भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
जाळ्यावरचा उंदीर
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
अनेक बलवान शत्रूंनी घेरले, तर एकटा, दुबळा राजा मान ताठ कशी ठेवू शकेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. कोणाशी लढावे, आणि कोणाशी तह करावा? शत्रू मित्र होतो, आणि मित्र शत्रू, असे भीष्म उत्तर देतात. दुसऱ्या कोणत्याही मार्गाने जीव वाचत नसेल, तर शत्रूशीही तह करावा. मग भीष्म एका बोक्याची आणि उंदराची जुनी गोष्ट सांगतात. एका मोठ्या जंगलात एक प्रचंड वडाचे झाड होते. अनेक पक्ष्यांचे आणि प्राण्यांचे ते घर होते. त्याच्या बुंध्याशी पलित नावाच्या एका शहाण्या उंदराने बीळ केले होते; त्या बिळाला शंभर तोंडे होती. त्याच झाडाच्या फांद्यांवर लोमश नावाचा एक बोका राहत असे; तो रोज पक्षी खात असे. मग एक चांडाळ त्या जंगलात आला, आणि त्याने तिथे झोपडी बांधली. महाकाव्य चांडाळांना सर्वांत खालचे स्थान देते, समाजाच्या चार वर्णांच्याही बाहेर. हा चांडाळ शिकार करून जगत असे. रोज संध्याकाळी तो चामड्याच्या दोऱ्यांची जाळी लावायचा, आणि रोज पहाटे त्यांत काय सापडले, ते पाहायला यायचा. एका रात्री बोका जाळ्यात सापडला. उंदीर बाहेर आला, आणि निर्भयपणे फिरू लागला. शिकाऱ्याने आमिष म्हणून ठेवलेले मांस त्याला दिसले. ते खायला तो जाळ्यावर चढला, आणि मनातल्या मनात हसत, अडकलेल्या आपल्या शत्रूच्या अंगावरूनही चालला. मग त्याने वर पाहिले. हरित नावाचे तांबूस डोळ्यांचे एक मुंगूस त्याच्या वासावरून माग काढत आले होते, आणि ओठ चाटत उभे होते. वरच्या फांदीवर चंद्रक नावाचे, तीक्ष्ण चोचीचे एक घुबड बसले होते.
शत्रूशी तह
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
“खाली उतरलो, तर मुंगूस मला पकडेल,” उंदराने विचार केला. “इथेच राहिलो, तर घुबड. आणि बोका सुटला, तर तोही मला खाईल. पण शहाणे लोक भांबावून जात नाहीत. बोका माझा शत्रू आहे, पण तो मोठ्या संकटात आहे, आणि मी त्याचे मोठे काम करू शकतो. बलवानाच्या कचाट्यात सापडलेला माणूस शत्रूशीही तह करू शकतो. मूर्ख मित्रापेक्षा शहाणा शत्रू बरा.” म्हणून तो बोक्याशी गोड बोलला. “जिवंत आहेस ना? तू जगावेस, असे मला वाटते. माझ्याशिवाय तुला हे जाळे तोडता येणार नाही; पण तू मला मारणार नसशील, तर मी ते कुरतडीन. आपण दोघे अनेक वर्षे या झाडावर राहतो आहोत; तू वर, मी खाली. माणूस ओंडक्याच्या आधाराने नदी पार करतो, आणि ओंडकाही माणसामुळे पलीकडे पोचतो. तसाच आपला तह आपल्या दोघांना पार नेईल.” बोक्याला फार आनंद झाला. “मी मोठ्या संकटात आहे, आणि तू त्याहूनही मोठ्या. चल, आत्ताच तह करू. मला वाचव, आणि मी शिष्यासारखी तुझी सेवा करीन.” उंदीर म्हणाला, “मग मी तुझ्या अंगाखाली दडतो, कारण मला मुंगसाची फार भीती वाटते. मला मारू नकोस, आणि घुबडापासून माझे रक्षण कर. मी तुझा फास कुरतडीन. सत्याची शपथ घेऊन सांगतो.” बोक्याने आनंदाने त्याचे स्वागत केले. “प्राणांहून प्रिय मित्रा, लवकर ये. मी आणि माझे सारे कुटुंब तुझा सन्मान करू.” आईवडिलांच्या कुशीत शिरावे, तसा उंदीर बोक्याच्या छातीखाली शिरला. ते दोघे इतके जवळ आलेले पाहून मुंगूस आणि घुबड यांनी आशा सोडली, आणि ते आपापल्या घरी गेले.
