भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
पित्याच्या घरातल्या मुलांसारखे
पुत्रा इव पितुर्गेहे विषये यस्य मानवाः । निर्भया विचरिष्यन्ति स राजा राजसत्तमः ॥
भीष्म पुढे चांगल्या राजाची लक्षणे सांगतात. तो कामाला तत्पर असतो, सहज रागावत नाही, आणि कधीही कठोर शिक्षा करत नाही. तो यमासारखा न्याय देतो, आणि कुबेरासारखे धन जमवतो. तो कोणाच्याही संपत्तीचा लोभ धरत नाही, आणि गोड बोलतो. मग त्यांचे सारे चित्र ज्या वाक्यावर उभे आहे, ते वाक्य येते: “ज्याच्या राज्यात माणसे पित्याच्या घरातल्या मुलांसारखी निर्भयपणे वावरतात, तो राजा सर्व राजांत श्रेष्ठ.” अशा राजाच्या राज्यात कोणाला आपले धन लपवावे लागत नाही. लोक आपापल्या कामात असतात, शांततेने राहतात, आणि भांडणतंटे करत नाहीत. याच्या उलट वागणारा राजा कुटिल आणि लोभी असतो. तो सगळ्यांवर संशय घेतो, आणि प्रजेवर भारी कर लादतो. असा राजा लवकरच आपल्याच सेवकांच्या आणि नातलगांच्या हातून मारला जातो, असा इशारा भीष्म देतात. प्रजेच्या सुरक्षिततेपुढे कोणतेही वैयक्तिक नाते मोठे नाही. राज्याविरुद्ध काम करणारा मग गुरू असो वा मित्र, त्याला ठार मारलेच पाहिजे. सगर राजाने आपला थोरला मुलगा असमंजस याला राज्यातून हाकलून दिले, कारण तो नगरवासीयांची मुले शरयू नदीत बुडवत असे. राजनीतीचे एक प्राचीन आचार्य शुक्राचार्य यांनी हेच एका श्लोकात सांगितले आहे. आधी ज्याच्या राज्यात राहायचे तो राजा निवडावा, मग पत्नी, मग धन. राजाच नसेल, तर पत्नीचे आणि धनाचे काय होणार? प्रजेचे रक्षण हाच राजधर्माचा गाभा, असे भीष्म थोडक्यात सांगतात. शांतिपर्व ५७.३३.