भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
चोरांच्या गावातला ब्राह्मण
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
मैत्री कोणाशी करावी, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्म दोन लांब याद्या देतात. लोभी, क्रूर, अविश्वासू, दारुडा, जुगारी आणि असे अनेक जण टाळावेत; कृतज्ञ, सत्यवचनी, संयमी आणि निष्ठावान माणसे जोडावीत. सर्वांत वाईट म्हणजे कृतघ्न, आणि मित्राचा विश्वासघात करणारे, असे ते म्हणतात. ते कोण? युधिष्ठिर विचारतो; आणि उत्तरादाखल भीष्म एक जुनी गोष्ट सांगतात. मध्यदेशातला, म्हणजे उत्तर भारताच्या गाभ्यातला, एक ब्राह्मण उत्तरेकडे म्लेच्छांच्या देशात आला. म्लेच्छ म्हणजे वैदिक व्यवस्थेबाहेरचे लोक. त्याला वेदांचे काहीच ज्ञान नव्हते. एक समृद्ध गाव पाहून तो भिक्षा मागायला आत गेला. तिथे एक श्रीमंत दरोडेखोर राहत होता. तो ब्राह्मणांचा आदर करणारा, दिलेला शब्द पाळणारा आणि दानशूर होता. गौतम नावाच्या त्या ब्राह्मणाने त्याच्याकडे एक घर आणि वर्षभर पुरेल इतकी भिक्षा मागितली. दरोडेखोराने त्याला नवे वस्त्र, एक चांगले घर आणि एक तरुण विधवा दिली. गौतमाला फार आनंद झाला. त्या घरात तो तिच्याबरोबर सुखाने राहिला, आणि तिच्या कुटुंबाला मदत करू लागला. असा तो शबरांच्या त्या समृद्ध गावात अनेक वर्षे राहिला; शबर म्हणजे शिकारीवर जगणारी एक वनवासी जमात. त्याने धनुर्विद्येचा कसून अभ्यास केला, आणि दरोडेखोरांसारखा रोज जंगलात जाऊन असंख्य रानपक्षी मारू लागला. मारण्यात तरबेज आणि दयाहीन असा तो, त्यांच्यात राहून राहून, अगदी दरोडेखोरांसारखाच झाला.
मित्राची कानउघाडणी
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
एके दिवशी त्या गावात दुसरा एक ब्राह्मण आला. त्याच्या अंगावर चिंध्या आणि मृगाजिन होते, आणि डोक्यावर जटा. तो आचाराने शुद्ध, वेदांत पारंगत, नम्र आणि अल्पसंतुष्ट होता, आणि त्याने ब्रह्मचर्याचे व्रत घेतले होते. तो गौतमाच्याच देशाचा होता, आणि पूर्वी त्याचा मित्र होता. शूद्राच्या हातचे अन्न तो घेत नसे; म्हणून ब्राह्मणाचे घर शोधत तो दरोडेखोरांचे सारे गाव फिरला, आणि शेवटी गौतमाच्या घरी पोचला. नेमका त्याच वेळी गौतम धनुष्य आणि तलवार घेऊन जंगलातून घरी आला. मेलेल्या पक्ष्यांचे ओझे त्याच्या खांद्यावर लटकत होते, आणि त्यांच्या रक्ताने त्याचे अंग माखले होते. तो एखाद्या नरभक्षकासारखा दिसत होता. मित्राने गौतमाला ओळखले, आणि शरमेने तो म्हणाला, “इथे राहून हा कसला मूर्खपणा करतो आहेस? तू मध्यदेशातल्या नामांकित कुळातला ब्राह्मण आहेस. तू दरोडेखोर कसा झालास? वेदांत पारंगत असलेले तुझे कीर्तिमान पूर्वज आठव; तू त्यांच्या कुळाला काळिमा लावला आहेस. जागा हो. तुझ्या जन्माबरोबर आलेले शील, विद्या, संयम आणि करुणा आठव, आणि हे ठिकाण सोड.” “मी गरीब आहे, आणि मला वेद येत नाहीत,” गौतमाने खिन्नपणे उत्तर दिले. “मी इथे फक्त धनासाठी आलो. पण तुला पाहून मी धन्य झालो. उद्या आपण दोघे मिळून निघू; आजची रात्र माझ्याकडे राहा.” करुणेने भरलेला तो मित्र राहिला. पण भूक लागलेली असूनही, पुन्हा पुन्हा आग्रह होऊनही, त्याने त्या घरातल्या कशालाही स्पर्श केला नाही.
