भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
राज्य गमावलेला राजा
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥
समजा, एखाद्या चांगल्या राजाचे स्वतःचेच अधिकारी त्याच्यावर उलटले, आणि खजिना, सैन्य, संपत्ती, सगळे गेले. मग त्याने जगावे कसे? युधिष्ठिराला उत्तर देताना भीष्म कोसलाच्या क्षेमदर्शीचीच आणखी एक कथा सांगतात; क्षेमदर्शीचे राज्य गेले होते, तेव्हाची. दुबळा झालेला, मोठ्या संकटात सापडलेला क्षेमदर्शी कालकवृक्षीय ऋषींकडे गेला, आणि त्याने त्यांना नमस्कार केला. राज्य परत मिळवण्यासाठी त्याने पुन्हा पुन्हा प्रयत्न केले होते, आणि प्रत्येक वेळी तो अपयशी ठरला होता. आत्महत्या, चोरी, लूटमार, दुसऱ्याच्या आश्रयावर जगणे, किंवा कोणतेही हीन काम, यांपैकी काहीच तो करणार नव्हता. मग माझ्यासारख्याने आणखी काय करावे, असे त्याने विचारले. मोठी संपत्ती सोडून देणारे कठीण गोष्ट करतात. पण आता हाती नसलेली संपत्तीसुद्धा त्याच्या मनातून सुटत नव्हती. “उत्तर तुला आधीच ठाऊक आहे, असे दिसते,” ऋषी म्हणाले. जे जे तो आपले मानतो, ते सगळे जाणार आहे, आणि तोही त्याच्याबरोबर जाणार आहे. “तुझे वडील आज कुठे आहेत, आणि आजोबा कुठे? तू त्यांना पाहत नाहीस, आणि ते तुला पाहत नाहीत.” आज जे वीस-तीस वर्षांचे आहेत, ते सगळे शंभर वर्षांच्या आत मरून जातील. त्याच्याइतकी कर्तबगार कितीतरी माणसे आपली संपत्ती गमावून बसली, पण त्यांनी असा शोक केला नाही. राजपुत्र म्हणाला, माझे राज्य मला कष्टाविना मिळाले होते, आणि काळाने ते प्रवाहासारखे वाहून नेले. आता कोणी देईल त्यावर मी जगतो. मग ऋषींनी श्लोकातला उपदेश दिला: “जे मिळू शकते, त्याचीच इच्छा धर; जे मिळू शकत नाही, त्याची कधीच नाही. जे आहे त्याचा उपभोग घे, आणि जे इथे नाही, त्याचा शोक करू नकोस.” भाग्य सोडून गेले, की विधात्याला दोष देतो तो मूर्खच, असे ते म्हणाले.
वाकडी वाट
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥
संपत्ती माणसाला सोडून जाते, किंवा माणूस संपत्तीला सोडतो, असे ऋषी पुढे म्हणाले. राजपुत्राने आपले मन, इंद्रिये आणि वाणी ताब्यात ठेवावी. भीक मागणे पापाचे आणि हीनपणाचे; त्याने महावनात जाऊन एकटे राहावे, फळे-कंदमुळे खावीत, आणि सर्व जिवांवर दया करावी. गढूळ झालेले तळे आपोआप पुन्हा निवळते. “पण तुझ्यात अजून बळ आहे असे तुला वाटत असेल, तर दुसरा मार्गही आहे.” त्याने अहंकार, क्रोध, हर्ष आणि भय बाजूला ठेवावेत, हात जोडून आपल्या शत्रूंचीसुद्धा सेवा करावी, आणि जनकाची चाकरी पत्करावी. तो जनकाचा उजवा हात होईल, आणि सर्वांचा विश्वास मिळवेल. पुढे सैन्य हाती आले, की त्याने शत्रूंना एकमेकांवर उलटवावे, एका बेलफळाने दुसरे