भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
सर्व वर्णांचा समान धर्म
अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा । प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥ आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः ।
युधिष्ठिर पुढे चार वर्णांच्या धर्माविषयी विचारतो: सर्वांना समान असलेला धर्म कोणता, आणि प्रत्येकाचा वेगळा कोणता. महाकाव्यात वर्ण म्हणजे समाजाचे चार वर्ग, आणि माणूस जन्मानेच एखाद्या वर्णाचा असतो. ब्राह्मण पुरोहित असतात आणि वेद शिकवतात; क्षत्रिय योद्धे आणि राजे; वैश्य शेतकरी, पशुपालक आणि व्यापारी; आणि शूद्र बाकीच्या तिघांची सेवा करतात. ग्रंथ त्यांची उच्च-नीचता याच क्रमाने मानतो. प्रत्येक वर्णाचे आपले काम आहे, आणि राजाने प्रत्येकाला त्याच्या कामात ठेवले पाहिजे. चारही वर्णांना सारखीच लागू असणारी नऊ कर्तव्ये भीष्म सांगतात. “क्रोध न करणे, सत्य बोलणे, आपल्याकडचे वाटून देणे, क्षमा, आपल्याच पत्नीपासून संतती, शुचिता, कोणाचा द्रोह न करणे, सरळ व्यवहार, आणि आपल्यावर अवलंबून असलेल्यांचे पालन.” कोणत्याही वर्णाला त्याचे खास काम सांगण्याआधी भीष्म सगळ्यांना एकच पाया देतात. या नऊंपैकी एकालाही धन, विद्या किंवा पद लागत नाही. पुरोहितही ती पाळू शकतो, आणि सेवकही. जे कुटुंब किंवा गाव ती पाळते, ते एकसंध राहते.
प्रत्येक वर्णाचा धर्म
अक्रोधः सत्यवचनं संविभागः क्षमा तथा । प्रजनः स्वेषु दारेषु शौचमद्रोह एव च ॥ आर्जवं भृत्यभरणं नवैते सार्ववर्णिकाः ।
ब्राह्मणाचे पहिले कर्तव्य आत्मसंयम; मग वेदांचे अध्ययन, आणि तपाचे कष्ट सोसणे. प्रामाणिकपणे धन मिळाले, तर त्याने लग्न करावे, संतती वाढवावी, दान आणि यज्ञ करावेत. त्याने बाकी काही केले किंवा केले नाही, तरी वेदाध्ययनामुळेच तो ब्राह्मण, सर्व प्राण्यांचा मित्र, म्हणून ओळखला जातो. क्षत्रियाने दान द्यावे, पण याचना करू नये. त्याने यज्ञ करावा, पण दुसऱ्याचा पुरोहित होऊ नये; वेद शिकावा, पण शिकवू नये. प्रजेचे रक्षण करणे, चोर-दरोडेखोरांचा नायनाट करणे, आणि रणांगणावर पराक्रम गाजवणे, हे त्याचे काम. अंगावर एकही जखम न घेता युद्धातून परतणाऱ्याची जुने शास्त्रकार प्रशंसा करत नाहीत. प्रजेचे रक्षण करणारा क्षत्रिय, बाकी त्याने काहीही केले तरी, माणसांत श्रेष्ठ. वैश्याने दान, अध्ययन आणि यज्ञ करावेत, न्याय्य मार्गाने धन मिळवावे, आणि पिता मुलांना जपतो तसे गुरांना जपावे. दुसऱ्याची गुरे राखताना त्याचे वर्षाचे वेतन म्हणजे सहा गाईंमागे एका गाईचे दूध; किंवा शंभर गुरांच्या कळपामागे एक गाय आणि एक बैल. दुसऱ्याच्या पैशाने व्यापार केला, किंवा दुसऱ्याच्या बियाण्याने शेती केली, तर तो सातवा हिस्सा घेतो. ग्रंथ सांगतो, की विधात्याने शूद्राला बाकीच्या तीन वर्णांची सेवा करण्यासाठी निर्माण केले. त्याने धन साठवू नये, नाहीतर वरचे वर्ण त्याच्या आज्ञेत वागू लागतील; राजाच्या परवानगीनेच, आणि धार्मिक कार्यांसाठीच, तो धन मिळवू शकतो. बाकीच्या वर्णांनी त्याचे पालन केले पाहिजे. ते त्याला आपल्या जुन्या छत्र्या, पगड्या, अंथरुणे, वहाणा, पंखे आणि जुने कपडे देतात. म्हाताऱ्या आणि दुबळ्या शूद्रांचे ते पोषण करतात, आणि निपुत्रिक मेलेल्या शूद्राचे पिंडदानही तेच करतात. शूद्राने मात्र संकटात सापडलेल्या धन्याला कधीही सोडू नये, आणि ज्या धन्याचे धन गेले आहे, त्याचे सर्व शक्तीनिशी पोषण करावे. त्याच्याकडे जे आहे, ते त्याचे नव्हे; ते त्याच्या धन्याचे. वैदिक मंत्रांशिवाय तोही यज्ञ करू शकतो. सर्व यज्ञांत श्रद्धेचा यज्ञ पहिला, असे भीष्म सांगतात; आणि तो प्रत्येक वर्णासाठी सांगितला आहे. शांतिपर्व ६०.७-८.