PocketPage

मराठी

22 pieces

  1. शरशय्याकुरुक्षेत्रावरचे युद्ध संपले आहे. अठरा दिवसांच्या लढाईत दोन्ही बाजूंचे जवळजवळ सगळे राजे आणि योद्धे मारले गेले आहेत. पाच पांडव बंधू जिंकले आहेत. कुरूंचे वृद्ध पितामह भीष्म युद्धाच्या दहाव्या दिवशी कोसळले. ज्या बाणांनी त्यांचे शरीर विंधले, त्…
  2. दैवाआधी प्रयत्नयुधिष्ठिराचा पहिला प्रश्न राजधर्माविषयी आहे, म्हणजे राजाच्या कर्तव्याविषयी. राजधर्म म्हणजे जगाचा लगाम, असे तो म्हणतो: हा लगाम सुटला, की सगळा गोंधळ माजतो. भीष्म सुरुवात देव आणि ब्राह्मण यांच्यापासून करतात; राजाने त्यांचा सन्मान राखला पाहिजे.…
  3. पित्याच्या घरातल्या मुलांसारखेभीष्म पुढे चांगल्या राजाची लक्षणे सांगतात. तो कामाला तत्पर असतो, सहज रागावत नाही, आणि कधीही कठोर शिक्षा करत नाही. तो यमासारखा न्याय देतो, आणि कुबेरासारखे धन जमवतो. तो कोणाच्याही संपत्तीचा लोभ धरत नाही, आणि गोड बोलतो. मग त्यांचे सारे चित्र ज…
  4. राजे नव्हते तेव्हादुसऱ्या दिवशी सकाळी युधिष्ठिर एक साधा प्रश्न विचारतो. राजालाही इतरांसारखेच हात, मान, तोंड आणि पोट असते; इतरांसारखाच तो जन्मतो आणि मरतो. मग शूर आणि कर्तबगार माणसांनी भरलेल्या जगावर एकच माणूस राज्य कसे करतो? आणि सगळे त्याला देवासारखे का नमतात…
  5. सर्व वर्णांचा समान धर्मयुधिष्ठिर पुढे चार वर्णांच्या धर्माविषयी विचारतो: सर्वांना समान असलेला धर्म कोणता, आणि प्रत्येकाचा वेगळा कोणता. महाकाव्यात वर्ण म्हणजे समाजाचे चार वर्ग, आणि माणूस जन्मानेच एखाद्या वर्णाचा असतो. ब्राह्मण पुरोहित असतात आणि वेद शिकवतात; क्षत्र…
  6. मत्स्यन्यायराज्याने सर्वांत आधी काय करावे? राजाला अभिषेक करावा, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात; अराजकाहून वाईट काही नाही. एकाचे धन दोघे हिरावतात, आणि त्या दोघांचे अनेक जण. स्वतंत्र माणसांना गुलाम केले जाते, आणि स्त्रियांना जबरदस्तीने पळवले जाते. आपली लूट…
  7. राजा युग घडवतोदंड, राजा आणि प्रजा यांना एकमेकांपासून काय मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांचे उत्तर एका धाडसी वाक्याभोवती फिरते: “युग राजाला घडवते की राजा युगाला, अशी शंका मनात आणू नकोस. राजाच युग घडवतो.” दंड म्हणजे राजाचा शिक्षा करण्याचा अधिकार, आणि…
  8. पिंजऱ्यातला कावळाएखादा मंत्री खजिन्यावर डल्ला मारतो आहे, असे राजाला सांगायला कोणी आला, तर त्याचे म्हणणे एकांतात ऐकून घ्यावे, आणि त्याचे रक्षण करावे, असे भीष्म सांगतात. चोर एकजूट करून त्याच्यावर उलटतात; त्याला संरक्षण नसेल, तर तो धुळीला मिळतो. हे पटवण्यासाठी…
  9. राजाची मंत्रणा कोणी ऐकावीराजाने मंत्री, सेनापती आणि सल्लागार म्हणून कोणाला निवडावे? युधिष्ठिराच्या या प्रश्नावर भीष्म एक कसोटी सर्वांत वर ठेवतात: राजाची गुप्त मंत्रणा कोणावर विश्वासाने सोपवता येईल. “ज्याच्याकडे ज्ञान आणि शहाणपण आहे, जो मित्राचा आणि शत्रूचा स्वभाव ओ…
  10. अनाथांचा नाथपुण्य आणि चिरकाल टिकणारी कीर्ती राजाला कशी मिळेल, असे युधिष्ठिर विचारतो. धर्माने राज्य करून, असे भीष्म सांगतात. राजाने कोणती मंत्रिपरिषद ठेवावी, ते सांगतात; ती चारही वर्णांतून निवडलेली असावी. मग ते न्यायाकडे वळतात. आपल्याकडे ठेव म्हणून ठेवल…
  11. मधमाशी मध घेते तसेभरपूर संपत्ती असूनही आणखी हवी असेल, तर राजाने काय करावे? स्थळ आणि काळ पाहून आपल्या हिताबरोबर प्रजेचेही हित साधावे, असे भीष्म सांगतात. “मधमाश्या झाडांवरून मध घेतात, तसे राजाने राज्याला दोहावे. गवळी दोहतो तसे दोहावे: वासराची काळजी घेत, आणि का…
