भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
वादळात सापडलेला पारधी
अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
शरण आलेल्याचे रक्षण करण्यात काय पुण्य आहे, असे युधिष्ठिर विचारतो. मोठे पुण्य, भीष्म सांगतात; पूर्वीच्या राजांनी त्या पुण्याने स्वर्ग मिळवला. मग ते एका पारव्याची गोष्ट सांगतात. मुचुकुंद राजाने एकदा परशुरामांना हाच प्रश्न विचारला होता; तेव्हा त्या शस्त्रधारी ऋषींनी त्याला ही गोष्ट सांगितली होती. एका मोठ्या जंगलात एक पारधी राहत असे. जाळ्यात पक्षी पकडायचे आणि त्यांचे मांस विकायचे, हा त्याचा धंदा. तो क्रूर होता, आणि यमासारखा भयंकर दिसत असे. त्याच्या अशा जगण्यामुळे नातलगांनी त्याला टाकून दिले होते. अनेक वर्षे तो असाच जगला; त्यात काही चूक आहे, हे त्याला कधी जाणवलेच नाही. एके दिवशी जंगलावर मोठे वादळ कोसळले. पावसाने जमीन जलमय झाली, पक्षी मरून पडले, आणि जनावरे मिळेल त्या उंचवट्यावर दाटीने उभी राहिली. थंडीने गारठलेला पारधी तिथे थांबूही शकत नव्हता, आणि पुढेही जाऊ शकत नव्हता. तरीही जमिनीवर गारठून निपचित पडलेली एक पारवी दिसताच त्याने तिला उचलले, आणि पिंजऱ्यात कोंडले. स्वतःच्या हालांपेक्षा त्याची सवय बलवान ठरली. रात्र पडली तेव्हा आकाश निवळले. घरापासून दूर आलेला पारधी एका मोठ्या झाडापाशी पोचला. त्या झाडावर अनेक पक्षी आसरा घेत होते. हात जोडून त्याने झाडाला नमस्कार केला, आणि झाडावर वसणाऱ्या देवतांकडे आसरा मागितला. मग पानांचे अंथरूण करून, एका दगडावर डोके टेकून तो झोपी गेला.
पत्नीचा सल्ला
अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
त्याच झाडावर एक पारवा आपल्या कुटुंबासह राहत होता. त्याची पारवी सकाळी दाणा शोधायला गेली होती, ती परत आली नव्हती. रात्रभर तो तिच्यासाठी शोक करत राहिला. “चार भिंतींना घर म्हणत नाहीत; पत्नी हेच खरे घर,” तो म्हणाला. “ती सोबत असेल, तर झाडाचा बुंधाही घर. ती नसेल, तर राजवाडाही ओसाड रान.” तो जेवल्याशिवाय ती कधी जेवत नसे, आणि तो रागावला तरी ती गोडच बोलत असे. पारध्याच्या पिंजऱ्यात कोंडलेल्या पारवीने हे ऐकले, आणि स्वतःला भाग्यवान मानले. ज्या पत्नीवर पती प्रसन्न असतो, तिच्यावर देवही प्रसन्न असतात, असे तिला वाटले; पत्नीसाठी पती हेच परमदैवत. मग तिने त्याला हाक मारली. “माझे सांगणे ऐका. हा पारधी थंडीने आणि भुकेने हैराण होऊन तुमच्या दाराशी पडला आहे. तो तुमच्याकडे आसऱ्याला आला आहे, तेव्हा त्याचे आतिथ्य करा. शरण आलेल्याला मरू देणे, हे ब्राह्मणाची किंवा गाईची हत्या करण्याइतकेच मोठे पाप आहे. माझ्यासाठी शोक करू नका. तुम्ही जगा; दुसऱ्या पत्नीही करू शकाल.”
