भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
राजाची मंत्रणा कोणी ऐकावी
ज्ञानविज्ञानसंपन्नः प्रकृतिज्ञः परात्मनोः । सुहृदात्मसमो राज्ञः स मन्त्रं श्रोतुमर्हति ॥
राजाने मंत्री, सेनापती आणि सल्लागार म्हणून कोणाला निवडावे? युधिष्ठिराच्या या प्रश्नावर भीष्म एक कसोटी सर्वांत वर ठेवतात: राजाची गुप्त मंत्रणा कोणावर विश्वासाने सोपवता येईल. “ज्याच्याकडे ज्ञान आणि शहाणपण आहे, जो मित्राचा आणि शत्रूचा स्वभाव ओळखतो, आणि जो राजाचा जणू दुसरा आत्मा असा मित्र आहे, तोच राजाची मंत्रणा ऐकण्यास पात्र.” शिवाय तो याच राज्यात जन्मलेला, सत्यवचनी, विनयी आणि शूर असावा. त्याला नीती आणि योग्य वेळ यांची जाण असावी; तो समजुतीने माणसे जोडणारा असावा; आणि शहरात आणि गावागावांत सारखाच विश्वासाचा असावा. काही जणांना मात्र, कितीही कर्तबगार असले तरी, दूर ठेवले पाहिजे. एक म्हणजे कुटिल माणूस, मग तो कितीही निष्ठावान आणि बुद्धिमान असो. तसाच राजाच्या शत्रूंशी संधान असलेला; आणि अडाणी, गर्विष्ठ, बढाईखोर, रागीट किंवा लोभी माणूस. दुसरा, परका माणूस: त्याचा सन्मान करावा, त्याला वेतन द्यावे, पण त्याचा सल्ला घेऊ नये. तिसरा म्हणजे असा माणूस, ज्याच्या वडिलांना राजाने कधी अन्यायाने हद्दपार केले, किंवा छोट्याशा चुकीसाठी ज्याची मालमत्ता जप्त केली. नंतर त्याचा कितीही सन्मान झालेला असो, त्यालाही दूरच ठेवावे. जुन्या अन्यायाची आठवण नंतरच्या कोणत्याही उपकाराहून जास्त टिकते. राजाकडे असे किमान तीन सल्लागार असावेत. तो त्यांची मते ऐकतो, आपल्या मतासह ती आपल्या विद्वान ब्राह्मण गुरूंकडे नेतो, आणि ते दोघे मिळून जे ठरवतील, त्याप्रमाणे वागतो. कासव जसे आपले अवयव आत ओढून घेते, तशी मंत्रणा गुप्त राखावी; कारण राज्याचे मूळ मंत्रणेत असते. राजा आपल्या सल्लागारांना नावेत किंवा मोकळ्या मैदानावर भेटतो, जिथून चहूबाजूंचे सारे दिसते. बुटका, कुबडा, कृश, लंगडा किंवा आंधळा माणूस, मंदबुद्धी, स्त्री किंवा नपुंसक, यांपैकी कोणीही त्या जागी असू नये, असे ग्रंथ सांगतो. शांतिपर्व ८३.४२.