  12. दुर्बलाची नजरउतथ्य ऋषींनी मांधाता राजाला पूर्वी केलेला उपदेश भीष्म सांगतात. माणूस राजा होतो तो धर्म राखण्यासाठी, मनाला येईल ते करण्यासाठी नव्हे, असे उतथ्य म्हणाले. ज्याच्या ठायी धर्म शोभून दिसतो, तो राजा. जो धर्माला मरू देतो, तो वृषल, म्हणजे हीन माणूस;…
  13. अधर्माचा विजय नकोएका क्षत्रिय राजाने दुसऱ्याशी युद्ध कसे करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. कवच घातलेल्याने कवच नसलेल्यावर हल्ला करू नये. एकाने एकाशी लढावे, आणि तो जायबंदी झाला की त्याला सोडावे. कपटाने लढणाऱ्या शत्रूला कपटानेच तोंड द्यावे, आणि नीतीने लढणाऱ्याला…
  14. राज्य गमावलेला राजासमजा, एखाद्या चांगल्या राजाचे स्वतःचेच अधिकारी त्याच्यावर उलटले, आणि खजिना, सैन्य, संपत्ती, सगळे गेले. मग त्याने जगावे कसे? युधिष्ठिराला उत्तर देताना भीष्म कोसलाच्या क्षेमदर्शीचीच आणखी एक कथा सांगतात; क्षेमदर्शीचे राज्य गेले होते, तेव्हाची.…
  15. खोटे पाप ठरत नाही तेव्हाजगात सत्यही भरलेले आहे आणि असत्यही, युधिष्ठिर म्हणतो. मग धर्मात स्थिर असलेल्या माणसाने कोणाची कास धरावी? आणि त्याला खोटे केव्हा बोलता येते? सत्याहून श्रेष्ठ काही नाही, भीष्म उत्तर देतात. तरीही कधी कधी सत्य असत्याचे काम करते, आणि असत्य सत्या…
  16. मांस न खाणारा कोल्हाकाही माणसे सौम्य दिसतात पण क्रूर असतात, आणि काही कठोर दिसतात पण सौम्य असतात, युधिष्ठिर म्हणतो. त्यांना ओळखायचे कसे? भीष्म उत्तरादाखल एका वाघाची आणि एका कोल्ह्याची जुनी गोष्ट सांगतात. पूर्वी पुरिका नावाचे एक समृद्ध नगर होते. तिथला राजा पौरिक…
  17. उंटाची मानसुखी होण्यासाठी राजाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. आधी राजाने कसे वागू नये ते ऐक, भीष्म म्हणतात: उंटासारखे. कृतयुगात, म्हणजे सुवर्णयुगात, एक प्रचंड उंट वनात कठोर तपश्चर्या करत होता. त्याला आपला पूर्वजन्म आठवत होता. प्रसन्न होऊन ब्रह्म…
  18. लव्हाळ्याची रीतयुधिष्ठिर विचारतो: एखाद्या राजाने राज्य मिळवले आहे, पण त्याच्याकडे साधने नाहीत; त्याने बलाढ्य शत्रूशी कसे वागावे? भीष्म उत्तरादाखल समुद्र आणि नद्या यांचा एक जुना संवाद सांगतात. एकदा समुद्राने नद्यांना एक प्रश्न विचारला. “तुम्ही दुथडी भरून व…
  19. ऋषींचा कुत्राराजाचा उत्कर्ष आणि अधःपात त्याची सेवा करणाऱ्या माणसांवर अवलंबून असतो, हे भीष्मांनी युधिष्ठिराला सांगितले आहे. आता भीष्म एक गोष्ट सांगतात. शस्त्रधारी ऋषी परशुराम यांच्या आश्रमात थोर ऋषींकडून त्यांनी ती ऐकली होती. माणसांपासून दूर, एका मोठ्या…
  20. न झोपणारा पहारेकरीज्या दंडावर सारे काही उभे आहे, तो दंड म्हणजे काय, आणि त्याचे रूप कसे असते, असे युधिष्ठिर विचारतो. दंड म्हणजे राजाचा शिक्षा करण्याचा अधिकार. भीष्म त्याचे चित्र एका भयंकर देवतेसारखे रंगवतात: नीलकमळासारखा काळा वर्ण, चार सुळे, चार हात, आठ पाय आ…
  21. दुर्योधनाचा मत्सरसगळे लोक चांगल्या शीलाची स्तुती करतात, युधिष्ठिर म्हणतो; पण शील म्हणजे नेमके काय, याविषयी त्याला शंका आहे. ते कसे मिळवावे, आणि त्याची लक्षणे कोणती? शील म्हणजे माणसाचा स्वभाव, त्याचे रोजचे वागणे. धृतराष्ट्राने एकदा दुर्योधनाला जे सांगितले हो…
  22. हुलकावणी देणारे हरीणप्रत्येक माणसाच्या मनात आशा मोठी असते, युधिष्ठिर म्हणतो; आणि ती भंगली, की होणारे दुःख मरणासारखेच असते. युद्ध जवळ आले, तेव्हा दुर्योधन योग्य तेच करेल, अशी त्याला आशा होती. दुर्योधनाने ती आशा धुळीला मिळवली. झाडांनी भरलेल्या पर्वतापेक्षा, आकाश…