सावकाश कुरतडणे
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
बोक्याच्या अंगाखाली पडून उंदीर दोऱ्या कुरतडू लागला; सावकाश, योग्य वेळेची वाट पाहत. बोका अधीर झाला. “इतका वेळ का? आता तू सुरक्षित झालास, म्हणून तुला माझी काहीच पर्वा नाही का? पारधी आता येईलच.” “गप्प राहा, आणि वाट पाहा,” उंदीर म्हणाला. “वेळेआधी केलेले काम फळ देत नाही. मी तुला फार लवकर सोडवले, तर मलाच तुझे भय राहील. पारधी शस्त्रे घेऊन येताना दिसला, की मी शेवटची दोरी तोडीन. मग तुला आपल्या जिवाशिवाय दुसरे काही सुचणार नाही; तू झाडावर पळशील, आणि मी माझ्या बिळात.” बोक्याने आग्रह धरला. “मी तुला लगेच वाचवले. मित्र असे काम करत नाहीत. जुन्या वैरापोटी तू वेळ काढत असशील, तर त्याची किंमत तुला जिवाने मोजावी लागेल. मी पूर्वी तुझे काही वाईट केले असेल, तर क्षमा कर.” “भीतीवर उभी असलेली मैत्री,” उंदीर म्हणाला, “सापाच्या दातांजवळ नेलेल्या हातासारखी जपून हाताळावी लागते. बलवानाशी तह करून जो स्वतःला जपत नाही, त्याला तोच तह भोवतो. कोणी कोणाचा मित्र नसतो, कोणी कोणाचा हितचिंतक नसतो; स्वार्थच मित्र आणि शत्रू बनवतो. काम झाले, की करणाऱ्याला सगळे विसरतात; म्हणून नेहमी थोडे काम बाकी ठेवावे. एक सोडून सगळ्या दोऱ्या तुटल्या आहेत. तीही मी लवकरच तोडीन. निश्चिंत राहा.”
पारधी येतो
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
अशी रात्र सरली, आणि बोक्याच्या मनात भीती दाटली. पहाटे चांडाळ शस्त्रे घेऊन, कुत्र्यांचा कळप बरोबर घेऊन आला. त्याचे नाव परिघ. तो धिप्पाड होता, आणि यमाच्या दूतासारखा भयंकर दिसत होता. “आता काय करणार?” बोका ओरडला. उंदराने शेवटची दोरी तोडली. बोका वडावर चढून पळाला, आणि उंदीर आपल्या बिळात. पारध्याला जाळे रिकामे दिसले, आणि तो घरी गेला. फांद्यांवरून बोक्याने खाली हाक मारली. “तू एक शब्दही न बोलता पळालास. माझ्यावर संशय तर घेत नाहीस ना? तू मला जीवदान दिलेस. आता आपल्या मैत्रीचा आनंद घ्यायची वेळ आहे; संकट टळल्यावर मित्राला विसरणारा दुष्ट असतो. माझे कुटुंब गुरूसारखा तुझा सन्मान करील. माझ्या देहाचा आणि घराचा तू स्वामी हो, आणि वडिलांसारखा मला मार्ग दाखव. माझ्या जिवाची शपथ, आमच्यापासून तुला कसलेही भय नाही.”
