भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
स्मशानातले मूल
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो । अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ॥ देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते । पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् ॥
मेलेला माणूस पुन्हा जिवंत झाल्याचे भीष्मांनी कधी पाहिले आहे का, किंवा ऐकले आहे का, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म एक जुनी गोष्ट सांगतात: नैमिषारण्यात, ऋषींच्या त्या पवित्र वनात, एक गिधाड आणि एक कोल्हा यांच्यात झालेल्या वादाची. एका ब्राह्मणाला मोठ्या कष्टांनंतर एक मोठ्या डोळ्यांचा मुलगा झाला होता. तो लहानपणीच बाळरोगाने मेला. त्या घराण्याचा तोच एकुलता एक आधार होता. रडत रडत त्याचे नातलग त्याला स्मशानात घेऊन गेले. तिथे प्रत्येकाने आळीपाळीने त्याला उराशी धरले, आणि त्याचे बोल आठवून ते आणखीच आक्रोश करू लागले. त्याला उघड्या जमिनीवर ठेवून घरी परतायचा धीर त्यांना होईना. त्यांचा आक्रोश ऐकून एक गिधाड तिथे आले. “जा, रेंगाळू नका; तुम्हाला इथे एकच मूल सोडून जायचे आहे. हजारो स्त्री-पुरुषांना इथे आणले जाते, आणि त्यांचे नातलग त्यांना सोडून घरी जातात. संयोग आणि वियोग आळीपाळीने येतात; आज जे मृतांना वाहून आणतात, त्यांनाही उद्या कोणी इथे वाहून आणतो. एकदा मरण पावलेला कोणीही परत येत नाही. सूर्य मावळतो आहे. घरी जा, आणि या मुलाचा मोह सोडा.” नातलगांनी मुलाला खाली ठेवले, आणि रडत रडत ते घराकडे वळले. तेवढ्यात कावळ्यासारखा काळा एक कोल्हा आपल्या बिळातून बाहेर आला. “तुम्हाला काही माया आहे की नाही? मूर्खांनो, अजून सूर्य तळपतो आहे. ही वेळ मोठी प्रभावी असते; कदाचित तो जिवंत होईल. पशुपक्ष्यांनाही आपल्या पिलांची माया असते, त्यातून त्यांना काही मिळत नसले तरी. तुम्ही त्याला इथे कसे सोडून जाता?” हे ऐकून ती माणसे पुन्हा प्रेताकडे वळली.
जावे, की थांबावे?
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो । अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ॥ देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते । पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् ॥
“एका क्षुद्र कोल्ह्याच्या बोलण्यावरून तुम्ही माघारी का फिरता?” गिधाड म्हणाले. “हा पंचमहाभूतांचा देह आहे, लाकडासारखा ताठ झालेला. त्याच्याऐवजी स्वतःसाठी शोक करा, आणि तपाने स्वतःला शुद्ध करा; तपाने सारे काही मिळते. प्रत्येक प्राणी आपल्या पूर्वकर्मांनी कमावलेला सुखदुःखाचा वाटा घेऊनच जन्माला येतो. मी हजार वर्षांचा आहे; पण मेलेला पुन्हा जिवंत झालेला मी कधीच पाहिला नाही.” “प्रयत्नाला दैवाची जोड मिळाली, की फळ मिळते,” कोल्ह्याने उत्तर दिले. “आशा ठेवून कर्म करा; निराशेतून कसले सुख मिळणार? सूर्य मावळेपर्यंत थांबा.” मेलेले पूर्वीही परत आले आहेत, तो म्हणाला. सत्यपराक्रमी रामाने एकदा शंबूक नावाच्या शूद्राला मारले; शूद्र म्हणजे चार वर्णांतला सर्वांत खालचा वर्ण. त्या कृत्याने धर्माचे रक्षण झाले, आणि एक मेलेला ब्राह्मणपुत्र पुन्हा जिवंत झाला. आणि श्वेत राजर्षीचा मुलगा लहानपणी मेला, तेव्हा धर्मनिष्ठ श्वेताने त्याला पुन्हा जिवंत केले. “तसाच एखादा ऋषी किंवा देव तुमच्यावरही दया करील.” नातलगांनी मुलाचे डोके मांडीवर घेतले, आणि ते पुन्हा रडू लागले. “त्याला अश्रूंनी का न्हाऊ घालता?” गिधाड म्हणाले. “यमाच्या आज्ञेने हा मुलगा कधीही जाग न येणाऱ्या झोपेत गेला आहे. शंभर कोल्ह्यांनी आपले प्राण दिले, तरी शंभर वर्षांतही तो जिवंत होणार नाही. एखाद्या देवाने वर दिला, तरच तो जगेल: रुद्र, म्हणजे शिव, किंवा त्यांचे पुत्र कुमार, किंवा ब्रह्मदेव, किंवा विष्णू. तो गेला त्याच वाटेने आपण सगळे जाणार आहोत. म्हणून कठोर बोलणे, हिंसा आणि असत्य टाळा; आणि धर्म, सत्य आणि करुणा यांचा मार्ग धरा.” ती माणसे प्रेत तिथेच ठेवून घराकडे निघाली.
