भीष्मांचा उपदेश · आपद्धर्म
गर्विष्ठ सावरीचा वृक्ष
एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा । वैरमारभते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा ॥ तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा ॥
एखाद्या दुबळ्या, मूर्ख माणसाने बढाई मारून बलाढ्य शेजाऱ्याला डिवचले. आता तो शेजारी रागाने त्याचा नाश करायला येतो आहे. अशा माणसाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. उत्तरादाखल भीष्म सावरीच्या वृक्षाची आणि वायूची जुनी गोष्ट सांगतात. हिमालयाच्या एका शिखरावर शतकानुशतके वाढलेला एक सावरीचा वृक्ष उभा होता. त्याच्या बुंध्याचा घेर चारशे हात होता, फांद्या दूरवर पसरल्या होत्या, आणि सावली दाट होती. थकलेले हत्ती आणि इतर अनेक प्राणी त्याच्या खाली विसावा घेत. त्याच्या फांद्यांवर पोपट राहत, आणि व्यापाऱ्यांचे तांडे आणि वनातले तपस्वी त्याच्या सावलीत मुक्काम करत. एके दिवशी नारदांनी तो वृक्ष पाहिला, आणि त्यांना फार आनंद झाला. “तुझ्या फांद्यांवर पक्षी गातात, तुझ्या खाली हत्ती विसावतात, आणि साधुसंत इथे मुक्काम करतात; हे स्थान स्वर्गासारखे आहे. वायू सर्वांत उंच वृक्ष हलवतो, पर्वतांची शिखरेसुद्धा हलवतो, आणि नद्या, तळी, समुद्रही आटवतो. पण त्याने मोडलेली तुझी एकही फांदी मला कधी दिसत नाही. वायू नक्कीच तुझा मित्र असणार, आणि तुझे रक्षण करत असणार.” “वायू माझा मित्र नाही, नातलग नाही, आणि माझा निर्माताही नाही,” वृक्षाने उत्तर दिले. “माझे बळ त्याच्यापेक्षा कितीतरी जास्त आहे; त्याचे बळ माझ्या बळाच्या अठराव्या भागाइतकेही नाही. झाडे आणि पर्वत उखडत तो संतापून येतो, तेव्हा मी त्याला रोखून धरतो. मी त्याला अनेकदा मोडून काढले आहे. मला त्याची भीती वाटत नाही.”
नारद वायूला सांगतात
एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा । वैरमारभते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा ॥ तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा ॥
“तुझी समजूत पूर्ण चुकीची आहे,” नारद म्हणाले. “सृष्टीत बळात वायूची बरोबरी करणारा कोणी नाही; इंद्र नाही, यम नाही, धनाचा देव कुबेर नाही, की जलाधिपती वरुणही नाही. तो प्रत्येक प्राण्याचा प्राण आहे, आणि जे जे हलते, ते तोच हलवतो. तू त्याचा मान ठेवत नाहीस; नुसती बढाई मारतोस, आणि रागाच्या भरात खोटे बोलतोस. चंदन, साल, देवदार आणि तुझ्याहून कितीतरी बलवान असे इतर वृक्ष कधी असे बोलत नाहीत. त्यांना त्याचे सामर्थ्य ठाऊक आहे, आणि ते त्याच्यापुढे मान लववतात. मला तुझा राग आला आहे; तू जे बोललास, ते मी त्याला सांगणार आहे.” नारदांनी वायूकडे जाऊन सारे सांगितले. वायू संतापून त्या वृक्षापाशी आला. “नारदांसमोर तू माझी निंदा केलीस. मी तुला चांगला ओळखतो. सृष्टी रचत असताना ब्रह्मदेवांनी एकदा तुझ्या खाली विश्रांती घेतली होती. म्हणून मी आजवर तुला सोडले; तुझ्या बळामुळे नव्हे. आता मी काय आहे, ते तुला दाखवतो; म्हणजे पुन्हा कधी तू माझा अवमान करणार नाहीस.” वृक्ष हसला. “तुझा सारा राग माझ्यावर ओत. तू माझे काय करणार? मी तुझ्याहून बलवान आहे. ज्यांची बुद्धी बलवान, तेच खरे बलवान; नुसते शरीराचे बळ असणारे खरे बलवान नव्हेत.” “उद्या मी तुझ्या बळाची परीक्षा घेईन,” वायू म्हणाला. मग रात्र झाली.
निष्पर्ण वृक्ष
एवं हि राजशार्दूल दुर्बलः सन्बलीयसा । वैरमारभते बालस्तप्यते शाल्मलिर्यथा ॥ तस्माद्वैरं न कुर्वीत दुर्बलो बलवत्तरैः । शोचेद्धि वैरं कुर्वाणो यथा वै शाल्मलिस्तथा ॥
रात्री वृक्षाने विचार केला. “मी नारदांना जे सांगितले, ते खोटे होते. वायू माझ्याहून कितीतरी बलवान आहे; मी तर इतर झाडांपेक्षाही दुबळा आहे. पण बुद्धीत माझी बरोबरी करणारे एकही झाड नाही. मी बुद्धीचाच आधार घेईन, आणि या भीतीतून सुटेन.” मनात अस्वस्थ होऊन त्याने स्वतःच आपल्या सगळ्या फांद्या छाटून टाकल्या. पहाटे, फांद्या, पाने, फुले सगळे गमावलेला तो वृक्ष वायूची वाट पाहत उभा राहिला. वाटेतले मोठमोठे वृक्ष उन्मळून पाडत वायू संतापून आला. वृक्ष उघडाबोडका झालेला पाहून तो आनंदाने हसला. “रागाच्या भरात मी तुझे जे केले असते, तेच तू स्वतःचे करून घेतले आहेस. तुझ्याच वाईट विचाराने तू माझ्या तावडीत सापडलास.” वृक्ष शरमला. नारदांचे शब्द आठवून त्याला आपल्या मूर्खपणाचा पश्चात्ताप झाला. “बलवानाशी वैर धरणारा दुबळा मूर्ख असाच त्या सावरीसारखा पस्तावतो,” भीष्म सांगतात. “म्हणून दुबळ्याने आपल्याहून बलवानाशी वैर करू नये.” थोर माणसे अपराध करणाऱ्यापुढे आपले वैर लगेच उघड करत नाहीत; ते आपले बळ हळूहळू दाखवतात. मूर्खाने शहाण्याशी वैर धरू नये; गवतातून अग्नी पसरतो, तशी शहाण्याची बुद्धी सर्वत्र पोचते. माणसाकडे बुद्धीसारखे दुसरे काही नाही; आणि जगात बळासारखे दुसरे काही नाही. म्हणून दुबळ्याने आपल्याहून बलवानाला सहन करावे, जसे आपण लहान मूल, मूर्ख, किंवा आंधळा-बहिरा यांना सहन करतो. तू स्वतःच हे पाहिले आहेस, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात. दुर्योधनाच्या अकरा अक्षौहिणी आणि तुझ्या सात मिळूनही बळात एकट्या अर्जुनाची बरोबरी करू शकल्या नाहीत; आणि अर्जुनाने दुर्योधनाच्या सेनेची दाणादाण उडवली, तिचा संहार केला. शांतिपर्व १५४-१५७.