फोडतात तसे; किंवा आपल्या शत्रूच्या शत्रूंशी हातमिळवणी करावी. सुंदर स्त्रिया, आणि महागडी वस्त्रे, शय्या, वाहने आणि घरे, यांचा त्याने शत्रूला मोह घालावा. म्हणजे तो स्वतःच आपला नाश करून घेईल; आणि हा डाव त्याला कधी कळू देऊ नये. शत्रूच्या देशात त्याने वरवरची मैत्री ठेवावी, कुत्रा, हरीण आणि कावळा यांच्या रीतीने. शत्रूला कठीण उद्योगांत आणि बलाढ्य शत्रूंशी युद्धांत ढकलावे, आणि त्याचा खजिना रिकामा करावा. त्याने शत्रूला यज्ञ आणि दाने करायला उद्युक्त करावे; मग ब्राह्मण लांडग्यांसारखे त्याचे लचके तोडतील. त्याच्यासमोर दैवाची स्तुती करावी, प्रयत्नाची कधीच नाही. त्याच्याकडून विश्वजित यज्ञ करवून, त्याला सर्वस्व दान करायला लावावे. मग त्याला सांगावे, की तुझी उत्तम प्रजा पिळून निघते आहे; आणि त्याला वनाकडे वळवण्यासाठी एखादा संन्यासी पाठवावा. सरतेशेवटी औषधींचा प्रयोग करून शत्रूचे हत्ती, घोडे आणि माणसे नष्ट करावीत. “असे आणि आणखी कितीतरी डावपेच आहेत, सगळे कपटाचे. चतुर माणूस विषानेही शत्रुराज्यातली प्रजा नष्ट करू शकतो.”
जनकाचा मित्र
अवाप्यान्कामयन्नर्थान्नानवाप्यान्कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥
क्षेमदर्शीने नकार दिला. असे मार्ग मी आधीपासूनच वर्ज्य मानले आहेत, तो म्हणाला. मी कपटाने जगणार नाही, आणि अधर्माने मिळवलेले धन घेणार नाही. “हे सल्ले आपल्याला शोभत नाहीत.” ऋषींनी त्याच्या धर्मनिष्ठेची प्रशंसा केली, आणि त्याची आणि जनकाची कधीही न तुटणारी मैत्री जुळवून देण्याचे वचन दिले. त्यांनी जनकाला बोलावून घेतले. “मी या माणसाचे अंतःकरण जाणतो. आरशासारखे किंवा शरदातल्या चंद्रासारखे त्याचे मन निर्मळ आहे. त्याच्यात मला कोणताही दोष दिसत नाही. मंत्र्याशिवाय राजा तीन दिवसही राज्य करू शकत नाही. तो तुझ्याशी लढला, जसे त्याचे पूर्वज लढले, तर तुलाही त्याच्याशी लढावे लागेल. त्यापेक्षा माझ्या शब्दाखातर त्याला आपला मंत्री कर. विजय कधीच निश्चित नसतो, आणि पराभवही नाही. शत्रूला अन्न आणि सुखसोयी देऊन त्याच्याशी सलोखा कर. शत्रूचा नाश करू पाहणारे कधी कधी स्वतःच नष्ट होतात.” जनकाने ते मान्य केले, आणि तो राजपुत्राकडे वळला. “क्षत्रियधर्माने आणि नीतीने मी जग जिंकले आहे. पण तू मला तुझ्या गुणांनी जिंकलेस. विजेत्यासारखा माझ्यापाशी राहा.” दोन्ही राजांनी ऋषींचा सन्मान केला, आणि ते मिळून विदेहाची राजधानी मिथिला येथे गेले. तिथे जनकाने पाहुण्याचे पाय धुण्यासाठी पाणी, मध आणि दही देऊन स्वागत केले, आणि त्याला आपली स्वतःची कन्या आणि पुष्कळ रत्ने दिली. हाच राजांचा श्रेष्ठ धर्म, असे भीष्म सांगतात; कारण विजय आणि पराभव, दोन्ही अनिश्चित असतात. शांतिपर्व १०४-१०६.