मी तुझे भक्ष्य
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
“मित्र आणि शत्रू, दोघांनाही नीट पारखावे लागते,” उंदराने उत्तर दिले. “कोणी कायमचा मित्र नसतो, कायमचा शत्रूही नसतो. परिस्थिती त्यांना घडवते: काळाच्या ओघात मित्र शत्रू होतो, आणि शत्रू मित्र. स्वार्थ फार बलवान असतो. आईवडील, भाऊ, पत्नीसुद्धा त्यानेच बांधलेले असतात. आपल्या मैत्रीला एक कारण होते, आणि ते कारण आता उरले नाही. आजच्या एकाच दिवसात तू माझा शत्रू होतास, मग मित्र झालास, आणि आता पुन्हा शत्रू. कारण तू आणि मी स्वभावानेच वैरी आहोत. गरजेपोटी तू एका रात्रीसाठी माझा मित्र झालास; ती गरज संपली, आणि जुने वैर परत आले. “तू मला वाचवलेस, मी तुला वाचवले; आता आपण एकमेकांचे काही देणे लागत नाही. तू खाणारा आहेस, आणि मी तुझे भक्ष्य. तू बलवान, मी दुबळा; आपल्यात मैत्री होऊच शकत नाही. तुला भूक लागली आहे, आणि तुझी खायची वेळ झाली आहे; म्हणून आता तू माझी स्तुती करतो आहेस. तुला बायको आहे, मुले आहेत; मला तुझ्याबरोबर पाहिले, तर ती मला मजेत का खाणार नाहीत? “तू कृतज्ञ असशील, तर मी बेसावधपणे फिरत असेन, तेव्हा मला त्रास देऊ नकोस. माझा जीव सोडून दुसरे काहीही माग, मी देईन. स्वतःला वाचवण्यासाठी माणसाने मुले, राज्य, रत्ने आणि धनही सोडावे. माणूस जिवंत राहिला, तर दिलेले सगळे पुन्हा मिळवू शकतो.” बोका लाजेने चूर झाला. “मी शपथेवर सांगतो, मित्राचे वाईट करणे हे मोठे पाप आहे. तू मला जीवदान दिलेस; माझ्या कुटुंबासह मी तुझ्यासाठी माझा प्राणही देईन. माझ्यावर संशय घेऊ नकोस.”
अविश्वास, नीतीचे सार
एकेन बहवोऽमित्राः पलितेनाभिसन्धिताः । अरिणाऽपि समर्थेन सन्धिं कुर्वीत पण्डितः ॥ मूषिकश्च बिडालश्च मुक्तावन्योन्यसंश्रयात् । इत्येवं क्षत्रधर्मश्च मया मार्गेषु दर्शितः ॥
उंदराने क्षणभर विचार केला. “तू छान बोलतोस, पण मी तुझ्यावर विश्वास ठेवू शकत नाही. कोणतीही स्तुती, कोणतीही भेट मला पुन्हा शत्रूच्या तावडीत देणार नाही. सामाईक संकटापुढे दुबळ्याने बलवानाशी तह केला असेल, तर संकट टळल्यावर त्याने बलवानावर विश्वास ठेवू नये. राजनीतीच्या सगळ्या ग्रंथांचे शेवटी एकच सार आहे: अविश्वास. आणि त्या जन्मानेच पापी चांडाळापासून तूही आपला जीव सांभाळ.” पारध्याचे नाव ऐकताच बोका घाबरून पळाला, आणि उंदीर दुसऱ्या एका बिळात गेला. “असा एकट्या, दुबळ्या पलित उंदराने अनेक बलवान शत्रूंवर मात केली,” भीष्म सांगतात. “शहाण्याने बलवान शत्रूशीही तह करावा. उंदीर आणि बोका एकमेकांच्या आधारानेच वाचले.” जुने शत्रू तह करतात, तेव्हा प्रत्येकाच्या मनात दुसऱ्यावर मात करायचे असते; आणि जो जास्त शहाणा, तो जिंकतो. म्हणून भीती वाटत असेल, तेव्हा निर्भय दिसावे; अविश्वास असेल, तेव्हा विश्वास दाखवावा; पण कितीही गंभीर प्रसंग असला, तरी खोटे बोलू नये. वेळ आली, की शत्रूशी तह करावा, किंवा मित्राशीही लढावे. संकट येण्याआधी घाबरल्यासारखे वागावे; म्हणजे ते आल्यावर घाबरावे लागत नाही. या गोष्टीतून शिक, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात: मित्र कोण आणि शत्रू कोण, युद्धाची वेळ कोणती आणि तहाची कोणती. आणि एकदा हेतू साधला, की शत्रूवर पुन्हा विश्वास ठेवू नकोस. जे काही करशील, त्यात धर्म शिकवणाऱ्या पुरोहित वर्गातल्या ब्राह्मणांना जवळ ठेव. शांतिपर्व १३८.