भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
तळ्यातले तीन मासे
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वावेव सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥
दोन प्रकारची माणसे सुखी होतात, असे भीष्म सांगतात: पुढे येणाऱ्याची आधीच तरतूद करणारा, आणि प्रसंगावधान असलेला. चालढकल करणारा मात्र नाश पावतो. हे दाखवण्यासाठी भीष्म एक जुनी गोष्ट सांगतात. एक फारसे खोल नसलेले, माशांनी भरलेले तळे होते. त्यात तीन मासे राहत. ते मित्र होते, आणि नेहमी एकत्र पोहत. एक दूरदर्शी होता. दुसरा प्रसंगावधानी होता. तिसरा प्रत्येक गोष्ट पुढे ढकलत असे. एके दिवशी कोळी आले, आणि अनेक पाटांतून तळ्याचे पाणी सखल जमिनीकडे सोडू लागले. पाणी कमी होताना पाहून दूरदर्शी मासा बाकीच्या दोघांना म्हणाला, “या पाण्यात राहणाऱ्या सगळ्यांवर मोठे संकट आले आहे. बाहेर पडायची वाट सुकण्याआधी आपण लवकर दुसरीकडे जाऊ. संकट येण्याआधीच चांगल्या विचाराने जो ते टाळतो, तो कधीच धोक्यात सापडत नाही.” “बरोबर बोललास,” चालढकल करणारा मासा म्हणाला. “पण घाई करायची काही गरज नाही, असे माझे पक्के मत आहे.” प्रसंगावधानी मासा म्हणाला, “वेळ आली की करायचे ते करायला मी कधीच चुकत नाही.” दोघांचे बोलणे ऐकून दूरदर्शी मासा लगेच एका ओढ्यातून निघाला, आणि एका खोल तळ्यात जाऊन पोचला.
दोरीला लटकलेला मासा
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः । द्वावेव सुखमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥
पाणी संपल्यावर कोळ्यांनी उरलेल्या माशांना कोंडले, उरलेले पाणी ढवळले, आणि ते मासे पकडू लागले. चालढकल करणारा मासा इतर अनेक माशांबरोबर पकडला गेला. कोळी पकडलेले मासे एका लांब दोरीत ओवू लागले. प्रसंगावधानी मासा पकडलेल्या माशांत मिसळला, आणि त्याने ती दोरी तोंडात घट्ट धरली; तोही पकडलेला दिसावा म्हणून. मासे धुण्यासाठी कोळी ती दोरी खोल पाण्यात घेऊन गेले. तिथे त्याने दोरी सोडली, आणि तो चटकन निसटला. मंदबुद्धी, अक्कलशून्य चालढकल करणारा मासा मात्र मेला. जो आपल्या मूर्खपणामुळे संकटाची वेळ ओळखत नाही, तो असाच नाश पावतो, भीष्म सांगतात. आणि जो स्वतःला हुशार समजतो, पण वेळेवर आपले हित साधत नाही, तो मोठ्या संकटात सापडतो, जसा प्रसंगावधानी मासा दोरीवर सापडला होता. तिघांपैकी पहिले दोघेच सुखी होतात; चालढकल करणारा नाश पावतो. शेवटी भीष्म काळ आणि स्थळ यांविषयी सांगतात. काळ आपल्या विभागांतून वाहत असतो: क्षणांपासून दिवस, ऋतू आणि वर्षे. पृथ्वीचे विभाग म्हणजे स्थळ. काळ डोळ्यांना दिसत नाही, आणि यश हे कामात मन कसे लावले आहे, त्यावर अवलंबून असते. दूरदर्शी आणि प्रसंगावधानी माणसांना ऋषी सर्वश्रेष्ठ म्हणतात. पण जो प्रत्येक कृती तोलून पाहतो, योग्य साधने वापरतो, आणि योग्य काळ आणि स्थळ ध्यानात घेतो, तो या दोघांहूनही अधिक मिळवतो. शांतिपर्व १३७.