बकराजाचे आतिथ्य
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
रात्र सरली, आणि मित्र निघून गेला; गौतमही धनाच्या शोधात निघाला. समुद्राकडे जाणाऱ्या व्यापाऱ्यांच्या एका तांड्यात तो सामील झाला. एका डोंगरदरीत एक मदमस्त हत्ती तांड्यावर तुटून पडला, आणि त्याने जवळजवळ सगळ्यांना ठार मारले. गौतम निसटला, आणि कुठे चाललो हे न कळता उत्तरेकडे पळाला; मग जंगलात एकटाच भटकत राहिला. शेवटी त्याला समुद्राकडे जाणारा एक रस्ता सापडला. तो त्याला एका रमणीय वनात घेऊन गेला. तिथे झाडे फुलांनी बहरली होती, पक्षी गात होते, आणि यक्ष-किन्नर राहत होते; वनांत आणि डोंगरांत राहणारे हे अर्धदैवी जीव. सोनेरी वाळूच्या एका सपाट पट्ट्यावर एक मोठा वड छत्रीसारखा पसरला होता; त्याच्या खालची जमीन चंदनाच्या पाण्याने शिंपलेली होती. गौतम तिथे बसला. थंड, सुगंधी वारा वाहू लागला, आणि त्याला झोप लागली. सूर्य मावळला. तिन्हीसांजेला ब्रह्मलोकातून एक पक्षी त्या झाडावर घरी परतला. तो होता नाडीजंघ, बगळ्यांचा राजा. तो ब्रह्मदेवांचा लाडका मित्र होता, आणि दिव्य मातेच्या पोटी जन्मलेला कश्यप ऋषींचा पुत्र. पृथ्वीवर तो राजधर्मा या नावाने ओळखला जाई. तो ज्ञानी होता, आणि अलंकारांनी देवासारखा झळकत होता. भुकेने आणि तहानेने व्याकुळ झालेला गौतम त्याला मारायच्या इच्छेने टक लावून पाहत राहिला. “ब्राह्मणदेवा, स्वागत असो,” बगळा म्हणाला. “माझे भाग्य, म्हणून तुम्ही माझ्या घरी आलात. सूर्य मावळला आहे; तुम्ही माझे प्रिय अतिथी. माझे आतिथ्य स्वीकारा, आणि सकाळी हवे तिकडे जा.”
राक्षसराजाकडे
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
बगळ्याने पाहुण्यासाठी सालवृक्षाच्या फुलांचे अंथरूण केले, धगधगता अग्नी पेटवून दिला, आणि गंगेतले मोठे मासे खायला दिले. मग तो पंखांनी त्याला वारा घालत बसला. तुम्ही कोण, असे विचारल्यावर पाहुणा एवढेच म्हणाला, “मी गौतम नावाचा ब्राह्मण आहे.” इथे का आलात, असे विचारल्यावर तो म्हणाला, “मी गरीब आहे. धन मिळवायला समुद्राकडे चाललो आहे.” “काळजी करू नका,” बगळा म्हणाला. “बृहस्पती धनप्राप्तीचे चार मार्ग सांगतात: वारसा, दैव, श्रम आणि मित्र. मी तुमचा मित्र आहे; तुम्हाला धन मिळेल, अशी व्यवस्था मी करीन.” राक्षस म्हणजे महाकाव्यातले, रात्री संचार करणारे दैत्य; आणि त्यांच्यातच बगळ्याचा एक मित्र होता. सकाळी बगळ्याने गौतमाला राक्षसांचा बलाढ्य राजा विरूपाक्ष याच्याकडे जाणाऱ्या वाटेला लावले. गौतम विरूपाक्षाच्या मेरुव्रज नगरीत पोचला. त्या नगरीला दगडी तट आणि दगडी वेशी होत्या. हा आपल्या मित्राचा पाहुणा, हे ओळखून विरूपाक्षाने त्याला लगेच आत बोलावून घेतले, आणि त्याचा सत्कार केला. राजाने त्याचे कुळ, वेदाध्ययन आणि व्रते यांविषयी विचारले. गौतमाने फक्त आपले नाव आणि गोत्र सांगितले. त्याच्यापाशी विद्याही नाही आणि ब्राह्मणाचे तेजही नाही, हे पाहून राजाने त्याचे राहण्याचे ठिकाण विचारले, आणि त्याची पत्नी कोण, हेही. “माझा जन्म मध्यदेशात झाला,” गौतम म्हणाला. “मी शिकाऱ्यांच्या एका गावात राहतो, आणि माझी पत्नी शूद्र आहे, विधवा आहे. हेच सत्य आहे.”
