भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
दोन फळे आणणारी पक्षीण
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा सन्धिर्न विद्यते ॥
युधिष्ठिर अस्वस्थ होतो. राजाने कोणावरच विश्वास ठेवायचा नाही, तर तो राज्य कसे करणार, आणि विजय कसा मिळवणार? भीष्म उत्तरादाखल पूजनी पक्षिणीची आणि ब्रह्मदत्त राजाची गोष्ट सांगतात. कांपिल्य नगरात ब्रह्मदत्ताच्या राजवाड्याच्या अंतःपुरात पूजनी अनेक वर्षे राहत होती. तिला प्रत्येक प्राण्याचा आवाज काढता येत असे. पक्षीण असूनही ती शहाणी होती, आणि तिला सारी तत्त्वे ठाऊक होती. तिला एक तेजस्वी पिलू झाले; आणि त्याच वेळी राणीच्या पोटी राजाला पुत्र झाला. राजाने दिलेल्या आसऱ्याची जाण ठेवून पूजनी रोज समुद्रकिनाऱ्यावर उडून जाई, आणि दोन फळे घेऊन येई; अमृतासारखी गोड, आणि बळ देणारी. एक फळ ती आपल्या पिलाला देई, आणि एक तान्ह्या राजपुत्राला. त्या फळांवर राजपुत्र धष्टपुष्ट झाला. एके दिवशी दाई राजपुत्राला कडेवर घेऊन फिरत असताना त्याला ते पिलू दिसले. तो तिच्या कडेवरून उतरला, पिलाकडे धावला, आणि बालसुलभ आनंदाने त्याच्याशी खेळू लागला. मग, आपल्याच दिवशी जन्मलेले ते पिलू त्याने उचलले, आणि ते मरेपर्यंत हातात आवळले. आणि तो दाईकडे परत गेला.
पूजनीचा सूड
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा सन्धिर्न विद्यते ॥
पूजनी फळे आणायला गेली होती. परत आली, तेव्हा तिचे पिलू जमिनीवर मरून पडलेले होते; राजपुत्राने त्याला मारले होते. रडत ती म्हणाली, “क्षत्रियाबरोबर, म्हणजे योद्धा वर्गातल्या माणसाबरोबर, कोणी राहू नये, त्याच्याशी मैत्री करू नये. गरज असते तोवर ते अदबीने वागतात, आणि काम झाले की फेकून देतात. ते सगळ्यांचे वाईट करतात, आणि मग दुखावलेल्याची पोकळ समजूत काढतात. या मुलाने तिहेरी पाप केले आहे: त्याच्याच दिवशी जन्मलेल्याला, त्याच्याबरोबर वाढलेल्याला, त्याच्याबरोबर खाणाऱ्याला आणि त्याच्यावर विसंबलेल्याला त्याने मारले. मी सूड घेईन.” आपल्या नख्यांनी तिने राजपुत्राचे डोळे फोडले. मग, थोडी शांत होऊन, ती म्हणाली, “जाणूनबुजून केलेले पाप करणाऱ्यावर लवकरच उलटते; त्याच्यावर नाही, तर त्याच्या मुलांवर किंवा नातवांवर. अपकाराचा सूड घेणाऱ्याचे पुण्य कमी होत नाही.” आपल्या मुलाचे डोळे गेलेले ब्रह्मदत्ताने पाहिले. मुलाने जे केले, त्याची ही योग्य परतफेड आहे, असे त्याने ठरवले, आणि तो पूजनीला म्हणाला, “आम्ही तुझा अपराध केला, आणि तू त्याची परतफेड केलीस. हिशेब चुकता झाला. आमच्याबरोबर इथेच राहा.” “ज्याचा अपराध केला, त्याच्याजवळच राहणाऱ्याची शहाणे प्रशंसा करत नाहीत,” पूजनी म्हणाली. “निघून जाणेच बरे. वैर लवकर शमत नाही. ज्याचा आपण अपराध केला आहे, त्याच्या गोड, समजुतीच्या शब्दांवर कधी विश्वास ठेवू नये; जो मूर्ख ठेवतो, तो लवकरच नाश पावतो. वैर मुलांपर्यंत आणि नातवांपर्यंत चालत राहते. जो विश्वासाला पात्र नाही, त्याच्यावर विश्वास ठेवू नये; आणि जो पात्र आहे, त्याच्यावरही फार विश्वास ठेवू नये.”