तोडणाऱ्यालाही सावली
अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
तिचे बोलणे ऐकून पारव्याचे डोळे आनंदाश्रूंनी भरले. पाहुण्यासाठी करायचे सारे विधी करून त्याने पारध्याचा सन्मान केला. “तुमचे स्वागत आहे. हे तुमचेच घर. मी तुमच्यासाठी काय करू, ते सांगा. घरी आलेल्या शत्रूचेही आतिथ्य करावे. तोडायला आलेल्या माणसावरूनही झाड आपली सावली काढून घेत नाही.” पारवा म्हणाला, की जो गृहस्थ रोज पंचमहायज्ञ करतो, त्याच्यावर तर हे कर्तव्य सर्वांत जास्त असते. अतिथीला जेवू घालणे, हा त्या पाच यज्ञांपैकी एक. “मी थंडीने गारठलो आहे,” पारधी म्हणाला. पारव्याने वाळकी पाने गोळा केली. चोचीत एक पान घेऊन, जिथे अग्नी ठेवलेला होता तिथे तो उडत गेला, थोडा विस्तव घेऊन परत आला, आणि त्याने पाने पेटवली. पारध्याला ऊब आली, तेव्हा तो म्हणाला, “आता मला भूक लागली आहे.” पारव्याकडे काहीच नव्हते. “आम्ही वनातले पक्षी रोज मिळेल त्यावर जगतो,” तो म्हणाला. “तपस्व्यांसारखे आम्ही उद्यासाठी काही साठवत नाही.” लाजेने त्याचा चेहरा फिका पडला. मग त्याच्या मनातला गोंधळ दूर झाला. “जरा थांबा, मी तुमची भूक भागवतो.” त्याने पुन्हा अग्नी पेटवला, त्याला तीन प्रदक्षिणा घातल्या, आणि हसतमुखाने तो ज्वाळांत शिरला.
पारध्याचे परिवर्तन
अरावप्युचितं कार्यमातिथ्यं गृहमागते । छेत्तुमप्यागते छायां नोपसंहरते द्रुमः ॥
भीष्म सांगतात, पारव्याला अग्नीत शिरताना पाहून पारधी आक्रोश करू लागला, आज युधिष्ठिर करतो आहे तसाच. “मी हे काय केले? मी क्रूर आहे, मूढ आहे. या पारव्याने आपला प्राण देऊन मला माझे कर्तव्य शिकवले.” बायको, मुले, सुख सगळे सोडायचे, आणि उपवासाने देह झिजवायचा, असा त्याने निश्चय केला. त्याने आपली काठी, लोखंडी सळई, जाळी आणि पिंजरा फेकून दिला, आणि पारवीला मोकळे सोडले. पारवी पतीसाठी शोक करू लागली. “स्त्रीला पतीसारखा रक्षणकर्ता दुसरा नाही. त्यांच्याशिवाय माझे कसले जगणे?” आणि तिनेही अग्नीत उडी घेतली. मग तिला आपला पती आकाशात, दिव्य विमानात बसलेला दिसला, आणि त्याच्या शेजारी ती स्वर्गाला गेली. पारध्याने ती जोडी पाहिली, आणि तीच गती मिळवण्यासाठी तो शेवटच्या प्रवासाला निघाला. तो पूर्ण उपवास करत होता, “केवळ वायू भक्षण करून”. एका थंडगार कमळांच्या तळ्याकडे त्याने ढुंकूनही पाहिले नाही. रक्तबंबाळ होईपर्यंत तो काट्याकुट्यांच्या जंगलातून घुसत गेला. वाऱ्याने झाडांना आग लागली, तेव्हा तो आनंदाने त्या आगीत धावत गेला. त्या आगीत त्याची पापे जळून गेली, आणि तोही स्वर्गाला पोचला. अशा रीतीने, भीष्म सांगतात, तिघेही आपल्या कर्मांनी स्वर्गाला गेले; आणि अशी पतीमागे जाणारी पत्नी त्या पारवीसारखी स्वर्गात झळकते. शरण आलेल्याचे रक्षण करणे हे मोठे पुण्य आहे. गोहत्या केलेला माणूसही त्याने शुद्ध होऊ शकतो. पण आपल्याकडे आसऱ्याला आलेल्याला मारणारा कधीच शुद्ध होत नाही. शांतिपर्व १४३-१४९.