राक्षसराजाचे सोने
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
राजाने विचार केला. “हा जन्माने ब्राह्मण आहे, आणि राजधर्म्याचा मित्र आहे; राजधर्म्यानेच त्याला माझ्याकडे पाठवले आहे. राजधर्मा माझा भाऊ आहे, माझा जिवलग मित्र. आज कार्तिकी पौर्णिमा आहे, शरद ऋतूचा शेवट, एक पवित्र दिवस; आज माझ्या घरी हजार ब्राह्मणांना भोजन घातले जाणार आहे. त्यांच्याबरोबर गौतमालाही जेवू घालावे, आणि धन द्यावे.” ते हजार ब्राह्मण स्नान करून, तलम वस्त्रे नेसून आले. राक्षसराजाने सर्व विधी करून त्यांचे स्वागत केले, आणि सोन्याच्या ताटांत तूप-मध घातलेले अन्न त्यांना वाढले. मग त्याने सोने, चांदी, मोती आणि रत्ने यांच्या राशी रचल्या. “तुम्हाला हवे तितके, उचलता येईल तितके घ्या,” तो म्हणाला, “आणि ज्या सोन्याच्या ताटांत जेवलात, तीही घ्या.” अनेक देशांतून राक्षस त्याच्या राजवाड्यापाशी जमले होते; राजाने त्यांना रोखून धरले. “आजच्या एका दिवसापुरते इथे तुम्हाला कोणत्याही राक्षसाचे भय नाही,” तो ब्राह्मणांना म्हणाला. “आनंद करा, आणि मग लवकर निघून जा.” तेव्हा ब्राह्मण घाईघाईने चोहीकडे निघून गेले. गौतमानेही सोन्याचे जड ओझे उचलले, आणि तोही घाईने निघाला. थकूनभागून, भुकेला होऊन तो त्या वडापाशी पोचला. राजधर्मा आला, आणि त्याने आनंदाने गौतमाचे स्वागत केले; पंखांनी वारा घातला, आणि खायला दिले. जेवण झाल्यावर गौतमाने विचार केला, “लोभाने आणि मूर्खपणाने मी हे सोन्याचे जड ओझे घेतले आहे. मला लांबचा पल्ला गाठायचा आहे, आणि वाटेत खायला काहीच नाही.” खाण्यासाठी काय मिळेल, ते त्याला सुचेना. मग त्या कृतघ्नाने विचार केला, “शेजारी बसलेला हा बगळ्यांचा राजा म्हणजे मांसाचा मोठा गोळा आहे. याला मारावे, बरोबर घ्यावे, आणि निघून जावे.”
प्रायश्चित्त नाही
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
पाहुण्याच्या रक्षणासाठी बगळ्याने वडाखाली अग्नी धगधगत ठेवला, आणि गौतमावर विश्वास ठेवून तो अग्नीपाशी झोपला. गौतम मात्र जागाच होता. एका पेटत्या लाकडाने त्याने झोपलेल्या पक्ष्याला ठार मारले, आणि त्यात काही पाप आहे असे न वाटल्याने तो खूश झाला. त्याने पक्ष्याची पिसे काढली, मांस आगीवर भाजले, आणि ते मांस आणि आपले सोने घेऊन तो पळाला. आणखी एक दिवस गेला, तेव्हा विरूपाक्ष आपल्या मुलाला म्हणाला, “राजधर्मा रोज सकाळी ब्रह्मदेवांची उपासना करायला जातो, आणि परतताना मला भेटून जातो. दोन दिवस तो आलेला नाही. त्या गौतमापाशी ना विद्या आहे, ना ब्राह्मणाचे तेज. त्याच्या चेहऱ्यावरूनच मी त्याला ओळखले: निर्दय, उग्र, दुष्ट, दरोडेखोरासारखा. त्याने माझ्या मित्राला मारले असेल, अशी मला भीती वाटते. लवकर जा, आणि शोध घे.” वडाखाली राजपुत्राला बगळ्याचे अवशेष सापडले. रडत रडत त्याने इतर राक्षसांना बरोबर घेऊन पाठलाग केला, आणि थोड्याच अंतरावर त्यांनी गौतमाला पकडले. पंख आणि पाय नसलेल्या बगळ्याच्या