भीष्मांचा उपदेश · राजधर्म
राजा युग घडवतो
कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणं । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥
दंड, राजा आणि प्रजा यांना एकमेकांपासून काय मिळते, असे युधिष्ठिर विचारतो. भीष्मांचे उत्तर एका धाडसी वाक्याभोवती फिरते: “युग राजाला घडवते की राजा युगाला, अशी शंका मनात आणू नकोस. राजाच युग घडवतो.” दंड म्हणजे राजाचा शिक्षा करण्याचा अधिकार, आणि तो नीट वापरण्याचे शास्त्र. योग्य प्रकारे वापरलेला दंड चारही वर्णांना आपापल्या कर्तव्यात ठेवतो, आणि प्रजेला निर्भय करतो. ब्राह्मण (पुरोहित), क्षत्रिय (योद्धे), वैश्य (व्यापारी आणि शेतकरी) आणि सेवा करणारे शूद्र, हे ते चार वर्ण. महाकाव्य चार युगे मानते: सोनेरी कृतयुगापासून कलहाच्या कलियुगापर्यंत. योग्य प्रकारे वापरलेल्या दंडाला राजा पूर्णपणे धरून राहतो, तेव्हा कृतयुग असते: कोणी अधर्म करत नाही, माणसे दीर्घायुषी होतात, आणि जमीन नांगरल्याशिवाय पीक देते. दंडाचा पाव भाग सुटला, की त्रेतायुग येते: जमीन तेव्हाही पिकते, पण नांगरल्यावरच. अर्धाच दंड उरला, की द्वापरयुग. राजाने दंड सोडून प्रजेला छळले, की कलियुग सुरू होते. मग शूद्र भीक मागून जगतात आणि ब्राह्मण चाकरी करून; वर्णांची सरमिसळ होते, पाऊस पडत नाही, आणि स्त्रिया विधवा होतात. कृतयुग घडवणाऱ्या राजाला अक्षय स्वर्ग मिळतो; कलियुग आणणारा राजा प्रजेच्या पापांच्या ओझ्याखाली नरकात बुडतो. या जुन्या चित्रामागे एक साधा विचार आहे: वाईट काळ हा काळाचा दोष नसतो, तो राज्यकर्त्याचा असतो. शांतिपर्व ६९.७९.