आहे. जो कुत्र्याचे मांस शुद्ध म्हणतो, त्याला काहीच वर्ज्य उरत नाही.” प्राण संकटात असताना अशुद्ध अन्न खाणे पाप नाही, असे विश्वामित्रांचे म्हणणे होते; हत्या आणि कपट नसेल, तर ती क्षुल्लक गोष्ट आहे. मग तुम्ही वेदाला प्रमाण मानत नाही, आणि तुमच्यासाठी शुद्ध आणि अशुद्ध सारखेच, चांडाळ म्हणाला. निषिद्ध अन्न खाल्ल्याने कोणी पतित झालेला दिसत नाही, विश्वामित्रांनी उत्तर दिले; दारू प्यायल्याने माणूस पतित होतो, हे नुसते म्हणण्यापुरते आहे. शेवटी चांडाळ म्हणाला: अशा ठिकाणाहून, अशा माणसाकडून कुत्र्याचे मांस घेणारा विद्वान सज्जनांच्या रीतीविरुद्ध जातो, आणि त्याला पश्चात्ताप होईल. मग चांडाळ गप्प झाला, आणि विश्वामित्र ते मांस घेऊन वनात गेले; पत्नीबरोबर ते खावे, असा त्यांचा विचार होता. आधी त्यांनी यज्ञाग्नी पेटवला, ते मांस आहुती म्हणून शिजवले, आणि इंद्रापासून सुरुवात करून देवांना आणि पितरांना आपापले भाग घ्यायला आवाहन केले. तेवढ्यात इंद्राने मुसळधार पाऊस पाडला; सारे जीव पुन्हा जिवंत झाले, आणि वनस्पती पुन्हा उगवल्या. विश्वामित्रांनी देवांचे आणि पितरांचे विधी पूर्ण केले, पण ती आहुती त्यांनी स्वतः चाखलीसुद्धा नाही. कालांतराने तपाने त्यांनी आपली पापे जाळून टाकली, आणि अद्भुत सिद्धी मिळवली. म्हणून, भीष्म सांगतात, संकटात सापडलेल्या शहाण्या माणसाने कोणत्याही मार्गाने आपला जीव वाचवावा. जिवंत राहिला, तर तो पुण्य आणि सुख मिळवू शकतो. योग्य काय आणि अयोग्य काय, हे आपल्या विवेकाने ठरवून त्याने जगावे. शांतिपर्व १४१.