सांजवेळचा वर
कृतकृत्याः सुखं हृष्टाः प्रातिष्ठन्त तदा विभो । अनिर्वेदेन दीर्घेण निश्चयेन ध्रुवेण च ॥ देवदेवप्रसादाच्च क्षिप्रं फलमवाप्यते । पश्य दैवस्य संयोगं बान्धवानां च निश्चयम् ॥
कोल्हा त्यांच्या मागून ओरडला. “धिक्कार असो तुमचा! एका पापी गिधाडाच्या बोलण्यावरून माघारी फिरता? हा सुंदर मुलगा मेला आहे, यावर माझा विश्वासच बसत नाही. आज तुमचे नक्की भले होईल.” भीष्म सांगतात, की तो कोल्हा स्वतःच्या स्वार्थासाठी त्यांना गोड, खोटे बोलत होता: रोज रात्री तो अन्नाच्या शोधात स्मशानात फिरत असे. आणि काय करावे ते न सुचून नातलग तिथेच थांबले. हे भयंकर स्थान भुतांनी आणि हिंस्र श्वापदांनी भरलेले आहे; इथे थांबलात, तर तुमचा नाश होईल, असा इशारा गिधाडाने दिला. सूर्य आहे तोवर भिण्यासारखे काही नाही, असे कोल्हा म्हणाला. मग सूर्य मावळला, असे गिधाड म्हणाले; नाही मावळला, असे कोल्हा म्हणाला. दोघेही भुकेले होते, आणि दोघेही आपापल्या स्वार्थासाठी शास्त्रांचे दाखले देत होते. नातलगांचे मन डळमळले; मग ते बसून रडत राहिले. ते दोघे वाद घालत होते, आणि नातलग ऐकत बसले होते, तेवढ्यात महादेव शंकर तिथे आले. पत्नी उमादेवीच्या आग्रहावरून ते आले होते, आणि करुणेने त्यांचे डोळे पाणावले होते. “मी वर देणारा शंकर,” ते नातलगांना म्हणाले. सगळ्यांनी त्यांना नमस्कार केला. “आमचा एकुलता एक मुलगा गेला आहे, आणि आम्हीही मरणाच्या वाटेवर आहोत. त्याला जीवदान देऊन आम्हाला जीवदान द्या.” शंकरांनी हातात पाणी घेतले, आणि मुलाला शंभर वर्षांचे आयुष्य दिले. कोल्ह्याला आणि गिधाडाला त्यांनी असा वर दिला, की त्यांची भूक शमली. नातलगांनी शंकरांना नमस्कार केला, आणि मुलाला घेऊन ते आनंदाने घरी परतले. “दीर्घकाळ न थकता धरलेली आशा, दृढ निश्चय आणि देवाधिदेवाची कृपा, यांनी फळ लवकर मिळते,” भीष्म सांगतात. दैवाचा योग आणि नातलगांचा निश्चय एकत्र आले: ते धीर धरून राहिले, त्यांना शंकरांची कृपा लाभली, आणि थोड्याच वेळात त्यांचे अश्रू पुसले गेले. शांतिपर्व १५३.