लाकडात दडलेला अग्नी
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा सन्धिर्न विद्यते ॥
“अपराधाची परतफेड करणारा अपराधी ठरत नाही,” राजा म्हणाला. “दोघांनी तह केला, की राग शांत होतो.” “द्वेष कधी मरत नाही,” पूजनी म्हणाली. “विश्वास ठेवल्यानेच माणसे अनेकदा नाश पावतात. ज्यांना बळाने वश करता येत नाही, तेही खोट्या प्रेमाला फसतात; माणसाळलेल्या हत्तिणीच्या आमिषाने रानटी हत्ती पकडले जातात, तसे.” “सहवासाने माया जडते,” राजा म्हणाला, “चांडाळ आणि त्याचा कुत्रा यांच्यात जडते तशी. कमळाच्या पानावरून पाणी ओघळून जाते, तसे सहवासाने वैर ओघळून जाते.” पूजनीने उत्तर दिले, की जाणकारांच्या मते वैराची पाच कारणे असतात: स्त्री, जमीन, कठोर शब्द, स्वभावतः असलेला विरोध, आणि केलेला अपकार. एकदा पेटलेले वैर लाकडात दडलेल्या अग्नीसारखे लपून राहते; किंवा समुद्राच्या पोटात जळणाऱ्या वडवानलासारखे, जो कोणत्याही पाण्याने विझत नाही. एक बाजू जळून खाक होईपर्यंत धन, बळ, गोड शब्द किंवा विद्या, काहीच ते विझवू शकत नाही. “आपण एकमेकांचे काही वाईट केले नव्हते, म्हणून मी इथे राहिले. आता ते बदलले आहे.” राजाने दुसरा युक्तिवाद मांडला. “प्रत्येक कर्म काळच करतो. जन्म आणि मृत्यू काळच आणतो. तुझ्या दुःखाला मी कारण नाही, आणि माझ्या दुःखाला तू नाहीस. मी तुला क्षमा करतो; तूही मला क्षमा कर, आणि राहा.” “काळच सगळे करत असेल,” पूजनी म्हणाली, “तर नातलग आपल्या मेलेल्यांचा सूड का घेतात? देव आणि दानव का लढले? वैद्य औषध का देतात, आणि सत्कर्माने पुण्य का मिळावे? तुझ्या मुलाने माझे पिलू मारले, मी त्याचे डोळे फोडले; म्हणून आता मी तुझ्या हातून मरणालाच पात्र ठरले आहे. माणसांना पक्षी हवे असतात ते खाण्यासाठी, किंवा मौजेसाठी पिंजऱ्यात कोंडण्यासाठी. जीव सर्वांनाच प्रिय असतो. ज्याने कधी दुःख भोगले नाही, तोच म्हणतो, की दुसऱ्याच्या दुःखात दुःख नसते.”
फुटलेले मडके
वैरमन्तिकमासाद्य यः प्रीतिं कर्तुमिच्छति । मृन्मयस्येव भग्नस्य यथा सन्धिर्न विद्यते ॥
“मी तुझे जे केले, आणि तू माझे जे केलेस, ते शंभर वर्षांतही धुतले जाणार नाही,” पूजनी पुढे म्हणाली. “जेव्हा जेव्हा तुला तुझा मुलगा आठवेल, तेव्हा तेव्हा तुझा राग नव्याने उफाळेल. सूड घेऊन झाल्यावर कोणी पुन्हा प्रेम जोडू पाहील, तर ते जुळत नाही; फुटलेले मातीचे मडके जुळत नाही, तसे.” राजे गोड शब्दांनी शत्रूंची समजूत काढतात, ती पुढे म्हणाली, आणि वेळ येताच दगडावर आपटलेल्या पाण्याच्या घड्यांसारखे त्यांचे तुकडे तुकडे करतात. “विश्वासाशिवाय कोणालाच काही मिळत नाही,” राजा म्हणाला. “जो भीतीत जगतो, तो जिवंतपणी मेल्यासारखाच.” पूजनीने उपमांनी त्याला उत्तर दिले. दुखऱ्या पायांनी चालणारा पडतो. पावसाळा उलटून गेल्यावर पेरणी करणाऱ्याच्या हाती काहीच लागत नाही. दैव आणि प्रयत्न एकमेकांवर अवलंबून असतात; म्हणून कर्म करावे. शहाण्या माणसाचे खरे मित्र पाच, ती म्हणाली: ज्ञान, धैर्य, कौशल्य, बळ आणि सहनशीलता; त्यांच्या जोरावर तो कुठेही घर करू शकतो. म्हणून मी दुसरीकडे जाईन, ती म्हणाली, कारण मी तुझ्या मुलाचा अपराध केला आहे. आणि सहा वाईट गोष्टी दुरूनच टाळाव्यात: वाईट पत्नी, वाईट पुत्र, वाईट राजा, वाईट मित्र, वाईट सोयरसंबंध आणि वाईट देश. शेवटी ती राजांविषयी बोलली. चांगला राजा प्रजेच्या धनाचा सहावा भाग घेतो, आणि त्या बदल्यात सर्वांचे रक्षण करतो. तो प्रजेचा पिता आणि माता असतो; जो राजा कर घेतो पण रक्षण करत नाही, तो चोर. आणि आपल्याहून बलवानाशी वैर धरणे कधीच शहाणपणाचे नसते. एवढे बोलून तिने राजाचा निरोप घेतला, आणि ती आपल्या मनासारख्या देशाकडे उडून गेली. इथे भीष्म गोष्ट संपवतात, आणि युधिष्ठिराला विचारतात, आणखी काय ऐकायचे आहे. शांतिपर्व १३९.