शरीरासह त्यांनी त्याला नगरात आणले. राजा, त्याचे मंत्री आणि पुरोहित मोठ्याने रडू लागले, आणि सारे नगर शोकात बुडाले. “या पाप्याला मारा,” राजा म्हणाला, “आणि राक्षसांना त्याच्या मांसावर ताव मारू द्या.” पण राक्षस त्याला खायला तयार नव्हते. “त्याला दरोडेखोरांना द्या,” त्यांनी विनवले. तेव्हा राक्षसांनी भाले आणि कुऱ्हाडी चालवून त्याचे तुकडे तुकडे केले, आणि ते दरोडेखोरांना दिले; पण दरोडेखोरांनीही ते खाल्ले नाहीत. “ब्रह्महत्या करणाऱ्याला, मद्यपीला, चोराला आणि व्रतभंग करणाऱ्याला प्रायश्चित्त सांगितले आहे,” भीष्म सांगतात. “कृतघ्नाला मात्र प्रायश्चित्त नाही.” मित्राचा विश्वासघात करणाऱ्याला मांसभक्षकही खात नाहीत, आणि किडेही खात नाहीत.
बकराज पुन्हा जिवंत होतो
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चौरे भग्नव्रते तथा । निष्कृतिर्विहिता राजन् कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः ॥
विरूपाक्षाने बगळ्यासाठी रत्ने, सुगंधी द्रव्ये आणि उंची वस्त्रे यांनी सजवलेली चिता रचली, आणि अंत्यविधी केले. तेवढ्यात वर आकाशात दिव्य गाय सुरभी प्रकट झाली. ती दक्ष प्रजापतींची, म्हणजे प्राणिमात्रांच्या प्राचीन स्वामींची, कन्या; तिची कास दुधाने भरलेली होती. तिच्या मुखातून दुधात मिसळलेला फेस चितेवर पडला, आणि बगळा पुन्हा जिवंत होऊन विरूपाक्षाकडे उडत गेला. इंद्र त्या नगरात आले. “सुदैवाने तुला तो जिवंत परत मिळाला,” ते म्हणाले, आणि त्यांनी कारण सांगितले. एकदा हा बगळा ब्रह्मदेवांच्या सभेला गेला नाही. तेव्हा ब्रह्मदेवांनी रागाने म्हटले, की हा मूर्ख पक्षी लवकरच मरण पावेल. त्या शापामुळेच तो गौतमाच्या हातून मेला होता; आणि सुरभीचे दूध अमृत होते, म्हणून त्या दुधाने तो पुन्हा जिवंत झाला. बगळ्याने इंद्रांना नमस्कार केला. “माझ्यावर कृपा करायची आपली इच्छा असेल, तर माझा प्रिय मित्र गौतम यालाही जिवंत करा.” इंद्रांनी गौतमावर अमृत शिंपडले, आणि तो जिवंत झाला. सोन्याचे ओझे अजून वाहणाऱ्या गौतमाला बगळ्याने आलिंगन दिले; मग त्या पापकर्म्याला त्याच्या धनासह निरोप देऊन तो घरी गेला. दुसऱ्या दिवशी तो ब्रह्मलोकी गेला, आणि ब्रह्मदेवांनी सन्माननीय अतिथी म्हणून त्याचे स्वागत केले. गौतम शबरांच्या गावात परत गेला, आणि दरोडेखोराने दिलेल्या त्या विधवेपासून, आपल्या शूद्र पत्नीपासून, त्याला पापकर्मी मुलगे झाले. देवांनी त्याला कठोर शाप दिला: पुनर्विवाह केलेल्या विधवेपासून मुलगे जन्माला घातल्यावर तो कृतघ्न माणूस घोर नरकात बुडेल. ही गोष्ट मला एकदा नारदांनी सांगितली होती, भीष्म सांगतात. कृतघ्नाला ना कीर्ती मिळते, ना स्थान, ना सुख; कोणीही त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये. मित्राचा विश्वासघात करणारा अनंत नरकात बुडतो. माणसाने कृतज्ञ असावे; कारण मान, सुखे आणि संकटातून सुटका, सगळे मित्रांमुळेच मिळते. शांतिपर्व १६८-१७३.