भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
उंटाची मान
एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा । आलस्यस्य क्रमात्पश्य महान्तं दोषमागतम् ॥
सुखी होण्यासाठी राजाने काय करावे, असे युधिष्ठिर विचारतो. आधी राजाने कसे वागू नये ते ऐक, भीष्म म्हणतात: उंटासारखे. कृतयुगात, म्हणजे सुवर्णयुगात, एक प्रचंड उंट वनात कठोर तपश्चर्या करत होता. त्याला आपला पूर्वजन्म आठवत होता. प्रसन्न होऊन ब्रह्मदेवाने त्याला वर देऊ केला. “माझी मान लांब करा,” उंट म्हणाला, “म्हणजे शंभर योजने दूरचे अन्नही मला मिळवता येईल.” शंभर योजने म्हणजे शेकडो मैल. “तथास्तु,” ब्रह्मदेवाने म्हटले. त्या दिवसापासून, वराच्या जोरावर, तो मूर्ख प्राणी आळशी झाला, आणि चरायला बाहेर जाईनासा झाला. एकदा मान लांब करून तो चरत असताना मोठे वादळ उठले. त्याने आपले डोके आणि मानेचा काही भाग एका डोंगरातल्या गुहेत ठेवला, आणि पावसाने सारी जमीन जलमय झाली. भिजलेला, थंडीने कुडकुडणारा आणि भुकेला एक कोल्हा आपल्या कोल्हीणीसह त्या गुहेत शिरला, आणि दोघे ती मान खाऊ लागले. उंटाला ते जाणवले, आणि त्याने मान आत ओढून घेण्याचा प्रयत्न केला. पण त्याने मान वर-खाली कशीही हलवली, तरी ती जोडी तिला धरून राहिली, आणि खातच राहिली; अखेर उंट मेला. वादळ थांबल्यावर कोल्हा बाहेर आला. “असा तो मूर्ख उंट मरण पावला. आळसामागून केवढा मोठा अनर्थ येतो, ते पाहा.” आळस सोड, भीष्म युधिष्ठिराला सांगतात; इंद्रिये ताब्यात ठेव, आणि योग्य उपायांनी कर्म कर. मानवजातीचा पिता मनू याने म्हटले आहे की विजय बुद्धीवर अवलंबून असतो. बुद्धीने केलेले काम उत्तम, बाहूंनी केलेले मध्यम, पायांनी केलेले कनिष्ठ, आणि ओझी वाहून केलेले सर्वांत हीन. जो राजा कर्तबगार असतो, इंद्रिये ताब्यात ठेवतो, गुप्त मंत्रणा ऐकतो, आणि ज्याचे मित्र पारखलेले असतात, त्याचे राज्य टिकते. शांतिपर्व ११२.